Nie każdy może złożyć skargę na odmowę

Jedna ze spółek budowlanych z Wrocławia złożyła skargę konstytucyjną, w której zażądała zbadania legalności art. 394¹ par. 2 kodeksu postępowania cywilnego w zakresie, w jakim uniemożliwia on zaskarżenie postanowienia w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych wydanego po raz pierwszy przez sąd II instancji. Stało się to po tym, jak sąd apelacyjny odrzucił jej wniosek o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem sądu okręgowego. Spółka złożyła zażalenie do Sądu Najwyższego za pośrednictwem sądu apelacyjnego. Wniosła też o zwolnienie z konieczności wniesienia opłaty, uzasadniając to tym, że nie jest w stanie jej ponieść ze względu na brak dostatecznych środków i stan przedsiębiorstwa. Sąd apelacyjny oddalił wniosek, wzywając do zapłaty zasądzonych kosztów.

W skardze konstytucyjnej spółka wskazała, że znalazła się w niezgodnej z konstytucją sytuacji. Wszystko dlatego, że na odmowę zwolnienia z kosztów sądowych nie przysługuje jej zażalenie do SN. Podkreśliła, że takie prawo ma przecież w przypadku odrzucenia wniosku o wznowienie postępowania przez sąd apelacyjny. I chociaż sąd apelacyjny w postępowaniu o wznowienie orzeka merytorycznie jako sąd II instancji, to w zakresie odmowy zwolnienia od kosztów postępowania sąd ten orzeka po raz pierwszy. Taka sytuacja zaś narusza jej konstytucyjne prawa i wolności obywatelskie w zakresie prawa do sądu i sprawiedliwego procesu. Strona ma bowiem prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w I instancji oraz do dwuinstancyjnego sądownictwa.

Po rozpoznaniu sprawy Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 394¹ par. 2 k.p.c. jest zgodny z ustawą zasadniczą. Wbrew twierdzeniom skarżącej spółki nie narusza on prawa do sądu oraz innych prerogatyw zagwarantowanych obywatelom w konstytucji. Sąd II instancji, który orzeka po raz pierwszy o zwolnieniu od kosztów postępowania, nie może zostać uznany za sąd I instancji. Nie rozstrzyga bowiem odrębnej sprawy. Podejmuje jedynie rozstrzygnięcie dotyczące wniesionego środka zaskarżenia, rzutujące na możliwość jego merytorycznego rozpoznania.

Jak stwierdził TK, konstytucyjne standardy sprawiedliwej procedury sądowej wymagają, żeby strony i uczestnicy postępowania mogli wnosić środki zaskarżenia od postanowień w kwestii zwolnienia od kosztów postępowania wydawanych przez sąd I instancji. Nie nakazują natomiast tego w przypadku postanowień w kwestii zwolnienia od kosztów postępowania wydawanych po raz pierwszy przez sąd II instancji.

Zgodnie z art. 394¹ k.p.c. zażalenie do SN przysługuje na postanowienie sądu II instancji odrzucające skargę kasacyjną oraz skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. W sprawach, w których przysługuje skarga kasacyjna, zażalenie przysługuje także na postanowienie sądu II instancji kończącego postępowanie w sprawie (z wyjątkiem postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończących sprawę), a także postanowienia wydane w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu I instancji.

Postanowienie kończące postępowanie w sprawie sąd wydaje wtedy, gdy orzeka o całości postępowania, a nie zachodzą warunki do wydania wyroku, czyli do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Chodzi szczególnie o sytuacje, gdy wyrok jest niedopuszczalny lub zbędny. Takie postanowienia zapadają również, gdy w sprawie dopuszczalna jest skarga kasacyjna (są jednak od tego wyjątki).