Można się starać o odszkodowanie za szkodę spowodowaną przez sąd

d 25 września 2010 r. zmienią się zasady dochodzenia naprawienia szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem. Dotychczasową procedurę Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 1 kwietnia 2008 r. (w sprawie sygn. akt SK 77/06) uznał za niezgodną z art. 32 ust. 1 i art. 77 ust. 1 i 2 konstytucji. Zmiany zostały wprowadzone ustawą z 22 lipca 2010 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. nr 155, poz. 1037.).

Aby strona pokrzywdzona z powodu orzeczenia wydanego przez sąd mogła otrzymać odszkodowanie od Skarbu Państwa za poniesione z tego tytułu straty, najpierw musi uzyskać stwierdzenie niezgodności z prawem tego prawomocnego orzeczenia. Może żądać stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji, który zakończył postępowanie w sprawie, a w wyjątkowych przypadkach stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego wyroku sądu pierwszej instancji. Za taki wyjątkowy wypadek uważa się np. katastrofę, klęskę żywiołową lub ciężką chorobę strony, która uniemożliwiła jej wniesienie środka odwoławczego, albo jej stan psychiczny, który uniemożliwił jej podjęcie rozsądnej decyzji w sprawie zaskarżenia niekorzystnego orzeczenia sądu pierwszej instancji.

Odnośnie do wyroku sądu drugiej instancji z żądaniem stwierdzenia niezgodności pokrzywdzony może wystąpić wówczas, gdy przez jego wydanie została mu wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego wyroku w drodze przysługujących mu środków prawnych nie było możliwe.

Szkodę trzeba więc uprawdopodobnić, ponieważ gdy nie wystąpiła, to skarga nie przysługuje i zostanie odrzucona. W dodatku między szkodą a wydaniem orzeczenia musi zachodzić związek przyczynowy. W razie braku tego związku złożenie skargi jest niedopuszczalne.

Gdy strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych, może się domagać stwierdzenia tej niezgodności, wówczas gdy wynikała ona z podstawowych zasad porządku prawnego, konstytucyjnych wolności albo praw człowieka i obywatela. W takich przypadkach żądanie może wysuwać pod adresem wyroku sądu pierwszej instancji lub drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie.

Natomiast nie wolno jej wystąpić z nim wówczas, gdy jest możliwa zmiana albo uchylenie wyroku w drodze innych przysługujących jej środków prawnych.

Zamiast strony skargę może wnieść prokurator generalny albo rzecznik praw obywatelskich. Pierwszemu z nich takie uprawnienie przysługuje wówczas, gdy niezgodność wyroku z prawem wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego. Natomiast rzecznik ma prawo ją wnieść, gdy niezgodność wyroku z prawem wynika z naruszenia konstytucyjnych wolności albo praw człowieka i obywatela.

W znowelizowanych przepisach k.p.c. odstąpiono od zasady, że rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego, w którym stwierdza się niezgodność z prawem prawomocnego orzeczenia, czyli tzw. prejudykat, obejmuje tylko prawomocne wyroki i postanowienia co do istoty sprawy wydane w postępowaniu nieprocesowym oraz tzw. formalne postanowienia, które kończą postępowanie w sprawie. Uzyskanie prejudykatu umożliwiało dochodzenie odszkodowania od państwa.

Prejudykat chronił przed ponownym badaniem prawomocnych orzeczeń co do istoty sprawy kończących postępowanie w postępowaniu wszczętym z powództwa o naprawienie szkody. Natomiast bezpośrednio od państwa można było dochodzić naprawienia szkody spowodowanej przez wydanie każdego innego orzeczenia.

Teraz skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia przysługuje tylko od prawomocnych wyroków sądu drugiej instancji kończących postępowanie w sprawie oraz tych postanowień, które co do istoty sprawy kończą postępowanie. Chodzi o postanowienia wydane przez sąd drugiej instancji w postępowaniu:

● nieprocesowym,

● o uznanie i stwierdzenie wykonalności orzeczeń sądów państw obcych,

● o uznanie i stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego za granicą lub ugody zawartej przed sądem polubownym za granicą.

Natomiast skarga nie przysługuje od innych prawomocnych orzeczeń, np. wydanych w postępowaniu egzekucyjnym oraz upadłościowym i naprawczym. Dlatego jeżeli została wyrządzona szkoda tylko z tego powodu, że sąd je wydał, strona może dochodzić odszkodowania bezpośrednio od Skarbu Państwa przed sądem powszechnym. Nie musi wcześniej uzyskać orzeczenia prejudycjalnego, a taki obowiązek ciążył na niej przed wejściem w życie nowelizacji.

Przepisy ustawy z 22 lipca 2010 r. przewidują, że sądem właściwym do orzekania w pierwszej instancji o przyznaniu i wysokości odszkodowania jest sąd okręgowy, a skarga kasacyjna w tych sprawach jest dopuszczalna niezależnie od wysokości kwoty, jakiej domaga się poszkodowany.

Wprowadzenie takiej procedury ma zapewnić jednolity nadzór judykacyjny Sądu Najwyższego w tych sprawach.

Jeżeli prawomocne orzeczenie wyrządziło stronie szkodę, a skarga od niego jej nie przysługuje, to może wystąpić o odszkodowanie od Skarbu Państwa, pod warunkiem że skorzystała ze wszystkich przysługujących jej środków prawnych. Od 25 września 2010 r. nie musi już domagać się w postępowaniu ze skargi stwierdzenia niezgodności tego orzeczenia z prawem.

Przyjmuje się, że orzeczenie jest prawomocne wówczas, gdy nie przysługuje od niego środek odwoławczy lub inny zwykły środek zaskarżenia. Gdy od orzeczenia nie przysługuje w ogóle żaden środek zaskarżenia, to wówczas staje się ono prawomocne już z chwilą wydania go. Natomiast gdy strona nie skorzystała ze środka zaskarżenia albo nie wniosła go w przewidzianym terminie, to wówczas orzeczenie stało się prawomocne z chwilą upływu tego terminu. Gdy strona zaskarżyła orzeczenie, ale środek zaskarżenia nie został uwzględniony, to wówczas orzeczenie uprawomocniło się z chwilą wydania rozstrzygnięcia o nieuwzględnieniu go.

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem nie przysługuje również od wyroków sądu drugiej instancji, od których wniesiono skargę kasacyjną, a także od orzeczeń Sądu Najwyższego.

Chodzi tutaj o skargę kasacyjną wniesioną skutecznie, która nie została odrzucona, a Sąd Najwyższy przynajmniej podda ją tzw. przedsądowi, albo rozpoznał po przyjęciu do rozpoznania.

Ostatnia nowelizacja procedury cywilnej wprowadziła od 25 września 2010r również zasadę, że orzeczenie Sądu Najwyższego wydane na skutek wniesienia skargi kasacyjnej należy traktować tak, jak orzeczenie wydane w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi.

Od tego samego wyroku strona może wnieść tylko jedną skargę o stwierdzenie jego niezgodności z prawem. Natomiast skargę w tej samej sprawie może wnieść druga strona albo inny uczestnik postępowania nieprocesowego, pod warunkiem że na ich rzecz skargi nie wniósł prokurator generalny lub rzecznik praw obywatelskich.

Wnosi się ją na piśmie i zarzuca się w niej naruszenie prawa materialnego albo przepisów postępowania, które spowodowały, że wyrok jest niezgodny z prawem, a jego wydanie wyrządziło stronie szkodę. Nie może jednak opierać skargi na zarzutach, które dotyczą ustalenia faktów lub oceny dowodów.

Skarga powinna przede wszystkim zawierać wniosek o stwierdzenie niezgodności wyroku z prawem. Należy w niej także oznaczyć wyrok i uściślić, czy zaskarża się go w całości, czy w części. Wskazuje się: sąd, który wydał kwestionowane orzeczenie, sygnaturę akt, datę orzeczenia, nazwiska stron lub ich nazwy. Określa się również przedmiot sprawy. Natomiast w razie zaskarżenia tylko części orzeczenia należy dokładnie ją określić w skardze (np. wskazując punkt albo podpunkty).

Przytacza się też podstawę skargi i uzasadnia ją oraz wskazuje przepis, z którym zaskarżony wyrok jest niezgodny. Oprócz tego uprawdopodobnia się wyrządzenie szkody (majątkowej lub niemajątkowej, np. krzywdy), którą spowodował wyrok, oraz wykazuje się, że wzruszenie go w drodze innych środków prawnych nie było możliwe i nadal nie jest możliwe.

W dodatku szkoda musi zaistnieć, ponieważ samo zagrożenie tym, że może wystąpić, nie uzasadnia roszczenia. Natomiast pokrzywdzonym powinna być strona, a nie jakakolwiek inna osoba.

Sąd Najwyższy w uchwale podjętej w składzie siedmiu sędziów (wpisanej do zasad prawnych) z 26 października 2005 r. (w sprawie sygn. akt III BZP 1/05, opublikowanej w Biul. SN nr 10 z 2005 r., str. 26) stwierdził, że w tym przypadku poszkodowanym może być także spadkobierca strony, która zmarła już po uprawomocnieniu się orzeczenia.

Natomiast takiej skargi nie mogą wnieść inni następcy strony, np. osoby mające w tym interes prawny.

Dodatkowe elementy powinna zawierać skarga wniesiona od prawomocnego wyroku sądu pierwszej instancji lub drugiej instancji, gdy strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych. Chodzi o przypadki, w których niezgodność z prawem wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego, konstytucyjnych wolności albo praw człowieka i obywatela. W takich przypadkach w skardze należy wskazać, że występuje wyjątkowy wypadek uzasadniający wniesienie jej. Trzeba opisać ten przypadek i podać, że skarga została wniesiona przy zastosowaniu art. 424¹ § 2 k.p.c.

Skarga musi też spełniać wymogi przewidziane dla pisma procesowego.

Skargę należy wnieść w ciągu dwóch lat od uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku do sądu, który go wydał.

Należy do niej dołączyć odpisy przeznaczone dla osób uczestniczących w sprawie oraz dwa odpisy przeznaczone do akt Sądu Najwyższego. Aby skarga nie została odrzucona, powinien ją sporządzić profesjonalny pełnomocnik, np. adwokat lub radca prawny.

Jeżeli sąd uzna, że nie zostały zachowane warunki formalne przy jej sporządzaniu, wówczas wezwie do jej poprawienia lub uzupełnienia. Gdy braki nie zostaną uzupełnione w terminie albo skarga nie będzie opłacona, to wówczas sąd ją odrzuci na posiedzeniu niejawnym. Zostanie również odrzucona w razie wniesienia jej przed uprawomocnieniem się zaskarżonego orzeczenia.

Również Sąd Najwyższy może odrzucić skargę na posiedzeniu niejawnym. Robi to w razie odrzucenia jej przez sąd niższej instancji, a także wówczas, gdy została wniesiona po upływie terminu albo niespełnia wymagań, bądź jest niedopuszczalna. Przyczyną jej odrzucenia może być również fakt, że zmiana zaskarżonego wyroku w drodze innych środków prawnych była lub jest możliwa albo nie zachodził wyjątek do wniesienia jej w tzw. wyjątkowych przypadkach przewidzianych w art. 424¹ § 2 znowelizowanego k.p.c.

Natomiast Sąd Najwyższy odmawia przyjęcia skargi do rozpoznania, gdy uzna ją za ewidentnie bezzasadną. Na przykład może tak być wówczas, gdy z treści skargi, nawet bez głębszej jej analizy, wynika, że nie może zostać uwzględniona. Natomiast oddalić skargę SN może w razie braku podstawy do stwierdzenia, że zaskarżony wyrok jest niezgodny z prawem.

Od tego samego wyroku strona może wnieść tylko jedną skargę o stwierdzenie nieważności. Wnosi ją do sądu, który wydał zaskarżony wyrok. Może to zrobić w ciągu dwóch lat pod uprawomocnienia się wyroku. Powinna wykazać wystąpienie szkody majątkowej albo niemajątkowej

z prawem prawomocnego orzeczenia. Jest to nadzwyczajny środek zaskarżenia, który ma stwierdzić, że prawomocne orzeczenie sądu drugiej instancji, kończące postępowanie w sprawie, a w wyjątkowych wypadkach również pierwszej instancji, jest niezgodne z prawem. Uwzględnienie skargi stwarza możliwość dochodzenia od Skarbu Państwa odszkodowania za szkodę wyrządzoną przez wydanie albo przez wydanie i wykonanie zaskarżonego orzeczenia. Od tego samego wyroku strona może wnieść tylko jedną skargę.

Zawartość skargi o stwierdzenie niezgodności:

● oznaczenie wyroku, od którego została wniesiona,

● wskazanie, czy wyrok został zaskarżony w całości, czy w części,

● podstawy skargi z uzasadnieniem,

● podanie przepisu, z którym wyrok jest niezgodny,

● uprawdopodobnienie wyrządzenia szkody,

● wskazanie niemożliwości wzruszenia wyroku przy pomocy innych środków prawnych,

● ewentualnie powołanie się na to, że występuje wyjątkowy wypadek uzasadniający wniesienie jej na podstawie art. 424¹ § 2 k.p.c.,

● wniosek o stwierdzenie niezgodności wyroku z prawem.

Skarżący w skardze kasacyjnej żąda uchylenia przez Sąd Najwyższy prawomocnego wyroku lub postanowienia o odrzuceniu pozwu albo umorzeniu postępowania w sprawie. Do Sądu Najwyższego składa ją strona, prokurator generalny lub rzecznik praw obywatelskich.

Małgorzata PiaseckaSobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl

Art. 424¹ - 424¹¹ ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).