Konsumenci wystąpią o odszkodowania w pozwie zbiorowym

Do 17 lipca 2010 r. tj. do chwili wejścia w życie ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym, jedynym procesowym środkiem zwalczającym niedozwolone postanowienia, zawarte we wzorcach umów, jest postępowanie w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 479³⁶ - art. 479⁴⁵ k.p.c.). W wyniku uwzględnienia powództwa sąd ochrony konkurencji i konsumentów wydaje wyrok, w którym uznaje określone postanowienia za niedozwolone i zakazuje ich stosowania w obrocie.

W postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone chroniony jest zbiorowy interes konsumentów w wymiarze interesu publicznego. Dlatego też, na skutek wyroku uznającego określone postanowienia za niedozwolone i zakazującego ich stosowania, nie są chronione żadne indywidualne prawa konkretnych konsumentów. Z punktu widzenia prawa cywilnego materialnego w wyniku wspomnianego orzeczenia indywidualni konsumenci nie uzyskują także żadnych praw. W sytuacji kiedy przedsiębiorca, na którego nałożono zakaz posługiwania się określonymi postanowieniami wzorca umowy, łamie ten zakaz, podlega karze pieniężnej, określonej w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz dopuszcza się wykroczenia, o którym jest mowa w art. 138b kodeksu wykroczeń.

Oczywiście pośrednio dochodzi do prewencyjnej ochrony indywidualnych praw konsumentów, gdyż jeżeli dojdzie do eliminacji z obrotu konkretnego niedozwolonego postanowienia, to już na podstawie tego postanowienia nie dojdzie w przyszłości do zawarcia umowy z indywidualnym konsumentem, a zatem nie dojdzie do naruszenia jego prawa. Jest to jednak funkcja pośrednia postępowania w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone.

Sytuacja natomiast kształtuje się inaczej, jeżeli chodzi o postępowanie grupowe. Otóż w tym postępowaniu grupa konsumentów może dochodzić ochrony swoich indywidualnych praw podmiotowych, które zostały naruszone przez niedozwolone postanowienia umów. Przeważnie będzie chodziło o wytaczanie powództw o zasądzenie na rzecz grupy konsumentów kwot pieniężnych przysługujących im z uwagi na to, że określone postanowienia umów zawartych z pozwanym przedsiębiorcą są niedozwolone w rozumieniu art. 385¹ kodeksu cywilnego.

Należy w kontekście postępowania grupowego, wszczętego przez grupę konsumentów, którzy zawarli z pozwanym przedsiębiorcą umowy na podstawie wzorców umów, wskazać na pewną istotną okoliczność znacznie ułatwiającą konsumentom postępowanie dowodowe w procesie grupowym. Otóż w sytuacji, kiedy wobec określonego przedsiębiorcy toczyła się przed sądem ochrony konkurencji i konsumentów sprawa o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone i sąd uznał pewne postanowienia za niedozwolone i zakazał ich stosowania, wyrok ten ma prejudycjalny skutek dla postępowania grupowego. W sytuacji, kiedy stroną pozwaną w postępowaniu grupowym jest ten sam przedsiębiorca, który występował w charakterze pozwanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone i w obu procesach chodzi o te same postanowienia, wówczas grupa konsumentów w postępowaniu grupowym ma idealną sytuację dowodową, gdyż nie musi udowadniać niedozwolonego charakteru postanowień umowy, z których wywodzi swoje roszczenia. Jest tak dlatego, że każdy sąd cywilny jest na mocy art. 479⁴³ w zw. z art. 366 kodeksu postępowania cywilnego prejudycjalnie związany wyrokiem sądu ochrony konkurencji i konsumentów, uznającym określone postanowienia za niedozwolone i zakazującym ich stosowania w obrocie.

Można zatem przyjąć, że postępowanie w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone pełni pośrednią prewencyjną funkcję ochrony praw indywidualnych konsumentów przed niedozwolonymi postanowieniami, natomiast postępowanie grupowe (w kontekście niedozwolonych postanowień) pełni funkcję odszkodowawczą.

Przedsiębiorca posługuje się wzorcem umowy - regulaminem, w którym zapisano, że konsumenci, którzy odstępują od umowy o wybudowanie domu, tracą pierwszą uiszczoną ratę, która wynosi 20 tys. zł. W takiej sytuacji wszyscy konsumenci, którzy odstąpili od umowy i którym przedsiębiorca nie zwrócił wspomnianej kwoty, mogą złożyć pozew zbiorowy w postępowaniu grupowym.

@RY1@i02/2010/114/i02.2010.114.087.003b.001.jpg@RY2@

dr Monika Rejdak, adiunkt w Katedrze Postępowania Cywilnego i Międzynarodowego Prawa Handlowego UMCS, członek zespołu ds. ochrony konsumenta Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego

dr Monika Rejdak

adiunkt w Katedrze Postępowania Cywilnego i Międzynarodowego Prawa Handlowego UMCS, członek zespołu ds. ochrony konsumenta Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego

Ustawa z 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. z 2009 r. nr 7, poz. 44).

Ustawa z 24 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Ustawa z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. nr 50, poz. 331 z późn. zm.).