Czy świadek ma prawo odmówić złożenia zeznań

W postanowieniu o przeprowadzeniu dowodu sąd wskazuje, jakie fakty muszą zostać stwierdzone i jakie należy zastosować środki dowodowe. Stosownie do okoliczności sąd oznacza ponadto sędziego lub sąd, który ma dowód przeprowadzić, a jeżeli to jest możliwe, również termin i miejsce przeprowadzenia dowodu. Wyznaczając sędziego, sąd może pozostawić mu oznaczenie terminu przeprowadzenia dowodu.

Sąd może dopuścić dowód z filmu, telewizji, fotokopii, fotografii, planów, rysunków oraz płyt lub taśm dźwiękowych i innych przyrządów utrwalających albo przenoszących obrazy lub dźwięki.

Jeśli w postępowaniu cywilnym strona chce powołać się na dowód ze świadków, musi dokładnie oznaczyć fakty, które mają być zeznaniami poszczególnych świadków stwierdzone, i wskazać świadków, tak by wezwanie ich do sądu było możliwe. Świadkami w sprawie nie mogą być następujące osoby:

● niezdolne do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń,

● wojskowi i urzędnicy niezwolnieni od zachowania tajemnicy służbowej, jeżeli ich zeznanie miałoby być połączone z jej naruszeniem,

● przedstawiciele ustawowi stron oraz osoby, które mogą być przesłuchane w charakterze strony jako organy osoby prawnej lub innej organizacji mającej zdolność sądową,

● współuczestnicy jednolici.

Ponadto świadkiem nie może być mediator co do faktów, o których dowiedział się w związku z prowadzeniem mediacji. Jeżeli strony zwolnią go z obowiązku zachowania tajemnicy mediacji, wówczas nie ma przeszkód, aby ją ujawnił. Z kolei współuczestnik sporu, niebędący współuczestnikiem jednolitym, może być świadkiem co do faktów dotyczących wyłącznie innego współuczestnika.

Zasadą wynikającą z kodeksu postępowania cywilnego jest, że nikt nie ma prawa odmówić zeznań w charakterze świadka. Wyjątek stanowią:

● małżonkowie stron,

● wstępni stron, ich zstępni i rodzeństwo,

● powinowaci stron w tej samej linii lub stopniu,

● osoby pozostające ze stronami w stosunku przysposobienia.

Prawo do odmowy zeznań trwa także po ustaniu małżeństwa lub rozwiązaniu stosunku przysposobienia. Odmówienie zeznań nie jest jednak dopuszczalne w sprawach o prawa stanu, z wyjątkiem spraw o rozwód.

Świadek ma natomiast prawo odmówić udzielenia odpowiedzi na zadane mu pytanie. Jest to dopuszczalne, gdy zeznanie mogłoby narazić jego lub jego bliskich (wcześniej wspomnianych) na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową albo jeżeli zeznanie miałoby być połączone z pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej. Duchowny zaś może odmówić zeznań co do faktów powierzonych mu na spowiedzi.

O prawie odmowy zeznań i odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań uprzedza się świadka przed przesłuchaniem.

Wezwanie świadka przez sąd musi zawierać:

● imię, nazwisko i zamieszkanie wezwanego,

● miejsce i czas przesłuchania,

● nazwiska stron i przedmiot sprawy,

● zwięzłą osnowę przepisów o karach za pogwałcenie obowiązków świadka,

● informację o zwrocie wydatków koniecznych, związanych ze stawiennictwem do sądu, oraz o wynagrodzeniu za utratę zarobku.

Przesłuchanie osób dotkniętych chorobą lub kalectwem odbywa się w miejscu, gdzie przebywają, jeżeli nie mogą go opuścić.

Kolejność przesłuchania świadków oznacza przewodniczący. Osoby, które nie składały jeszcze zeznań, nie mogą być obecne przy przesłuchaniu innych świadków.

Przesłuchanie świadka rozpoczyna się od zadania mu pytań dotyczących jego osoby oraz stosunku do stron. Jeżeli świadek będzie składać zeznanie, przewodniczący odbiera od niego przyrzeczenie, po pouczeniu go o znaczeniu tego aktu. Przyrzeczenie brzmi: "Świadomy znaczenia mych słów i odpowiedzialności przed prawem przyrzekam uroczyście, że będę mówił szczerą prawdę, niczego nie ukrywając z tego, co mi jest wiadome". Osoby nieme i głusi składają przyrzeczenie przez podpisanie jego tekstu lub przy pomocy biegłego. W podobny sposób składają oni zeznania.

W razie powtórnego przesłuchania świadka przypomina mu się poprzednio złożone przyrzeczenie.

Przyrzeczenia nie składają świadkowie małoletni, którzy nie ukończyli lat siedemnastu, oraz osoby skazane wyrokiem prawomocnym za fałszywe zeznania. Inni świadkowie mogą być za zgodą stron zwolnieni przez sąd od złożenia przyrzeczenia.

Za nieusprawiedliwione niestawiennictwo sąd skazuje świadka na grzywnę. Świadek zostaje jednak wezwany powtórnie. Jeśli i wtedy nie stawi się, wówczas sąd skaże go na ponowną grzywnę i może zarządzić przymusowe sprowadzenie świadka. Podobnie postępuje sąd wobec osoby, która oddali się bez zezwolenia przewodniczącego.

Grzywna może być anulowana. Jest to możliwe, jeżeli świadek w ciągu tygodnia od daty doręczenia mu postanowienia skazującego go na grzywnę lub na pierwszym posiedzeniu, na które zostanie wezwany, usprawiedliwi swą nieobecność. W razie usprawiedliwienia niestawiennictwa sąd zwolni świadka od grzywny i od przymusowego sprowadzenia. Postanowienia sądu mogą zapaść na posiedzeniu niejawnym.

Grzywna grozi również za nieuzasadnioną odmowę zeznań lub przyrzeczenia. Sąd wymierza ją po wysłuchaniu obecnych stron co do zasadności odmowy. Niezależnie od grzywny sąd może nakazać aresztowanie świadka na czas nieprzekraczający tygodnia. Do uchylenia aresztu może dojść, jeżeli świadek złoży zeznanie lub przyrzeczenie albo jeżeli sprawa zostanie ukończona w instancji, w której dowód z tego świadka został dopuszczony.

Jeżeli powyższe karalne uchybienia będą udziałem żołnierza w czynnej służbie wojskowej, wówczas sąd zamiast skazać go na grzywnę, wystąpi do dowódcy jednostki wojskowej, w której żołnierz ten pełni służbę, z wnioskiem o pociągnięcie go do odpowiedzialności dyscyplinarnej.

Świadek ma prawo żądać zwrotu wydatków koniecznych, związanych ze stawiennictwem do sądu. Może też ubiegać się o wynagrodzenie za utratę zarobku. Przewodniczący może przyznać świadkowi zaliczkę na koszty podróży i na utrzymanie w miejscu przesłuchania.

Sąd nie jest związany swym postanowieniem dowodowym i może je stosownie do okoliczności uchylić lub zmienić nawet na posiedzeniu niejawnym. Ponadto sędzia wyznaczony i sąd wezwany mogą uzupełnić na wniosek strony postanowienie sądu przez przesłuchanie nowych świadków na fakty wskazane w tym postanowieniu. Wreszcie sąd orzekający może zarządzić powtórzenie lub uzupełnienie postępowania dowodowego. Natomiast gdy postępowanie dowodowe napotyka przeszkody o nieokreślonym czasie trwania, sąd może oznaczyć termin, po którego upływie dowód może być przeprowadzony tylko wówczas, gdy nie spowoduje to zwłoki w postępowaniu.

Niestawiennictwo stron na termin nie wstrzymuje przeprowadzenia dowodu, chyba że obecność stron lub jednej z nich okaże się konieczna

Iwona Jackowska

iwona.jackowska@infor.pl