Kiedy za wypadek ucznia szkoła poniesie odpowiedzialność

Zasady odpowiedzialności podmiotów publicznych, w tym jednostek samorządu terytorialnego jako organów prowadzących placówki oświatowe, zostały uregulowane w kodeksie cywilnym. Zgodnie z nim za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego albo inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa (art. 417 kodeksu cywilnego). Powołany przepis przewiduje odpowiedzialność deliktową jednostek samorządowych. Przykładowo w jej ramach gmina może ponosić odpowiedzialność na zasadzie ryzyka. Sytuacja taka będzie miała miejsce wówczas, gdy szkoda powstanie na skutek oderwania się części budowli lub jej zawalenia się, a gmina będzie posiadaczem samoistnym budowli, czyli podmiotem władającym budowlą jak właściciel (art. 434 k.c.). Tak jak każdy podmiot stosunków cywilnoprawnych z przedstawionej odpowiedzialności gmina może się zwolnić, jeżeli wykaże, że oderwanie się części budowli lub zawalenie się jej nie wynikło ani z braku utrzymania budowli w należytym stanie, ani z wady w budowie.

Samo pojęcie budowli należy rozumieć szeroko, a jej charakter może być bardzo różny. Może to być nawet konstrukcja sceny lub miejsca do wystąpień np. podczas Dnia Dziecka czy apelu szkolnego.

Jednostki samorządu terytorialnego ponoszą również odpowiedzialność za działalność placówek oświatowych, które prowadzą. Zgodnie z ustawą z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r., nr 256, poz. 2572 z późn. zm.) organ prowadzący szkołę lub placówkę (gmina, powiat, województwo) odpowiada za jej działalność. Do zadań organu prowadzącego szkołę lub placówkę należy zaś w szczególności: zapewnienie warunków działania szkoły lub placówki, w tym bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki. Oznacza to, że w przypadku wyrządzenia szkody z przyczyn leżących po stronie gminnej placówki oświaty odpowiedzialność ponosi jednostka samorządu terytorialnego i nie może się od niej skutecznie uchylić.

W praktyce wypadek w szkole definiuje się jako nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło między innymi w czasie zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych realizowanych przez placówki oświatowe. Sąd Najwyższy w wyroku z 27 września 2002 r.(II UKN 385/2001 LexPolonica nr 358703) wyjaśnił, że wypadkiem w czasie zajęć szkolnych jest zdarzenie, jakiemu uległ uczeń przebywający w szkole lub w innej ustawowo określonej jednostce systemu oświaty albo w innym miejscu wyznaczonym przez te placówki oświatowe w związku z uczestniczeniem w zajęciach szkolnych, podczas których realizowany jest pod nadzorem pedagogiczno-dydaktycznym program nauczania, uwzględniający podstawę programową kształcenia uczniów w konkretnej szkole lub klasie). Oznacza to, że miejscem tym jest nie tylko macierzysta palcówka oświatowa, ale również każde miejsce, w którym szkoła organizuje i prowadzi zajęcia dla swoich uczniów (np. zielone szkoły, wycieczki).

W przedstawionej sytuacji nie ulega wątpliwości, że pedagog prowadzący zajęcia wychowania fizycznego niewłaściwie zareagował na zaistniały podczas nich wypadek. Przede wszystkim nauczycielka nie udzieliła pomocy uczennicy oraz nie poinformowała o zaistniałym wypadku. Tym samy doszło do naruszenia m.in. przepisów rozporządzenia ministra edukacji narodowej i szkolnictwa z 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach (Dz.U. z 2003 r. nr 6, poz. 69 z późn. zm.), które nakładają na szkołę obowiązek udzielenia poszkodowanym uczniom fachowej pomocy i zawiadomienia o wypadku m.in. rodziców i dyrektora szkoły. W takiej sytuacji za szkody odpowiada gmina.

Równocześnie szkoła ponosi odpowiedzialność za wypadek, jeżeli nie zostały wypełnione nałożone na nią obowiązki. Nauczyciele lub inni pracownicy szkoły są zobowiązani sprawować nadzór i opiekować się każdym dzieckiem, które zostało im powierzone przez rodziców. Obowiązek opieki i nadzoru nie ustaje z chwilą zakończenia lekcji, ale dotyczy także przerw, pozalekcyjnych zajęć dodatkowych (np. w świetlicy, na sali gimnastycznej), w tym także zajęć organizowanych poza terenem szkoły, czyli wszelkiego rodzaju wycieczek i wyjść zorganizowanych. Szkoła odpowiada także za szkody, które zostały wyrządzone innej osobie przez ucznia pozostającego pod opieką nauczyciela. W tym miejscu należy podkreślić, że zgodnie z 427 k.c., kto z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązany do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można, ten obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez tę osobę, chyba że uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda byłaby powstała także przy starannym wykonywaniu nadzoru.

W wyroku z 25 czerwca 2008 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach (I ACa 333/2008, LexPolonica nr 2064147) podkreślił, że z punktu widzenia odpowiedzialności cywilnej za szkodę istotna jest także regulacja zawarta w art. 5 ust. 7 pkt 1 ustawy o systemie oświaty. Zgodnie z nią do zadań organu prowadzącego szkołę lub placówkę należy w szczególności zapewnienie warunków działania szkoły lub placówki, w tym bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki. W ocenie sądu apelacyjnego te określenia ustawowe determinują odpowiedzialność cywilną za szkodę wyrządzoną przez nauczycieli, zarówno od strony podmiotowej (organ prowadzący szkołę lub placówkę odpowiada za jej działalność), jak i przedmiotowej (do zadań organu należy zapewnienie warunków działania szkoły lub placówki).

Równocześnie art. 427 k.c. reguluje odpowiedzialność osób zobowiązanych do nadzoru nad osobami powierzonymi ich pieczy. Omawiana regulacja wprowadza domniemanie winy w nadzorze osoby zobowiązanej do nadzoru oraz domniemanie związku przyczynowego między wyrządzeniem szkody przez osobę poddaną pieczy a wadliwym wykonywaniem nadzoru. Domniemanie winy u osoby sprawującej nadzór jest domniemaniem wzruszalnym. Zobowiązany do nadzoru, chcąc uwolnić się od odpowiedzialności, zobowiązany jest obalić to domniemanie.

Na podstawie art. 417 kodeksu cywilnego można dochodzić również odszkodowania za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie nauczyciela. Koniecznymi przesłankami powstania odpowiedzialności odszkodowawczej jest wystąpienie szkody, która powstaje wskutek działania lub zaniechania przy wykonywaniu władzy publicznej. Natomiast samo działanie lub zaniechanie powinno być niezgodne z prawem. W kodeksie cywilnym pojęcie szkody nie zostało jednoznacznie określone. Można przyjąć, że przez szkodę rozumie się przede wszystkim straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono.

Zgodnie z kodeksem cywilnym, kto z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązany do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można, ten obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez tę osobę, chyba że uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda powstałaby także przy starannym wykonywaniu nadzoru. W przedstawionej sytuacji pomiędzy niedopełnieniem obowiązku nadzoru a zdarzeniem, które wywołało u ucznia szkodę, istnieje adekwatny związek przyczynowy. Gdyby nauczyciel prawidłowo sprawował nadzór, byłby w stanie spowodować ograniczenie aktywności ruchowej uczniów przebywających na korytarzu szkoły i do wypadku by nie doszło. Nie chodzi tylko i wyłącznie o aktywne oddziaływanie, np. poprzez uwagi, zakazy czy nakazy. Już sama świadomość obecności nauczyciela ma zwykle dla ucznia istotne znaczenie. Innymi słowy wypadkowi można było zapobiec, gdyby był nad uczniami sprawowany nadzór.

Jeżeli przez zgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej została wyrządzona szkoda na osobie, poszkodowany może żądać całkowitego lub częściowego jej naprawienia oraz zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, gdy okoliczności, a zwłaszcza niezdolność poszkodowanego do pracy lub jego ciężkie położenie materialne, wskazują, że wymagają tego względy słuszności.

Przesłankami odpowiedzialności na postawie art. 4172 kodeksu cywilnego są: wykonywanie zgodnie z prawem władzy publicznej, powstanie szkody na osobie, związek przyczynowy między aktem władzy publicznej a szkodą oraz zasadność przyznania odszkodowania w świetle zasad słuszności. Na podstawie tego przepisu poszkodowany może żądać odszkodowania nie za każdą szkodę, lecz tylko za szkodę poniesioną na osobie (a nie na mieniu). Szkoda na osobie powstaje wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia. W takiej sytuacji poszkodowany może żądać naprawienia nie tylko szkody majątkowej, ale także zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Przyznania odszkodowania na podstawie art. 4172 k.c. wymagają względy słuszności. Przy ocenie danego zdarzenia należy więc uwzględnić okoliczności sprawy oraz sytuację poszkodowanego (majątkową, rodzinną, rodzaj i rozmiar uszczerbku, niezdolność do pracy).

W razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Na żądanie poszkodowanego zobowiązany do naprawienia szkody powinien wyłożyć z góry sumę potrzebną na koszty leczenia, a jeżeli poszkodowany stał się inwalidą, także sumę potrzebną na koszty przygotowania do innego zawodu. Jeżeli natomiast poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty. Równocześnie sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.

W ramach odszkodowania uczniowi bądź jego rodzicom przysługuje renta, zadośćuczynienie pieniężne lub jednorazowe odszkodowanie

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).