Twórca nie zawsze może żądać podwyższenia wynagrodzenia

Na podstawie umowy o wykonanie projektu budowlanego architekt (projektant) zobowiązuje się do wykonania przewidzianych w umowie prac (dzieła) zgodnie z wymaganiami określonymi przez zamawiającego, normami technicznymi projektowania oraz zasadami i osiągnięciami współczesnej wiedzy technicznej, a zamawiający (inwestor lub generalny wykonawca) - do ich odbioru i zapłaty wynagrodzenia. Taka umowa stanowi rodzaj umowy o dzieło. Może ona jednak zawierać również elementy umowy zlecenia, zwłaszcza w odniesieniu do sprawowania nadzoru autorskiego. Aby zapobiec późniejszym nieporozumieniom i sporom sądowym, warto pamiętać o uregulowaniu w niej kilku podstawowych kwestii.

Najważniejsze jest dokładne ustalenie przedmiotu umowy. Ma to znaczenie zarówno przy projektowaniu domu jednorodzinnego, jak i w przypadku wielomilionowej inwestycji. Określenie wytycznych projektu jedynie pobieżnie może wywołać istotne rozbieżności między wizją zamawiającego a finalnym projektem sporządzonym przez architekta, które mogą doprowadzić w rezultacie do sporu sądowego.

Osoba składająca zamówienie nie powinna zapomnieć o zapewnieniu sobie przeniesienia na swoją rzecz przez architekta autorskich praw majątkowych do projektu. W innym przypadku zamawiający stanie się co prawda właścicielem projektu, jednak nie będzie posiadał praw autorskich. Może się to okazać kłopotliwe, np. w razie rozbudowy lub przebudowy takiego obiektu. Warto również ustalić, czy zamawiający może wykorzystać dany projekt do jednej czy do wielu budów i czy jest to możliwe tylko w Polsce, czy także w innych krajach.

Aby autorskie prawa majątkowe do projektu zostały skutecznie przeniesione na zamawiającego, należy w umowie wyraźnie wskazać tzw. pola eksploatacji, czyli zakres, w jakim nabywca może korzystać z utworu, najlepiej przez ich wymienienie lub wyraźne odesłanie do art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz podanie dodatkowo pól eksploatacji specyficznych dla projektu architektonicznego.

Pamiętajmy jednak, że nawet po przeniesieniu majątkowych praw autorskich przy projektancie pozostają niezbywalne tzw. prawa osobiste, w tym prawa określone w art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, czyli prawo do nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania - czyli prawo do dokonywania zmian i nadzoru autorskiego nad sposobem korzystania z projektu. Jeślibyśmy chcieli sami dokonać takich zmian w projekcie albo zlecić to komuś innemu, umowa musi zawierać zgodę architekta na tego rodzaju działania. Dozwolone zmiany można np. zdefiniować jako wszelkie zmiany zgodne z przeznaczeniem budynku oraz miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego lub decyzją o warunkach zabudowy. Poza szczególnymi sytuacjami twórca projektu powinien oczywiście otrzymać wynagrodzenie za przeniesienie na zamawiającego autorskich praw majątkowych oraz za zgodę na dokonywanie zmian w projekcie. Kwestie związane z zapłatą wynagrodzenia należy oczywiście szczegółowo uregulować w umowie, np. moment wymagalności, terminy płatności, ewentualna płatność w ratach.

W umowie należy też wskazać termin wydania projektu budowlanego wraz z ewentualnymi sankcjami za jego niedotrzymanie, np. karą umowną. Zwłaszcza przy dużych projektach zamawiający powinien zagwarantować sobie wprost w umowie poufność ze strony architekta.

Twórca projektu ma prawo do wynagrodzenia, które może być ustalone w sposób ryczałtowy lub kosztorysowy (na podstawie zestawienia planowanych prac i przewidywanych kosztów). W przypadku ryczałtu architekt nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia, nawet jeżeli rozmiar lub koszty prac uległy zwiększeniu w trakcie projektowania, chyba że wynikło to ze zmian danych wyjściowych lub założeń techniczno-ekonomicznych dokonanych przez zamawiającego, co uzasadnia również roszczenie o zmianę umówionego terminu wykonania projektu.

Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego (art. 632 par. 2 k.c.) architekt może również zażądać podwyższenia wynagrodzenia ryczałtowego, jeśli w skutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby rażącą stratą, której wysokość strony powinny określić w umowie. Z kolei zamawiający nie ma możliwości obniżenia wynagrodzenia - w razie zmniejszenia zakresu prac. Jeśli chodzi o wynagrodzenie kosztorysowe, to jeżeli w toku wykonywania projektu zajdzie konieczność przeprowadzenia prac, które nie były przewidziane w zestawieniu prac planowanych będących podstawą jego obliczenia, to możliwość żądania podwyższenia tego wynagrodzenia zależy od tego, kto sporządził to zestawienie: jeżeli zamawiający - architekt może to uczynić, zaś jeżeli sam architekt, to jest to możliwe tylko wtedy, gdy mimo zachowania należytej staranności nie mógł przewidzieć konieczności prac dodatkowych. Twórca projektu ma również oczywiście prawo zażądać od zamawiającego, jeszcze przed rozpoczęciem prac projektowych, dostarczenia danych niezbędnych do wykonania tego projektu.

Zamawiającemu z kolei przysługuje uprawnienie do odbioru projektu w terminie, a ponadto uprawnienia z tytułu rękojmi za wady projektu (umowa o wykonanie projektu jest rodzajem umowy o dzieło), jeżeli zmniejszają one wartość albo użyteczność projektu ze względu na cel oznaczony w umowie. Najczęściej występujące wady to niezgodność projektu z przepisami techniczno-budowlanymi oraz założeniami techniczno-ekonomicznymi, np. błędne obliczenia, luki w opracowaniu, oczywista sprzeczność z zasadami i osiągnięciami współczesnej wiedzy technicznej. W takim przypadku zamawiający może żądać bezpłatnego usunięcia wad w oznaczonym terminie, obniżenia wynagrodzenia, a nawet odstąpić od umowy, jeżeli wady są istotne i uniemożliwiają realizację obiektu na podstawie wykonanego projektu (art. 637 k.c.).

Twórca projektu może zwolnić się od tej odpowiedzialności, jeśli wada powstała wskutek wykonania projektu według wskazówek zamawiającego, o ile na piśmie zakwestionował te wskazówki i uprzedził jednocześnie zamawiającego o przewidzianych negatywnych skutkach zastosowania się do jego wskazówek (art. 655 k.c.). Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego uprawnienia z tytułu rękojmi za wady fizyczne wygasają po upływie roku, licząc od dnia, kiedy projekt został zamawiającemu wydany, przy czym upływ tego terminu nie wyłącza wykonania uprawnień z tytułu rękojmi, jeżeli twórca projektu wadę podstępnie zataił, a także jeżeli przed ich upływem zamawiający zawiadomił twórcę projektu o wadzie (dotyczy to również wad prawnych).

Uprawnienia z tytułu rękojmi za wady prawne wydanego projektu wygasają z upływem roku od chwili, kiedy zamawiający dowiedział się o istnieniu wady. Z punktu widzenia zamawiającego istotne jest, żeby w umowie zamieścić klauzulę, zgodnie z którą uprawnienia z tytułu rękojmi wygasną dopiero z upływem określonego czasu po oddaniu do użytkowania obiektu wybudowanego na podstawie projektu.

Art. 33⁵ prawa autorskiego nie określa w ogóle zakresu ani granic dozwolonego korzystania z obiektu budowlanego, a przewiduje jedynie samo uprawnienie w tym przedmiocie. Natomiast zakres i granice dozwolonego korzystania z cudzego utworu daje się wywieść częściowo, pośrednio, w szczególności z art. 16 prawa autorskiego. Nie może ono mianowicie godzić w żaden z elementów autorskich praw osobistych, to jest w szczególności w prawo: do nienaruszalności treści i formy utworu (prawo do integralności utworu) ani do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem, a w szczególności prawo do:

● autorstwa utworu;

● oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;

● nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;

● decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;

● nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

@RY1@i02/2011/076/i02.2011.076.210.006a.001.jpg@RY2@

Andrzej Lulka, radca prawny i partner odpowiedzialny za departament prawa nieruchomości w Kancelarii Gide Loyrette Nouel

Andrzej Lulka

radca prawny i partner odpowiedzialny za departament prawa nieruchomości w Kancelarii Gide Loyrette Nouel

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 90, poz. 631 z późn. zm.).