Własność można było przenieść tylko na członka spółdzielni

Przedmiotowa czynność jest sprzeczna z ustawą, co przesądza o jej nieważności w świetle art. 58 par. 1 k.c. Przy czym sprzeczność ta odnosi się nie tyle do litery konkretnego przepisu, ile do ducha prawa spółdzielczego, którego wyrazem były w dacie zawarcia spornej umowy przepisy prawa spółdzielczego.

Powód wniósł o ustalenie nieważności czynności prawnej - umowy przeniesienia własności budynku z prawem użytkowania wieczystego oznaczonej działki, zawartej przez spółdzielnię mieszkaniową z pozwaną, która nie została wcześniej przyjęta w poczet członków tej spółdzielni. Sąd okręgowy na zasadzie art. 58 par. 1 k.c. uwzględnił powództwo zgłoszone w trybie art. 189 k.p.c. Od wyroku apelację wniosła pozwana.

Sąd apelacyjny oddalił apelację. Istota wadliwości czynności prawnej, o której mowa w art. 58 par. 1 i 2 k.c., sprowadza się do stwierdzenia, że czynność ta z uwagi na jej sprzeczność z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy, lub z uwagi na jej sprzeczność z zasadami współżycia społecznego, jest od początku nieważna, a zatem nie wywołuje zamierzonych skutków i nie powoduje powstania postulowanego stosunku prawnego.

Powództwo o ustalenie nieważności czynności prawnej znajduje swe umocowanie w art. 189 k.p.c., który wymaga, aby ten, kto występuje z takim żądaniem, miał interes prawny w tym ustaleniu. Powód wywodził swój interes prawny z faktu, iż jest jedynym spadkobiercą swej żony, będącej w dacie kwestionowanej umowy jedyną osobą legitymowaną do jej zawarcia ze spółdzielnią. Była bowiem wówczas członkiem spółdzielni, w której zasobie znajdował się lokal użytkowy, oraz dysponowała przydziałem na ten lokal. Zaś uchwała walnego zgromadzenia spółdzielni z lutego 1998 r. o jej likwidacji dawała spółdzielni legitymację do rozporządzania prawami jej członków jedynie poprzez przeniesienie własności lokali użytkowych wraz z prawem wieczystego użytkowania związanych z nimi działek na tych członków.

Sporna umowa stała się zatem podstawą do sprzecznego z tą uchwałą usunięcia z majątku spadkodawczyni, pod tytułem darmym, jego istotnego składnika i pozbawienia jej, a następnie jej spadkobiercy, możliwości dysponowania nim i pobierania pożytków. Choć więc ani spadkodawczyni, ani powód nie byli stroną umowy, dotyka ona bezpośrednio jego istotnych interesów majątkowych i ogranicza zakres służących mu praw, co przesądza o tym, iż ma on interes prawny uzasadniający jego legitymację czynną w tej sprawie. Co do legitymacji biernej to nie było możliwym wytoczenie powództwa przeciwko spółdzielni, skoro straciła ona swój byt prawny w 2003 r. Pozwaną więc mogła być tylko nabywczyni lokalu i prawa. Ocena sądu okręgowego, iż kwestionowana czynność prawna jest sprzeczna z ustawą, co przesądza o jej nieważności w świetle art. 58 par. 1 k.c., jest co do zasady prawidłowa.

Należy jednak wskazać, iż sprzeczność ta odnosi się nie tyle do litery konkretnego przepisu, ile do ducha prawa spółdzielczego, którego wyrazem były w dacie zawarcia spornej umowy (lipiec 2000 r.) przepisy m.in. art. 204 par. 1 w zw. z art. 1 par. 1 i 2 oraz z art. 3 i art. 231 prawa spółdzielczego. Obowiązujący w tym czasie art. 204 par. 1 ww. ustawy stwierdzał, iż przedmiotem działalności spółdzielni mieszkaniowej jest zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych członków i ich rodzin oraz potrzeb gospodarczych i kulturalnych, wynikających z zamieszkiwania w spółdzielczym osiedlu lub budynku. Dawał zatem wyraz ogólnej zasadzie, iż działalność takiej spółdzielni powinna być skierowana, w zakresie specyfiki celu, dla którego została powołana, ku dobru i słusznym interesom jej członków i mieszkańców. Zatem również rozporządzanie majątkiem spółdzielni, stanowiącym prywatną własność jej członków, mogło mieć miejsce jedynie w granicach wyznaczonych przez samych członków, działających za pośrednictwem organów spółdzielni wskazanych w ustawie oraz statucie. Mając zatem na uwadze, że uchwała spółdzielni z lutego 1998 r. o jej likwidacji dawała spółdzielni legitymację do rozporządzania prawami jej członków jedynie poprzez przeniesienie własności lokali użytkowych wraz prawem wieczystego użytkowania związanych z nimi działek wyłącznie na tych członków, co odpowiadało regulacjom art. 231 prawa spółdzielczego, uznać należy, że działanie spółdzielni (za pośrednictwem jej likwidatora), sprowadzające się do zbycia pod tytułem darmym służącego jej, lecz wywodzącego się z prawa spółdzielczego żony powoda prawa własności pawilonu handlowego wraz z prawem użytkowania wieczystego gruntu, na rzecz osoby niebędącej członkiem spółdzielni i nieposiadającej uprawnienia do uczestniczenia w procesie likwidacyjnym, sprzeciwia się ustawie, jaką jest prawo spółdzielcze. Sprzeciwia się także jej zasadom ogólnym, tworzącym podstawy sytemu prawnego, dotyczącego zrzeszania się obywateli w spółdzielniach, rozpatrywanym przez pryzmat art. 64 Konstytucji RP (poszanowanie i ochrona prawa własności).

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Nieważność przewidziana w art. 58 par. 1 k.c. jest nieważnością bezwzględną, co oznacza, że czynność prawna nie wywołuje żadnych skutków w sferze cywilnoprawnej. Stan nieważności z przyczyn wymienionych w tym przepisie powstaje z mocy samego prawa i zachodzi od początku, tzn. od chwili dokonania czynności. Nieważność czynności prawnej jest skutkiem powszechnym, tzn. działającym wobec wszystkich. Użyte w art. 58 k.c. pojęcie ustawy oznacza wszystkie akty prawne składające się na system źródeł prawa powszechnie obowiązującego, a więc konstytucję, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe, rozporządzenia wydawane przez organy wskazane w konstytucji na podstawie upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania oraz akty prawa miejscowego.