12 tys. zł kary za klauzule umowne naruszające interesy szkolonych

Niektóre firmy szkoleniowe wpisują do umów z klientami klauzule, które wyłączają ich obowiązek zwrotu zapłaty za szkolenie niespełnione, w przypadku, gdy klient rezygnuje z wykonania umowy. Do umów o świadczenie usług, nie uregulowanych innymi przepisami, mają zastosowanie przepisy Kodeksu cywilnego o umowie zlecenia. Wyrok Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie z 26 stycznia 2010 r. (sygn. akt XVII Ama 118/08) w sprawie z odwołania Polskiego Związku Motorowego - Okręgowego Zespołu Działalności Gospodarczej Sp. z o.o. w Białymstoku przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów dowodzi, że odmowa zwrotu kosztów szkolenia na podstawie umowy arbitralnie przyznającej firmie szkoleniowej prawo do takiego zachowania jest naganna i podlega karze.

Niedozwolona klauzula

Firma zajmująca się szkoleniem kierowców wprowadziła do wzoru umowy niekorzystne dla jej klientów postanowienie. W myśl zapisu kontraktowego wniesione przez jej klienta opłaty za szkolenie nie podlegały zwrotowi. Jedynie w udokumentowanych sytuacjach życiowych i na pisemny wniosek uczestnika kursu firma szkoleniowa dopuszczała możliwość zwrotu kwoty za niewykorzystane godziny szkolenia, jednak po potrąceniu 50 zł kosztów manipulacyjnych. Ewentualne wnioski o zwrot wpłaconych środków miały być rozpatrywane w okresie trwania kursu. W praktyce firma szkoleniowa tylko w sytuacjach nadzwyczajnych dopuszczała możliwość rozpatrzenia podania uczestnika kursu o zwrot kosztów.

UOKiK uznał to postanowienie za bezzasadne i rażąco naruszające zbiorowe interesy klientów firmy szkoleniowej. Podobne postanowienia we wzorcach umów stosowane przez innych przedsiębiorców zostały już wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych, który prowadzi Prezesa UOKiK. Na ich postawie Prezes UOKiK wydał decyzję, w której uznał praktykę firmy szkoleniowej za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. W konsekwencji zakazał jej stosowania. Jednocześnie w związku z naruszeniem przez tę firmę zakazu stosowania postanowień wpisanych do rejestru klauzul niedozwolonych, nałożył na nią karę pieniężną w wysokości blisko 12 tys. zł.

Odwołanie od decyzji

firma odwołała się od decyzji Prezesa UOKiK. Na swoją obronę przedstawiła twierdzenie, że zakwestionowany zapis w umowie nie naruszał praw konsumentów, a w rejestrze klauzul niedozwolonych nie ma identycznej klauzuli. Tymczasem w rejestrze klauzul niedozwolonych znajdują się postanowienia, które zostały uznane przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie za rażąco naruszające interesy konsumentów. Takich postanowień żaden przedsiębiorca nie powinien stosować, bo w przeciwnym stanie naraża się na kary. W rejestrze figuruje sporo takich postanowień umownych, które ograniczały konsumentom możliwość zwrotu uiszczonych pieniędzy, gdy wypowiedzieli umowę o świadczenie usług. Jednak firma szkoleniowa na swoje usprawiedliwienie wskazywała, że nie ma tam postanowienia identycznego z tym, które przez nią było stosowane.

W ocenie Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, który rozpatrywał odwołanie firmy od decyzji Prezesa UOKiK, praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumenta jest nie tylko stosowanie klauzuli identycznej z jedną z już wpisanych do rejestru. Naganne jest również stosowanie klauzul o nieznacznie zmodyfikowanej treści, których skutki są w istocie takie same jaki skutki klauzul już zakazanych. Dlatego stosowanie klauzuli o treści zbliżonej do klauzul już wpisanych do rejestru wywołuje podobnie negatywne skutki - godzi tak samo w interesy konsumentów i jest praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów.

Zwrot opłaty

Błąd we wzorze umowy popełniony przez firmę szkoleniową polegał na tym, że przyznał sobie ona prawo do zatrzymania wniesionych przez jej klientów opłat za szkolenie. Ewentualny zwrot kwot za niewykorzystane godziny szkolenia uzależniony był od przedstawienia przez kursanta wniosku i wskazania "udokumentowanej" sytuacji życiowej, która zmusiła go do rezygnacji z kursu. Tymczasem z przepisów Kodeksu cywilnego jednoznacznie wynika, że zwrot uiszczonej zapłaty za niewykonaną część umowy nie jest uzależniony ani od woli firmy szkoleniowej, ani od przedstawienia wniosku dokumentującego powody odstąpienia od kursu. Przepisy cywilne nie ograniczają też czasowo możliwości żądania zwrotu wynagrodzenia. Tymczasem firm szkoleniowa uznała, że zwróci wniesione opłaty, ale w "sytuacjach nadzwyczajnych i skomplikowanych życiowo", co dawało jej możliwość dowolnej interpretacji i podjęcia rozstrzygnięć niekorzystnych dla jej klientów. Nieprawidłowością było też potrącanie opłat manipulacyjnych w przypadku wypowiedzenia umowy. Na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego firmie szkoleniowej przysługuje jedynie wynagrodzenie za dotychczas wykonane czynności. Ma też ona możliwość dochodzenia roszczeń odszkodowawczych. Nie może jednak zastrzegać, że zatrzymuje całą kwotę i dopiero po złożeniu wniosku przez klienta oraz po arbitralnej jego ocenie podejmie decyzję o ewentualnym zwrocie kosztów. Wprowadzenie takich postanowień jest odstępstwem od przepisów Kodeksu cywilnego i ich interpretacją - niekorzystna dla klientów. W praktyce narusza zbiorowe interesy konsumentów - klientów firmy szkoleniowej.

Zasady wypowiedzenia umowy szkoleniowej

Z reguły szkolenia są realizowane na podstawie umowy zlecenia. Zgodnie z art. 746 Kodeksu cywilnego dający zlecenie (klient firmy szkoleniowej) może w każdym czasie wypowiedzieć umowę. Powinien jednak zwrócić przyjmującemu zlecenie (firmie szkoleniowej) wydatki, które już zostały poniesione dla wykonania zlecenia. Jeżeli wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, powinien też naprawić szkodę.

Piotr Samoraj