Potrącenie wymaga oświadczenia

Gdy pozwanemu (dłużnikowi) przysługuje przeciwko powodowi (wierzycielowi) jednorodzajowa wierzytelności pieniężna, może zdecydować, czy ma dokonać potrącenia celem wygaśnięcia obu wierzytelności lub umorzenia ich do wysokości wierzytelności niższej, czy też wytoczyć o nią powództwo wzajemne. Dokonany wybór musi uwzględniać istotną okoliczność, czy pozwany (dłużnika) zaprzecza wierzytelności swego przeciwka, czy też ją uznaje (ma to miejsce w przypadku potrącenia). Późniejsza obrona - polegająca na kwestionowaniu wierzytelności uznanej niewłaściwie - będzie podlegać również ocenie sądu przez pryzmat wiarygodności takiego stanowiska procesowego (sprzecznego z wcześniejszą prezentowaną strategią).

Istotne jest, że potrącenie nie dokonywuje się z mocy samego prawa, ale wymaga złożenia oświadczenia. Skuteczność podniesienia zarzutu potrącenia w procesie, obejmującego równocześnie złożenie materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu, zależy od dojścia tego oświadczenia woli do przeciwnika. Jeżeli zatem składane jest na rozprawie tylko względem pełnomocnika powoda czy też w piśmie procesowym doręczanym temu pełnomocnikowi, to rozstrzygnie o tym zakres pełnomocnictwa. Co do zasady pełnomocnictwo procesowe nie uprawnia ani do złożenia, ani do przyjęcia oświadczenia o potrąceniu. Uznaje się jednak, że złożenie takiego oświadczenia jako czynione w danej konfiguracji procesowej na korzyść mocodawcy, a przy milczącym tolerowaniu złożenia go przez niego, będzie skuteczne. Analogiczny skutek nie zachodzi jednak ze strony pełnomocnika strony, do której kierowanej jest oświadczenie.

Możliwości zarówno podniesienia zarzutu potrącenia w procesie, jak i wytoczenia powództwa wzajemnego są ograniczone przepisami procedury cywilnej. Powództwo wzajemne należy wnieść w odpowiedzi na pozew bądź oddzielnie nie później jednak niż na pierwszej rozprawie albo w sprzeciwie od wyroku zaocznego. Z kolei podniesienie procesowego zarzutu potrącenia może być co do zasady dokonane aż do zamknięcia rozprawy przed sądem drugiej instancji, chyba że sąd zakreśli stosowny termin na podnoszenie zarzutów. W sporach między przedsiębiorcami możliwości zgłoszenia zarzutu potrącenia, jak i dokonania potrącenia w toku procesu, a także wytoczenia powództwa wzajemnego są jednak jeszcze bardziej ograniczone. W postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych powództwo wzajemne nie jest w ogóle dopuszczalne, a do potrącenia mogą być przedstawione jedynie wierzytelności udowodnione dokumentami. Możliwość podniesienia zarzutu potrącenia, który będzie mógł zostać rozpoznany, i w razie jego zasadności, uwzględniony przez sąd jest przy tym co do zasady ograniczona czasowo do wniesienia odpowiedzi na pozew, sprzeciwu od wyroku zaocznego, zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty. Nie ma jednolitego stanowiska judykatury, czy w każdym wypadku późniejszego podniesienia zarzutu potrącenia będzie on musiał zostać oddalony. Choć uznaje się, że jeżeli stan potrącalności istniał w momencie wnoszenia któregokolwiek z powyższym pism, późniejsze podniesienie zarzutu potrącenia nie jest już dopuszczalne, pojawiały się stanowiska w orzecznictwie, że dopiero w chwili złożenia oświadczenia o potrąceniu poza procesem, ale w jego toku, powstanie możliwość i potrzeba podniesienia samego zarzutu, a w takiej sytuacji nie będzie on spóźniony.

Wniesienie powództwa wzajemnego w sporach między przedsiębiorcami nie jest także dopuszczalne ani w postępowaniu nakazowym, ani w upominawczym, ani także w uproszczonym. Ponadto w postępowaniu nakazowym do potrącenia mogą być przedstawione jedynie wierzytelności udowodnione dokumentami, które mogą stanowić podstawę do wydania nakazu zapłaty - zasady te obowiązują jednolicie bez względu na gospodarczy charakter sporu. Uznaje się jednak, że jeżeli potrącenia dokonano przed doręczeniem odpisu nakazu zapłaty, na fakt wygaśnięcia zasądzonej nakazem wierzytelności można powołać się bez ograniczeń wynikających z konieczności przedstawienia określonych dokumentów.

@RY1@i02/2012/021/i02.2012.021.21500020b.802.jpg@RY2@

Krzysztof Ciepliński, adwokat w kancelarii Gide Loyrette Nouel

Krzysztof Ciepliński

adwokat w kancelarii Gide Loyrette Nouel