Kara umowna się należy, nawet jeśli nie było szkody

Sygn. akt V CSK 402/13

z 29 maja 2014 r.

Powódka, gmina K., i pozwana, D. spółka z o.o., zawarły umowę o roboty budowlane. Pozwana zobowiązała się do rewitalizacji drogi gminnej do 15 września 2010 r. Strony zastrzegły kary umowne w wysokości 0,5 proc. wynagrodzenia za każdy dzień zwłoki. Roboty zostały zgłoszone do odbioru 24 września i odebrane przez powódkę bez zastrzeżeń pięć dni później. Sąd rejonowy zasądził od pozwanej na rzecz powódki dochodzoną w pozwie kwotę.

Sąd okręgowy oddalił powództwo. Za niezasadne uznał stanowisko, że konieczność zapłaty kary umownej jest automatyczna w razie zaistnienia okoliczności uzasadniających jej naliczenie. W jego ocenie treść art. 483 par. 1 k.c. i art. 484 par. 1 k.c. wskazuje, że brak szkody po stronie wierzyciela wyklucza możliwość domagania się kary umownej, gdyż zgodnie z art. 483 par. 1 k.c. strony mogą zastrzec, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nastąpi przez zapłatę określonej sumy, zaś stosownie do art. 484 par. 1 k.c. kara umowna należy się bez względu na wysokość szkody.

Powódka wniosła skargę kasacyjną.

Sąd Najwyższy przekazał sprawę sądowi okręgowemu do ponownego rozpoznania. Wskazał, że w doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, iż kara umowna może być zastrzeżona zarówno na wypadek niewykonania, jak i na wypadek nienależytego wykonania zobowiązania, a także zarówno za zwłokę, stanowiącą kwalifikowane i opóźnienie zawinione przez dłużnika, jak i tzw. opóźnienie proste, polegające na niespełnieniu świadczenia w oznaczonym terminie lub po wezwaniu do jego wykonania. Zgodnie z art. 483 par. 1 k.c. kara umowna należy się w razie zwłoki dłużnika. Rozszerzenie odpowiedzialności w tym zakresie wymaga wyraźnego określenia w umowie. Kara wpisana jest w reżim odpowiedzialności odszkodowawczej, stanowi ryczałtowe odszkodowanie za niewykonanie (niewłaściwe wykonanie) zobowiązania i nie powinna być oderwana od przesłanek odpowiedzialności kontraktowej (art. 471 i nast. k.c.).

Szczególnym rozwiązaniem dotyczącym dochodzenia kary umownej są tzw. przesłanki negatywne, czyli okoliczności, których udowodnienie przez dłużnika powoduje uchylenie lub ograniczenie obowiązku zapłaty. Wbrew stanowisku sądu drugiej instancji w judykaturze przyjmuje się, że zamieszczony w art. 484 par. 1 k.c. zwrot "bez względu na wysokość poniesionej szkody" oznacza, iż nie ma znaczenia sam fakt wystąpienia szkody. Przepis modyfikuje ogólne zasady odpowiedzialności kontraktowej dłużnika w razie powstania obowiązku zapłaty kary umownej, gdyż powinna ona nastąpić bez względu na fakt zaistnienia i wysokość poniesionej szkody. Brak szkody lub jej nieznaczna wysokość mogą uzasadniać miarkowanie kary umownej na podstawie art. 484 par. 2 k.c.

Oprac. Elżbieta Pawluk vel Kiryczuk