Pracownicy też mogą składać pozwy zbiorowe

W numerze DGP z 28 lipca 2014 r. (144/2014) ukazał się artykuł o tym, że o połowę spadła liczba zatrudnionych, którzy wspólnie dochodzą roszczeń od pracodawcy. Przy tej okazji warto przypomnieć, że co do zasady według ustawy z 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. 2010 r. nr 7, poz. 44 ze zm.; dalej: ustawa) wyłączone są te skierowane przeciwko pracodawcy. Wspomniana ustawa normuje sądowe postępowanie cywilne w sprawach, w których są dochodzone roszczenia jednego rodzaju, przez co najmniej 10 osób, oparte na tej samej lub takiej samej podstawie faktycznej (postępowanie grupowe). Ma zastosowanie wyłącznie do kategorii spraw w niej wymienionych (art. 1 ust. 2 ustawy), tj. roszczeń:

wo ochronę konsumentów,

wz tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny,

wz tytułu czynów niedozwolonych, z wyjątkiem roszczeń o ochronę dóbr osobistych.

I właśnie czyny niedozwolone stanowią furtkę dla pozwów zbiorowych pracowników. Zatem wytoczenie takiego powództwa będzie dopuszczalne w sytuacji, gdy podstawą odpowiedzialności odszkodowawczej będą czyny niedozwolone. Do takich zaliczać będziemy zarówno delikty, czyli działania zawinione, jak i inne działania lub zaniechania sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego, pod warunkiem że wywołują szkodę, za którą będzie odpowiedzialny pracodawca.

Warto odróżnić także od pozwu zbiorowego zbiorowe dochodzenie roszczeń czy też połączenie spraw przez sędziego do wspólnego rozpoznania. [schemat]

Warto się przygotować

Zasady odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych określają art. 415-449 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121; dalej: k.c.). Przepisy wskazują, że aby odpowiedzialność z tytułu popełnienia niedozwolonego czynu w ogóle powstała, muszą zostać spełnione łącznie następujące przesłanki:

wpowstanie szkody,

wpopełnienie przez określony podmiot (sprawcę) czynu niedozwolonego,

wistnienie związku przyczynowego między szkodą a działaniem sprawcy,

wwina po stronie sprawcy.

Do takiego pozwu pracownicy powinni się jednak dobrze przygotować. Zgodnie z art. 6 k.c. to na nich będzie ciążył obowiązek wykazania wszystkich z podanych przesłanek. Pracownik powinien zatem w trakcie procesu udowodnić (nie uprawdopodobnić) winę i bezprawność działań pozwanego pracodawcy, wynikającą z tych działań szkodę (sam fakt jej powstania, a także wysokość), a przede wszystkim normalny (adekwatny) związek przyczynowy pomiędzy bezprawnymi i zawinionymi działaniami pracodawcy a powstaniem szkody (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 2 października 2009 r., sygn. akt II PK 105/09, OSNP 2011/9-10/125).

Odrzucenie, gdy inna podstawa

Jedną z pierwszych kwestii, jakie dany sąd okręgowy, który jest właściwy do rozpoznawania tych spraw w postępowaniu grupowym, będzie wnikliwie badał, to czy roszczenie, z jakim zatrudnieni wystąpili, dotyczy właśnie czynów niedozwolonych. Wywodzenie swoich roszczeń z innej podstawy będzie skutkowało odrzuceniem powództwa, a tym samym przegraną.

Powstaje pytanie, z jakim roszczeniem będą mogli wystąpić pracownicy w ramach pozwu zbiorowego. Podpowiedzi nie dostarcza orzecznictwo, gdyż w tym przedmiocie można znaleźć wyłącznie kilka wyroków. Praktycy muszą liczyć na własną interpretację przepisów.

Z całą pewnością w postępowaniu grupowym nie będą mogły być podnoszone roszczenia wynikające z odpowiedzialności kontraktowej, a zatem z istniejącego już między stronami zobowiązania umownego. Istnieją jednak przypadki, kiedy to źródło roszczenia wynika zarówno z samej umowy, jak i ustawy. Tak będzie np. w przypadku obowiązku wypłaty wynagrodzenia. Powinność taka, poza zawartą umową o pracę, wskazana jest również w art. 80 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.; dalej: k.p.). Przepis ten stanowi, iż za pracę wykonaną należy się wynagrodzenie. Brak wypłaty wynagrodzenia prowadzi do zbiegu dwóch reżimów odpowiedzialności, deliktowej i kontraktowej. Taki zbieg przewiduje art. 443 k.c. Zgodnie z nim okoliczność, że działanie lub zaniechanie, z którego wynikła szkoda, stanowi jednocześnie niewykonanie lub nienależyte wykonanie istniejącego uprzednio zobowiązania, nie wyklucza roszczenia o naprawienie szkody z racji czynu niedozwolonego. Wobec tego dopuszczalne wydaje się formułowanie tego typu roszczeń w postępowaniu grupowym.

A co z mobbingiem

Orzecznictwo nie wyklucza dochodzenia roszczeń odszkodowawczych z tytułu mobbingu na zasadach ogólnych, czyli na podstawie art. 415 i nast. k.c., regulujących odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym. Według wyroku SN z 29 marca 2007 r. (sygn. akt II PK 228/06, OSNP 2008/9-10/126) mobbing jest kwalifikowanym deliktem prawa pracy, a sankcje za jego stosowanie są zdarzeniami prawa pracy, które sąd pracy osądza przede wszystkim na podstawie art. 94³ k.p., chociaż odbywa się to z uwzględnieniem dorobku orzecznictwa sądów cywilnych z zakresu orzekania o zadośćuczynieniu za doznaną krzywdę (art. 445 par. 1 i art. 448 k.c.), jak i kompensacie szkody wywołanej rozstrojem zdrowia (art. 444 par. 1 k.c.), czyli o odszkodowaniu z tytułu czynów niedozwolonych. Roszczenia te nie będą mogły być jednak dochodzone w postępowaniu grupowym.

Niedozwolone działania pracodawcy będą powodowały uszczerbek na zdrowiu pracownika czy naruszenie jego godności, czci, które z kolei są jego dobrem osobistym. Zgodnie z uzasadnieniem uchwały SN z 5 października 2006 r. (sygn. akt I PZP 3/06, OSNP 2007/11-12/151) zdrowie jest podlegającym ochronie dobrem osobistym (art. 23 k.c.), także dobrem osobistym pracownika (art. 11¹ k.p. w związku z art. 94³ k.p.). Z uwagi na to, iż roszczenie pracownika o zadośćuczynienie za mobbing traktowane jest przez SN jako roszczenie z tytułu naruszenia dóbr osobistych, to dochodzenie go w pozwie zbiorowym będzie wykluczone.

Podobnie będzie w przypadku molestowania seksualnego albo uszczerbku na zdrowiu spowodowanego niezachowaniem zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.

Przestępstwo a wykroczenie

W literaturze wskazuje się, iż jako czyn niedozwolony winny być traktowane działania pracodawcy, które są przestępstwem czy wykroczeniem przeciwko prawom pracowników. Te pierwsze zostały uregulowane w art. 218 i nast. ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 ze zm.), wykroczenia natomiast w art. 281 i nast. k.p.

Do przestępstw przeciwko zatrudnionym zalicza się:

wzłośliwe lub uporczywe naruszanie praw pracownika, w tym również z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 218 k.k.), tj. m.in. naruszenie prawa do godziwego wynagrodzenia (art. 13 k.p.), do wypoczynku, który zapewniają przepisy o czasie pracy, dniach wolnych od pracy oraz o urlopach wypoczynkowych (art. 14 k.p.); do czynności z zakresu ubezpieczeń społecznych należą te, które zmierzają do powstania, zmiany, wygaśnięcia bądź realizacji uprawnień z zakresu ubezpieczeń społecznych, np. wypłata i waloryzacja świadczeń;

wniezgłoszenie pracowników do ubezpieczenia społecznego (art. 219 k.k.);

wnarażenie pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu przez osobę będącą odpowiedzialną za bhp (art. 220 k.k.);

wniezawiadomienie w terminie właściwego organu o wypadku przy pracy lub chorobie zawodowej albo niesporządzenie lub nieprzedstawienie wymaganej dokumentacji (art. 221 k.k.).

Z wykroczeniami będziemy mieli natomiast do czynienia m.in. w przypadku:

wzawierania umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których zgodnie z art. 22 par. 1 k.p. powinna być zawarta umowa o pracę;

wniepotwierdzania na piśmie zawartej z pracownikiem umowy o pracę;

wwypowiadania lub rozwiązywania z pracownikiem stosunku pracy bez wypowiedzenia, naruszając w sposób rażący przepisy prawa pracy;

wstosowanie wobec pracowników innych kar niż przewidziane w przepisach prawa pracy o odpowiedzialności porządkowej pracowników;

wnaruszania przepisów o czasie pracy lub przepisów o uprawnieniach pracowników związanych z rodzicielstwem i zatrudnianiu młodocianych;

wnieprowadzenia dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz akt osobowych pracowników;

wpozostawiania dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz akt osobowych pracowników w warunkach grożących uszkodzeniem lub zniszczeniem.

@RY1@i02/2014/171/i02.2014.171.217000500.803.jpg@RY2@

@RY1@i02/2014/171/i02.2014.171.217000500.804.jpg@RY2@

Katarzyna Gospodarowicz radca prawny w Kancelarii Prawnej Schampera, Dubis, Zając i Wspólnicy sp. k.

Katarzyna Gospodarowicz

radca prawny w Kancelarii Prawnej Schampera, Dubis, Zając i Wspólnicy sp. k.