SN o tym, że klauzule abuzywne obowiązują w ograniczonym zakresie

Pozwany przedsiębiorca P.H. poręczył kredyt dla M.R., w banku, który był poprzednikiem powoda. Dla zabezpieczenia spłaty umowy kredytu z M.R. ustanowiono hipotekę na lokalu należącym do pozwanego P.H. Korespondencja miała być kierowana do dłużniczki M.R. na adres wskazany w umowie lub odrębnym zawiadomieniu. Bank mógł pozostawić pisma ze skutkiem doręczenia, jeżeli kredytobiorca nie powiadomił m.in. o zmianie adresu, a zawiadomienie wróciło z adnotacją "adresat nieznany" lub podobną. Dłużniczka nie regulowała rat, doszło więc do wypowiedzenia umowy. Oświadczenie banku wysłane na wskazany adres wróciło z adnotacją "adresat wyprowadził się". Pozwany P.H. został wezwany do spłaty należności.

Przed sądem okręgowym powołał się na fakt, że w rejestrze klauzul niedozwolonych wpisano klauzulę, zgodnie z którą: regulującą zasady doręczania korespondencji w sposób zbieżny z ustalonym przez strony. Sąd okręgowy uznał jednak, że wypowiedzenie skierowane do dłużniczki było skuteczne. Uwzględniając powództwo ocenił, że zostało doręczone w sposób określony w umowie. W ocenie sądu samo powołanie się na fakt, iż wobec innego przedsiębiorcy zapadło orzeczenie uznające określoną klauzulę za niedozwoloną, nie przekreślało dopuszczalności zastosowania przez inne podmioty rozwiązań regulujących zasady doręczeń w sposób podobny, a niedozwolony charakter klauzuli w niniejszej sprawie nie został wykazany. Inaczej jednak ocenił sąd apelacyjny. Oddalił powództwo. Wskazał, że wyroki Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (SOKiK) w sprawie zbliżonej klauzuli mają rozszerzoną prawomocność, osoby trzecie mogą więc powołać się na nie.

Sąd Najwyższy przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wskazał, że zgodnie z art. 479⁴³ k.p.c. prawomocny wyrok uznający za niedozwolone postanowienie wzorca umowy ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania go do rejestru takich postanowień.

Jak jednak zauważył, znaczenie rozszerzonej prawomocności nie jest jednolicie rozumiane w doktrynie i orzecznictwie. Według jednych - uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone jest równoznaczne ze stwierdzeniem ich nieskuteczności także w stosunkach innych przedsiębiorców z konsumentami. Z drugiej strony uważa się, że taka wykładnia oddziaływałaby na interesy podmiotów, które nie brały udziału w postępowaniu sądowym i nie miały możliwości obrony swoich praw. Skutki prawomocności dotyczą więc postanowień stosowanych przez danego przedsiębiorcę, a nie innych przedsiębiorców stosujących podobne zapisy.

Zwolennicy takiego stanowiska podnoszą ponadto, że abstrakcyjna kontrola wzorca mogłaby eliminować z obrotu prawnego niektóre postanowienia umowne, bez uwzględniania konkretnych okoliczności sprawy. W konsekwencji aprobujący tę koncepcję uznają, że skutki prawomocności wyroku uznającego postanowienie wzorca za niedozwolone są zawężone do postanowień stosowanych przez danego przedsiębiorcę, a zachowanie innego przedsiębiorcy nie narusza już zakazu z art. 479 par. 1⁴² k.p.c. w związku z art. 479⁴³ k.p.c.

Sąd Najwyższy przychylił się do drugiego poglądu i wskazał, że kognicja SOKiK w ramach postępowania o uznanie postanowień wzorca za niedozwolone jest ograniczona. Kontrola ma charakter abstrakcyjny, dotyczy treści postanowień zawartych we wzorcu i ma na celu wyłączenie stosowania pewnych postanowień wzorców, a nie umów. Trudne do zaaprobowania byłoby zdaniem sądu mechaniczne przenoszenie oceny abuzywności z wyroku zapadłego w odniesieniu do innego postanowienia wzorca. Może się okazać, że ustalona w zgodzie z dyrektywami wypływającymi z art. 65 k.c. i art. 385 k.c. treść konkretnego postanowienia nie jest wcale materialnie zbieżna z uznanymi za niedozwolone - ocenił SN. Nie można wykluczyć sporu dotyczącego posługiwania się określonymi rozwiązaniami przez innego przedsiębiorcę. Kontrola indywidualna, jak w rozpatrywanej sprawie, służy wyjaśnieniu rzeczywistego charakteru postanowień umowy.

Sąd Najwyższy zauważył, że skutek związania z art. 479⁴³ k.p.c. dotyczy spraw odnoszących się do postanowienia wzorca umowy, co do którego uprzednio prawomocnym wyrokiem sądu został on uznany za niedozwolony i nie obejmuje postanowienia umowy o zbliżonym brzmieniu, którym posłużył się w relacjach z konsumentami inny przedsiębiorca.

Oprac. Elżbieta Pawluk vel Kiryczuk