SN o potrąceniu kary umownej przy odstąpieniu od umowy

Sygn. akt IV CSK 508/13

z 15 maja 2014 r.

2. Nie można uznać, aby klauzula umowna zastrzegająca karę umowną w wysokości 5 proc. ceny uzasadniała kwalifikację kary jako rażąco wygórowanej.

Sąd I instancji utrzymał w mocy wyrok zaoczny w części zasądzającej od M. Sp. z o.o. w G. na rzecz powodów B.H.-G. i B.G. kwotę 365 tys. zł. Sumę tę powodowie wpłacili pozwanej w związku z zawartymi pięcioma umowami, zobowiązującymi M. Sp. z o.o. do ustanowienia odrębnej własności lokali i zawarcia umów przedwstępnych ich sprzedaży, potem jednak nie dokonali wpłaty kolejnych rat.

Sąd apelacyjny uchylił wyrok zaoczny w części uwzględniającej powództwo ponad kwotę 182,5 tys. zł. W jego ocenie wolą stron było wyłączenie funkcji ustanowionego zadatku jako sankcji na wypadek niewykonania umowy i zastrzeżenie w dalszej części umów kary umownej w wysokości 5 proc. ceny transakcji, również w sytuacji odstąpienia od umowy przez inwestora na skutek okoliczności, za które odpowiadają kupujący. Uznał, że skoro pozwana skutecznie skorzystała z uprawnienia do odstąpienia od umowy, której wykonania odmówili powodowie z przyczyn leżących po ich stronie, była uprawniona do potrącenia z wierzytelności powodów kary umownej.

Wyrok w części zaskarżyli powodowie.

Sąd Najwyższy oddalił skargę. Wskazał, że zarzuty skarżących B.H.-G. i B.G sprowadzają się do negowania ważności postanowień, w których zastrzeżono karę umowną na wypadek odstąpienia od umów wskutek niewykonania zobowiązania pieniężnego, a w konsekwencji do twierdzenia, że nie powstała wierzytelność pozwanej spółki M. z tytułu kar umownych. Podkreślił, że w orzecznictwie wykluczono jedynie kumulatywne zastrzeganie (na wypadek opóźnienia się dłużnika ze spełnieniem świadczenia) obowiązku zapłaty określonej sumy pieniężnej oraz odsetek przewidzianych w art. 481 par. 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121; dalej: k.c.). W ramach swobody umów kara umowna może być więc skutecznie zastrzeżona wyłącznie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, co wymaga dokonania wykładni oświadczeń woli stron, na jaką okoliczność przewidziały tę karę. Sąd Najwyższy zauważył, że kategorię "zobowiązania pieniężnego" należy rozumieć szeroko, co uzasadnia dopuszczalność zastrzegania kar umownych także na wypadek skorzystania przez jedną ze stron z uprawnienia kształtującego, w tym odstąpienia od umowy.

Zdaniem SN nie można uznać, że klauzula umowna zastrzegająca karę umowną w wysokości 5 proc. ceny uzasadnia jej kwalifikację jako rażąco wygórowanej. W konsekwencji nie można uznać tego postanowienia umownego za niedozwolone na podstawie art. 385³ pkt 17 k.c.

Oprac. Elżbieta Pawluk vel Kiryczuk