Ustawa z 20 lipca 2017 r. - Prawo wodne (wyciąg z przepisów cz. 1)

Rodzaje wód - wybrane przepisy

Wody dzielą się na wody powierzchniowe i wody podziemne.

● Ustawa rozróżnia dwa podstawowe rodzaje wód: powierzchniowe i podziemne. Z punktu widzenia przedsiębiorców istotne jest to, że opłaty za korzystanie z obu rodzajów wód będą diametralnie się różniły. Mianowicie analiza górnych stawek opłat za usługi wodne, w szczególności za pobór wód powierzchniowych i podziemnych, wskazuje, że stawki w tym drugim przypadku są dwukrotnie wyższe.

W zakresie opłaty stałej (opłata za usługi wodne składa się z opłaty stałej i zmiennej) maksymalne stawki opłat za pobór wód podziemnych wynoszą (art. 274 pkt 1 lit. a):

- 500 zł na dobę za 1 m sześc./s za określony w pozwoleniu wodnoprawnym albo w pozwoleniu zintegrowanym maksymalny pobór wód, jeżeli nie jest on większy niż 10 proc. dostępnych zasobów wód podziemnych,

- 1000 zł na dobę za 1 m sześc./s za określony w pozwoleniu wodnoprawnym albo w pozwoleniu zintegrowanym maksymalny pobór wód, jeżeli jest on większy niż 10 proc. i nie jest większy niż 30 proc. dostępnych zasobów wód podziemnych,

- 2000 zł na dobę za 1 m sześc./s za określony w pozwoleniu wodnoprawnym albo w pozwoleniu zintegrowanym maksymalny pobór wód, jeżeli pobór wód jest większy niż 30 proc. dostępnych zasobów wód podziemnych.

Z kolei stawki dla opłat za wody powierzchniowe (art. 274 pkt 1 lit. b) są o połowę niższe.

Zgodnie natomiast z art. 274 pkt 2 wysokość opłaty zmiennej będzie się różniła w zależności od ilości pobieranej wody w ramach pozwolenia wodnoprawnego albo pozwolenia zintegrowanego, dla różnych celów produkcyjnych. Maksymalne stawki opłat będą wynosiły:

- 0,70 zł za 1 m sześc. pobranych wód podziemnych,

- 0,35 zł za 1 m sześc. pobranych wód powierzchniowych.

Przy czym są to stawki maksymalne, a dla przedsiębiorców mają znaczenie stawki jednostkowe. Te zostaną określone w rozporządzeniu Rady Ministrów (projekt trafił do konsultacji). Jak wynika z projektu, proporcja w różnicy zostanie zachowana, ponieważ dotychczasowe stawki tak były kształtowane.

Jako że z punktu widzenia przedsiębiorców tańsze jest korzystanie z wód powierzchniowych, należy więc przy lokowaniu nowych przedsięwzięć lub kontynuacji dotychczasowych zastanowić się, czy nie byłoby bardziej opłacalne zainwestowanie w rozwiązania techniczne umożliwiające raczej czerpanie wód powierzchniowych niż pobieranie podziemnych.

Wody, z wyłączeniem morskich wód wewnętrznych i wód morza terytorialnego, są wodami śródlądowymi.

Wodami powierzchniowymi są wody morza terytorialnego, morskie wody wewnętrzne oraz śródlądowe wody powierzchniowe.

● Ustawa wskazuje, że wodami śródlądowymi są te, które nie są morskimi wodami wewnętrznymi i wodami morza terytorialnego. Jednocześnie ustawodawca przesądza, że stanowią one śródlądowe wody powierzchniowe.

● Zgodnie z art. 4 ustawy z 21 marca 1991 r. o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 2145) morskimi wodami wewnętrznymi są:

1) część Jeziora Nowowarpieńskiego i część Zalewu Szczecińskiego wraz ze Świną i Dziwną oraz Zalewem Kamieńskim znajdująca się na wschód od granicy państwowej między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec oraz rzeka Odra pomiędzy Zalewem Szczecińskim a wodami portu Szczecin;

2) część Zatoki Gdańskiej zamknięta linią podstawową morza terytorialnego;

3) część Zalewu Wiślanego znajdująca się na południowy zachód od granicy państwowej między Rzecząpospolitą Polską a Federacją Rosyjską na tym zalewie;

4) wody portów określone od strony morza linią łączącą najdalej wysunięte w morze stałe urządzenia portowe stanowiące integralną część systemu portowego;

5) wody znajdujące się pomiędzy linią brzegu morskiego ustaloną zgodnie z przepisami ustawy z 20 lipca 2017 r. - Prawo wodne a linią podstawową morza terytorialnego.

Z kolei w myśl art. 5 ust. 1 tej ustawy morzem terytorialnym Rzeczypospolitej Polskiej jest obszar wód morskich o szerokości 12 mil morskich (22 224 m), liczony od linii podstawowej tego morza.

● Z art. 268 ust. 3 prawa wodnego wynika, że nie ponosi się opłat za pobór wód z morskich wód wewnętrznych. Może być to istotny czynnik przy podejmowaniu przez przedsiębiorców decyzji o lokalizacji zakładów. Co interesujące, jeszcze w uzasadnieniu do projektu ustawy - Prawo wodne wskazywano wprost (punkt 1.6.1.2. uzasadnienia), że opłaty te będą pobierane.

● Nowością są opłaty za wydobywanie określonych surowców z wód powierzchniowych, w tym z morskich wód wewnętrznych wraz z wodami wewnętrznymi Zatoki Gdańskiej oraz wód morza terytorialnego. Mianowicie zgodnie z art. 269 ust. 1 pkt 2 opłatę za usługi wodne ponosi się za wydobywanie z nich kamienia, żwiru, piasku oraz innych materiałów, a także za wycinanie roślin z wód lub brzegu.

W myśl art. 272 ust. 9 wysokość powyższej opłaty za wydobywanie ustala się jako iloczyn jednostkowej stawki i ilości:

1) wydobytego kamienia wyrażonej w Mg;

2) wydobytego żwiru lub piasku wyrażonej w Mg;

3) wydobytych innych materiałów wyrażonej w Mg;

4) wyciętej trzciny lub wikliny wyrażonej w m sześc.

Z kolei art. 274 ustęp 11 stanowi, że maksymalne stawki za wydobywanie z wód powierzchniowych, w tym z morskich wód wewnętrznych wraz z wodami wewnętrznymi Zatoki Gdańskiej oraz wód morza terytorialnego, będą wynosiły odpowiednio:

a) 0,75 zł za 1 Mg wydobytego kamienia,

b) 0,50 zł za 1 Mg wydobytego żwiru lub piasku,

c) 0,60 zł za 1 Mg wydobytych innych materiałów,

d) 10,70 zł za 1 m sześc. wyciętej trzciny lub wikliny.

Stawki jednostkowe nie zostały jeszcze ogłoszone.

Śródlądowe wody powierzchniowe dzielą się na śródlądowe wody płynące oraz śródlądowe wody stojące.

● Kolejny podział śródlądowych wód powierzchniowych rozróżnia wody płynące i stojące. Ma on kluczowe znaczenie. Zgodnie bowiem z art. 211 ust. 2 śródlądowe wody płynące, wody morza terytorialnego, morskie wody wewnętrzne oraz wody podziemne stanowią własność Skarbu Państwa.

● W myśl art. 211 ust. 4 śródlądowe wody płynące będące wodami publicznymi nie podlegają obrotowi cywilnoprawnemu, z wyjątkiem określonych w ustawie przypadków. Można zatem powiedzieć, że charakter wód ma decydujące znaczenie nie tylko z punktu widzenia własności wód, lecz także własności gruntów. Albowiem zgodnie z art. 216 ust. 1 grunty pokryte śródlądowymi wodami płynącymi, wodami morza terytorialnego oraz morskimi wodami wewnętrznymi stanowią własność właściciela tych wód.

Z tego powodu w przeszłości nierzadko dochodziło (i będzie dochodziło w przyszłości) do sporów na temat charakteru poszczególnych wód. Jeżeli będą to wody płynące, to grunt pod nimi będzie własnością Skarbu Państwa. W praktyce zdarzają się sytuacje, w których właściciele gruntów po wielu latach użytkowania dowiadują się, że część z nich nie należy do nich, bo np. jezioro jest w rzeczywistości przepływowe, a nie stojące.

● Zupełną nowością jest odrębny tryb ustalania charakteru wód uregulowany w art. 219. Ustalanie to następuje w drodze decyzji ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej. Wydaje on ją na wniosek właściciela gruntu przyległego do wód. Do wniosku dołącza się:

1) część opisową obejmującą:

a) opis elementów hydromorfologicznych wód, w tym reżimu hydrologicznego,

b) ciągłość wód,

c) warunki morfologiczne,

d) analizę historyczną przynależności tych wód do publicznych śródlądowych wód powierzchniowych;

2) część graficzną obejmującą mapy sytuacyjno-wysokościowe obrazujące przebieg wód od ujścia do źródeł oraz inne dostępne dokumenty.

Decyzja stanowi podstawę do dokonania zmian w ewidencji gruntów i budynków.

PRZYKŁAD 1

Minister ustali charakter wód

Przedsiębiorca posiada na swoim gruncie jezioro, które jego zdaniem nie jest związane bezpośrednio, w sposób naturalny, z powierzchniowymi śródlądowymi wodami płynącymi. Organy twierdzą natomiast, że jest to jezioro przepływowe. W tej sytuacji przedsiębiorca może złożyć wniosek do ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej o wszczęcie postępowania administracyjnego zgodnie z art. 219 prawa wodnego. Postępowanie zakończy się wydaniem decyzji administracyjnej, która rozstrzygnie, jaki jest charakter wód.

Śródlądowymi wodami płynącymi są wody w:

1) ciekach naturalnych oraz źródłach, z których te cieki biorą początek;

2) jeziorach oraz innych naturalnych zbiornikach wodnych o ciągłym albo okresowym naturalnym dopływie lub odpływie

wód powierzchniowych;

3) sztucznych zbiornikach wodnych usytuowanych na wodach płynących;

4) kanałach.

1. Śródlądowymi wodami stojącymi są wody śródlądowe w jeziorach oraz innych naturalnych zbiornikach wodnych niezwiązanych bezpośrednio, w sposób naturalny, z powierzchniowymi śródlądowymi wodami płynącymi.

2. Przepisy o śródlądowych wodach stojących stosuje się odpowiednio do wód znajdujących się w zagłębieniach terenu powstałych w wyniku działalności człowieka, niebędących stawami.

● Komentowane przepisy wskazują, kiedy wody powierzchniowe należy uznać za płynące, a kiedy za stojące. Spór o to, czy dane jezioro jest przepływowe, czy stojące, może powstać np. wtedy, gdy woda jest doprowadzona sztucznie wybudowanymi kanałami zaopatrzonymi w urządzenia wodne regulujące jej poziom. Jak wskazano powyżej, prawo wodne w art. 219 przewiduje możliwość wydania rozstrzygnięcia w drodze decyzji administracyjnoprawnej co do charakteru wód. Taka decyzja jest podstawą do dokonania zmian w ewidencji gruntów i budynków. Ustawa nie wskazuje, że tego rodzaju decyzja stanowi podstawę do dokonania ujawnienia w księgach wieczystych właściciela gruntu pod wodami. I jak się wydaje, słusznie.

W przeszłości w praktyce zdarzały się spory pomiędzy właścicielami gruntów a Skarbem Państwa, w sytuacji gdy część nieruchomości, np. 300 mkw. z działki ewidencyjnej o powierzchni 1000 mkw. była zajęta pod wodę płynącą. Pojawiały się wówczas zakusy organów administracji, aby całość działki oznaczać w ewidencji gruntów i budynków jako wody płynące i w konsekwencji na skutek zmian w tej ewidencji próbować dokonać wpisania do ksiąg wieczystych Skarbu Państwa jako właściciela do całej nieruchomości (obecnie na podstawie art. 216 ust. 1 prawa wodnego). Takie wnioski były jednak oddalane przez sądy wieczystoksięgowe, które orzekały, że wpisy w ewidencji gruntów i budynków nie mają waloru prawotwórczego.

● Za aktualne należy uznawać dotychczasowe stanowisko orzecznictwa, że przepisy prawa wodnego nie wyłączają drogi sądowej dla rozpoznania sporów o własność gruntów pokrytych powierzchniowymi wodami płynącymi. Sprawy te są sprawami cywilnymi w rozumieniu art. 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1822 ze zm.) i podlegają rozpoznaniu przez sądy powszechne na mocy art. 2 par. 1 tej ustawy. Już w uchwale Sądu Najwyższego z 8 listopada 1971 r., sygn. akt III CZP 28/71 (OSNC z 1972 r. nr 3, poz. 43) wskazano, że jeżeli w księdze wieczystej jako właściciel takiego gruntu figuruje osoba fizyczna, to w przypadku sporu podstawą do ujawnienia Skarbu Państwa jako właściciela gruntu pod powierzchniowymi wodami płynącymi powinno być orzeczenie sądu. Powinno być wydane w postępowaniu o usunięcie niezgodności pomiędzy treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. W toku tego postępowania powinny zaś zostać ustalone okoliczności dotyczące charakteru wód powierzchniowych pokrywających grunt objęty wpisem do księgi wieczystej. Jeżeli zostanie ustalone, że wody te są wodami płynącymi, to przysługująca z mocy samego prawa Skarbowi Państwa własność takich wód będzie skutkować, w myśl zasady określonej obecnie w art. 216 ust. 1 prawa wodnego, stwierdzeniem, iż również grunt pokryty tą wodą będzie własnością Skarbu Państwa. W razie zaś ustalenia, że woda ta ma charakter wody stojącej, brak będzie podstaw do stwierdzenia, iż Skarbowi Państwa przysługuje prawo własności gruntu pokrytego taką wodą (tak na gruncie dotychczasowego stanu prawnego stwierdzono w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 13 marca 2013 r., sygn. akt II SA/Gd 620/12).

Kwestia własności wód ma oczywiste znaczenie dla przedsiębiorców. Między innymi ma wpływ na wartość samego przedsiębiorstwa. Przy wycenie podmiotu istotne może być to, czy na należącej do niego nieruchomości znajduje się woda płynąca, czy stojąca, a jeżeli płynąca, to jaka część terenu jest nią pokryta.

Korzystanie z wód i usługi wodne - wybrane przepisy

1. Każdemu przysługuje prawo do powszechnego korzystania z publicznych śródlądowych wód powierzchniowych, morskich wód wewnętrznych oraz z wód morza terytorialnego, jeżeli przepisy ustawy nie stanowią inaczej.

2. Powszechne korzystanie z wód służy do zaspokajania potrzeb osobistych, gospodarstwa domowego lub rolnego, bez stosowania specjalnych urządzeń technicznych, a także do wypoczynku, uprawiania turystyki, sportów wodnych oraz, na zasadach określonych w przepisach odrębnych, amatorskiego połowu ryb.

3. Rada gminy może wprowadzić, w drodze uchwały będącej aktem prawa miejscowego, powszechne korzystanie z wód powierzchniowych innych niż wymienione w ust. 1, służące zaspokajaniu wyłącznie potrzeb osobistych, gospodarstwa domowego lub rolnego i ustalić dopuszczalny zakres tego korzystania.

4. W przypadku, o którym mowa w ust. 3, właścicielowi wód przysługuje z budżetu gminy odszkodowanie na warunkach określonych w art. 469.

● W prawie wodnym, wzorem wcześniejszych ustaw, przewidziano trzy rodzaje korzystania z wód: powszechne, zwykłe i szczególne. Opisano je szczegółowo w osobnych artykułach: art. 32 - korzystanie powszechne, art. 33 - zwykłe, art. 34 - szczególne.

● Powszechne korzystanie z wód służy do zaspokajania potrzeb osobistych, gospodarstwa domowego lub rolnego, bez stosowania specjalnych urządzeń technicznych, a także do wypoczynku, uprawiania turystyki, sportów wodnych oraz, na zasadach określonych w przepisach odrębnych, amatorskiego połowu ryb. Prawo to jest rodzajem prawa podmiotowego, które przysługuje każdemu. Dotyczy ono - jak już wcześniej sygnalizowano - śródlądowych powierzchniowych wód publicznych, morskich wód wewnętrznych i wód morza terytorialnego.

● Na podstawie upoważnienia zawartego w art. 32 ust. 3 ustawy - Prawo wodne rada gminy może w drodze uchwały, w celu zaspokajania niezbędnych potrzeb społecznych, wprowadzić powszechne korzystanie z wód powierzchniowych innych niż określone powyżej. Musi być to przy tym korzystanie służące zaspokajaniu potrzeb osobistych, gospodarstwa domowego lub rolnego. Rada, podejmując uchwałę, ustala jednocześnie dopuszczalny zakres owego korzystania.

Komentatorzy poprzedniej ustawy wskazują, że analogiczna delegacja jak ta zawarta obecnie w art. 32 ust. 3 daje podstawę do rozciągnięcia powszechnego korzystania z wód również na wody niepubliczne. Muszą zaistnieć ku temu ustawowe przesłanki w postaci potrzeb społecznych w zaspokajaniu warunków koniecznych do życia w gospodarstwie domowym lub rolnym. Te społeczne potrzeby mogą dotyczyć sytuacji, kiedy brak wody stanowi zagrożenie dla warunków bytowych człowieka i życia zwierząt.

PRZYKŁAD 2

Samorząd ma prawo rozszerzyć zakres korzystania

Przedsiębiorca wybudował zbiornik retencyjny na potrzeby prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej. Na terenie gminy wystąpiła susza. W tej sytuacji rada gminy ma prawo podjąć uchwałę, która dopuści okolicznych mieszkańców do korzystania ze zbiornika. W uchwale tej powinna określić warunki, zgodnie z którymi okoliczni rolnicy mają prawo dla potrzeb własnych gospodarstw pobierać wodę z tego zbiornika.

● Jeżeli rada gminy podjęła decyzję o rozszerzeniu zakresu korzystania, wówczas zgodnie z art. 32 ust. 4, właścicielowi wód przysługuje odszkodowanie z budżetu gminy na warunkach określonych w art. 469. Tryb dochodzenia odszkodowania wskazany w tym artykule jest złożony. Mianowicie na żądanie poszkodowanego właściwy wojewoda ustala w drodze decyzji wysokość odszkodowania, które powinno mieć formę pieniężną. Strona niezadowolona może wnieść powództwo do sądu powszechnego w terminie 30 dni od doręczenia powyższej decyzji.

Możliwość wniesienia powództwa otwiera się również w przypadku niewydania decyzji przez właściwy organ w terminie trzech miesięcy od zgłoszenia żądania przez poszkodowanego. Przy czym prawo dochodzenia roszczeń obejmuje wyłącznie szkodę rzeczywiście poniesioną.

1. Właścicielowi gruntu przysługuje prawo do zwykłego korzystania z wód stanowiących jego własność oraz z wód podziemnych znajdujących się w jego gruncie.

2. Prawo do zwykłego korzystania z wód nie uprawnia do wykonywania urządzeń wodnych bez wymaganej zgody wodnoprawnej.

3. Zwykłe korzystanie z wód służy zaspokojeniu potrzeb własnego gospodarstwa domowego oraz gospodarstwa rolnego.

4. Zwykłe korzystanie z wód obejmuje:

1) pobór wód podziemnych lub wód powierzchniowych w ilości średniorocznie nieprzekraczającej 5 m3 na dobę;

2) wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi w ilości nieprzekraczającej łącznie 5 m3 na dobę.

● Zwykłe korzystanie z wód jest zasadniczo - biorąc pod uwagę cele, którym służy - podobne do korzystania powszechnego. Jest ono uprawnieniem właściciela gruntu, któremu przysługuje korzystanie z wód stanowiących jego własność oraz z wody podziemnej znajdującej się w gruncie. Prawo to nie obejmuje jednak prawa do wykonywania urządzeń wodnych bez wymaganego pozwolenia wodnoprawnego. Kwestia uzyskiwania pozwoleń wodnoprawnych będzie omówiona w czwartej części komentarza.

Zwykłe korzystanie z wód służy zaspokojeniu potrzeb własnych gospodarstwa domowego oraz gospodarstwa rolnego, z ustawowymi zastrzeżeniami.

● Zgodnie z art. 389, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pozwolenie wodnoprawne jest wymagane m.in. na:

1) usługi wodne,

2) szczególne korzystanie z wód.

Rozumując a contrario, na zwykłe korzystanie z wody nie jest zatem wymagane pozwolenie wodnoprawne.

● W polskich realiach mamy wiele przedsiębiorstw, które są prowadzone jednoosobowo lub w niewielkich rozmiarach na własnych gruntach. Może powstać wątpliwość, czy w razie jeśli przedsiębiorca prowadzi na własnej nieruchomości działalność gospodarczą i nie przekracza limitów, o których mowa w art. 33 ust. 4, to musi on posiadać pozwolenie wodno-prawne, czy też nie? W art. 33 ust. 3 jest mowa bowiem o tym, że zwykłe korzystanie z wód służy zaspokojeniu potrzeb własnego gospodarstwa domowego oraz gospodarstwa rolnego. Pod rządami prawa wodnego z 2001 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie opowiedział się po stronie przedsiębiorców. W sprawie rozpoznawanej pod sygn. akt II SA/Lu 828/13 (wyrok z 8 maja 2014 r.) stan faktyczny był następujący: został złożony wniosek o udzielenie pozwolenia na wykonanie robót budowlanych zewnętrznej instalacji wodociągowej ze studni wraz z jej obudową oraz zewnętrznej instalacji kanalizacji sanitarnej ze zbiornikiem ścieków dla istniejącego budynku sklepu, który był zlokalizowany na działce wnioskodawcy. Organy odmówiły udzielenia pozwolenia, albowiem uznały, że inwestycja wymagała uprzedniego uzyskania pozwolenia wodnoprawnego, ponieważ korzystanie z wód na potrzeby działalności gospodarczej - budynku sklepu - niezależnie od ilości poboru wody, jest szczególnym korzystaniem z wód, gdyż nie jest to korzystanie powszechne ani zwykłe. Jako argument wskazały, że w prawie wodnym z 2001 r. w art. 36 ust. 3 pkt 3 było wprost wskazane, iż nie stanowi zwykłego korzystania z wód korzystanie na potrzeby działalności gospodarczej.

WSA uznał, że przepisu tego nie można jednak rozumieć w ten sposób, iż każde korzystanie z wody przez przedsiębiorcę jest szczególnym korzystaniem z wód. Zgodnie bowiem z art. 36 ust. 1 prawa wodnego z 2001 r. - prawo zwykłego korzystania z wód przysługuje właścicielowi gruntu i dotyczy wód stanowiących jego własność oraz wody podziemnej znajdującej się w jego gruncie. Wprawdzie zgodnie z ust. 2 tego przepisu zwykłe korzystanie z wód służy zaspokojeniu potrzeb własnego gospodarstwa domowego oraz gospodarstwa rolnego, ale przepisu tego nie można interpretować w oderwaniu od powołanego art. 36 ust. 1 ustawy, przyjmując, że zwykłego korzystania z wód pozbawieni są w każdym przypadku przedsiębiorcy. W świetle art. 36 ust. 1 prawo do zwykłego korzystanie z wody ma bowiem każdy właściciel gruntu, a zatem jest to niezależne od tego, czy na swoim gruncie on zamieszkuje, czy też prowadzi na nim jedynie działalność gospodarczą. Stwierdzenie, że zwykłe korzystanie z wód ma służyć zaspokajaniu potrzeb własnego gospodarstwa domowego (ust. 2) należy rozumieć więc szeroko, nie tylko jako bezpośrednie zaspokojenie potrzeb domowników, lecz także jako zaspokojenie potrzeb wynikających z działalności gospodarczej prowadzonej przez tego właściciela na jego gruncie. Wniosek taki wynika także z art. 36 ust. 2 ustawy, skoro w przepisie tym ustawodawca, mówiąc o (zwykłym) korzystaniu z wód na potrzeby własnego gospodarstwa domowego, wprowadza jednocześnie zastrzeżenie określone w ust. 3 odnoszące się m.in. do korzystania z wód na potrzeby działalności gospodarczej (pkt 3). W konsekwencji WSA stwierdził, że: "Ustawodawca, definiując w art. 36 ust. 1 i 2 ustawy zwykłe korzystanie z wód, objął nim również korzystanie z wód przez przedsiębiorcę. Natomiast przepis art. 36 ust. 3 ustawy (mówiący, że nie jest zwykłym korzystaniem z wód korzystanie z wód na potrzeby działalności gospodarczej), należy odnosić wyłącznie do przypadków, gdy głównym przedmiotem działalności przedsiębiorcy jest korzystanie z wód albo gdy korzystanie to związane jest bezpośrednio z głównym przedmiotem działalności gospodarczej. Tylko w takiej sytuacji można więc mówić o szczególnym korzystaniu z wód, na które wymagane jest pozwolenie wodno-prawne".

Chociaż wyrok pochodzi z 2014 r., to stan prawny w komentowanym zakresie nie uległ zmianie na tyle, aby zakwestionować powyższy wywód sądu. Jest on w dużej mierze, oprócz wykładni językowej, oparty także na interpretacji celowościowej. Czy ten pogląd będzie jednak przyjmowany na gruncie najnowszego prawa wodnego z 2017 r. - trudno obecnie przesądzić.

Szczególnym korzystaniem z wód jest korzystanie z wód wykraczające poza powszechne korzystanie z wód oraz zwykłe korzystanie z wód, obejmujące:

1) odwadnianie gruntów i upraw;

2) użytkowanie wód znajdujących się w stawach i rowach;

3) wprowadzanie do urządzeń kanalizacyjnych będących własnością innych podmiotów ścieków przemysłowych zawierających substancje szczególnie szkodliwe dla środowiska wodnego określone w przepisach wydanych na podstawie art. 100 ust. 1;

4) wykonywanie na nieruchomości o powierzchni powyżej 3500 m2 robót lub obiektów budowlanych trwale związanych z gruntem, mających wpływ na zmniejszenie naturalnej retencji terenowej przez wyłączenie więcej niż 70% powierzchni nieruchomości z powierzchni biologicznie czynnej na obszarach nieujętych w systemy kanalizacji otwartej lub zamkniętej;

5) rybackie korzystanie ze śródlądowych wód powierzchniowych;

6) wykorzystywanie wód do celów żeglugi oraz spławu;

7) przerzuty wód oraz sztuczne zasilanie wód podziemnych;

8) wydobywanie z wód powierzchniowych, w tym z morskich wód wewnętrznych wraz z wodami wewnętrznymi Zatoki Gdańskiej oraz wód morza terytorialnego, kamienia, żwiru, piasku oraz innych materiałów, a także wycinanie roślin z wód lub brzegu;

9) uprawianie na wodach sportu, turystyki lub rekreacji przy pomocy jednostek pływających wyposażonych w silnik spalinowy o mocy silnika powyżej 10 kW, z wyłączeniem dróg wodnych;

10) chów ryb w sadzach;

11) zapewnienie wody dla funkcjonowania urządzeń umożliwiających migrację ryb;

12) nawadnianie gruntów lub upraw wodami w ilości większej niż średniorocznie 5 m3 na dobę;

13) korzystanie z wód na potrzeby działalności gospodarczej;

14) rolnicze wykorzystanie ścieków, jeżeli ich łączna ilość jest większa niż 5 m3 na dobę;

15) korzystanie z wód w sztucznych zbiornikach wodnych usytuowanych na wodach płynących, przeznaczonych do chowu lub hodowli ryb oraz innych organizmów wodnych;

16) organizacja wypoczynku lub sportów wodnych w ramach działalności gospodarczej

● Trzecim rodzajem korzystania z wód jest korzystanie szczególne. Jak się wskazuje w art. 34, wykracza ono poza powszechne oraz poza zwykłe korzystanie z wód. Mówiąc inaczej, obejmuje sytuacje niebędące ani powszechnym, ani zwykłym korzystaniem z wód. Lista sytuacji korzystania wskazana jest w komentowanym artykule. Warto jednak w tym miejscu podkreślić, że nie mamy tutaj do czynienia z gradacją trzech sposobów korzystania. Korzystanie szczególne, jak wspomniano, wykracza poza powszechne i zwykłe. Z kolei nie ma tego typu relacji pomiędzy powszechnym i zwykłym, albowiem ich przedmiot jest różny. Korzystanie powszechne dotyczy wód powierzchniowych publicznych albo wyjątkowo - niepublicznych. Natomiast korzystanie zwykłe dotyczy wód należących do właściciela gruntu albo wód podziemnych znajdujących się w danym gruncie.

Jak to ujął syntetycznie WSA w Krakowie w wyroku z 29 lutego 2012 r. (sygn. akt III SA/Kr 109/11): "Mając na uwadze sposób zdefiniowania formy, jaką jest szczególne korzystanie, a którym jest każde korzystanie niebędące powszechnym lub zwykłym, tylko ten rodzaj korzystania z wody będzie łączył się z prowadzeniem działalności gospodarczej". Teza jest aktualna (z zastrzeżeniem przypadku opisanego w komentarzu do art. 33) również na gruncie prawa wodnego z 2017 r. I to pomimo tego, że tylko w art. 34 pkt 13 jest mowa o korzystaniu z wód na potrzeby działalności gospodarczej, a w art. 34 ust. 16 - o organizacji wypoczynku lub sportów wodnych w ramach działalności gospodarczej. Sam sposób sformułowania innych przypadków szczególnego korzystania z wód wskazuje, że bardzo często będzie się on łączył z prowadzeniem działalności gospodarczej.

● Wątpliwość dotyczy jednak działalności rolniczej, która zgodnie z art. 3 pkt 1 ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1829 ze zm.) została wyłączona z reżimu tej ustawy. W myśl tego przepisu nie stosuje się ustawy o swobodzie działalności gospodarczej do działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie upraw rolnych oraz chowu i hodowli zwierząt, ogrodnictwa, warzywnictwa, leśnictwa i rybactwa śródlądowego. Oznacza to, że ustawodawca przyjmuje, iż działalność rolnicza może być gospodarczą, inaczej wyłączenie stosowania przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej byłoby bezprzedmiotowe. Warto wskazać, że na gruncie prawa cywilnego produkcja rolna towarowa jest uznawana za prowadzenie działalności gospodarczej.

● Na szczególne korzystanie z wód co do zasady wymagane jest uzyskanie pozwolenia wodnoprawnego (art. 389 ustawy). To rozwiązanie obowiązuje dotychczas. Nowością jest to, że w nowym prawie wodnym z 2017 r. w przypadku niektórych z form szczególnego korzystania z wód nie będzie potrzebne już pozwolenie wodnoprawne, a wystarczy dokonanie zgłoszenia wodnoprawnego.

Instytucja zgłoszenia wodnoprawnego została uregulowana w art. 394. Będzie ona omawiana w części czwartej komentarza. W tym miejscu, tytułem wyjaśnienia warto wskazać, że jest to mniej sformalizowana i krótsza procedura niż uzyskanie pozwolenia (na wzór zgłoszeń budowlanych). Pozwala na przystąpienie do prac, które zostały wymienione w art. 394 ustawy.

PRZYKŁAD 3

Zezwolenie lub pozwolenie na przepust

Przedsiębiorca ma zamiar przebudować rów i wybudować przepust. Ma wątpliwości, czy w takiej sytuacji ma obowiązek uzyskania pozwolenia wodnoprawnego. Odpowiedź na jego pytanie zależy od tego, jaki rozmach ma opisywana inwestycja. Co do zasady, jak wynika z art. 34 pkt 2 użytkowanie wód znajdujących się w stawach i rowach jest szczególnym korzystaniem z wód. A to wymaga co do zasady pozwolenia wodnoprawnego.

Z tym że w art. 394 ust. 1 pkt 10 ustawy jest wskazane, iż przebudowa rowu polegająca na wykonaniu przepustu lub innego przekroju zamkniętego na długości nie większej niż 10 m, wymaga zgłoszenia wodnoprawnego. Jeżeli więc przedsiębiorca ma zamiar wykonać w rowie przepust o długości nieprzekraczającej tego parametru - wystarczy dokonanie zgłoszenia. Jeżeli jednak okaże się, że parametry te są przekroczone, np. przepust ma w rzeczywistości ma 11 metrów - organ właściwy w sprawach zgłoszeń wodnoprawnych orzeka w drodze decyzji o obowiązku uzyskania pozwolenia wodnoprawnego.

● Różnica pomiędzy dotychczasowym a nowym stanem prawnym widoczna jest także w przepisie wskazującym przypadki szczególnego korzystania z wód. W prawie wodnym z 2001 r. były one wymienione w ośmiu punktach, obecnie już w 16. Co ciekawe, w art. 37 prawa wodnego z 2001 r. był to katalog niezamknięty, albowiem ustawodawca posłużył się zastrzeżeniem "w szczególności". W odpowiadającym mu art. 34 prawa wodnego z 2017 r. takiego sformułowania nie ma. To pozwala na stwierdzenie, że katalog zawarty w nowym prawie wodnym ma charakter zamknięty.

Przedsiębiorcy powinni więc zwrócić szczególną uwagę na to, czy podejmowane przez nich działania, które dotychczas nie były uznawane za szczególne korzystanie z wód, obecnie za takie nie są uznawane. Co więcej, muszą sprawdzić, czy na takie działanie jest wymagane pozwolenie wodnoprawne, czy też zgłoszenie wodnoprawne. Przykładowo w nowym prawie wodnym zgodnie z art. 394 ust. 1 pkt 8 zgłoszenia wodnoprawnego wymaga go odprowadzanie wód z wykopów budowlanych.

● Sąd Najwyższy w interesującym wyroku z 24 czerwca 2014 r. (sygn. akt I CSK 477/13) doszedł do wniosku, że prowadzenie działalności gospodarczej bez wymaganego pozwolenia wodnoprawnego nie wyklucza możliwości dochodzenia odszkodowania. Sprawa, którą rozstrzygał sąd, dotyczyła odszkodowania za szkody wyrządzone przez bobry. Szkody zostały oszacowane przez biegłego na kwotę 178 000 zł.

Zdaniem sądów kwestia nieposiadania przez powoda zezwolenia wodnoprawnego nie ma znaczenia dla oceny jego działalności w wydzierżawionym gospodarstwie, albowiem w okolicznościach sprawy nie można prowadzenia gospodarstwa na podstawie umowy dzierżawy uznać za bezprawne. Ponadto podkreślono, że wykazanie posiadania zezwolenia wodnoprawnego nie stanowi przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej za szkody wyrządzone przez bobry w gospodarstwie rybackim. Orzeczenie to zachowuje aktualność również pod rządami nowego prawa wodnego.

● Artykuł 476 ust. 1 prawa wodnego stanowi, że kto bez wymaganego pozwolenia wodnoprawnego albo z przekroczeniem warunków określonych w pozwoleniu wodnoprawnym korzysta z wody lub wykonuje urządzenia wodne albo inne czynności wymagające pozwolenia wodnoprawnego podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny. Na podstawie art. 479 prawa wodnego orzekanie w sprawach o czyny określone w art. 476-478 następuje na podstawie przepisów ustawy - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1713 ze zm.).

Ma to istotne znaczenie z punktu widzenia grożącej kary. Mianowicie jeśli mamy do czynienia z wykroczeniami zagrożonymi karą grzywny, to wymierza się je w wysokości od 20 do 5000 zł, chyba że ustawa stanowi inaczej (art. 24 par. 1 kodeksu wykroczeń). Z kolei prawo wodne nie określa innych widełek tej kary.

Karę aresztu wymierza się w dniach. Zgodnie z art. 19 kodeksu wykroczeń trwa najkrócej 5, a najdłużej 30 dni. Z kolei kara ograniczenia wolności w myśl art. 20 tego aktu prawnego trwa jeden miesiąc. W czasie odbywania kary ograniczenia wolności ukarany:

1) nie może bez zgody sądu zmieniać miejsca stałego pobytu,

2) jest zobowiązany do wykonywania nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cele społeczne,

3) ma obowiązek udzielania wyjaśnień dotyczących przebiegu odbywania kary.

Obowiązek wykonywania nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cele społeczne polega na wykonywaniu jej w odpowiednim zakładzie pracy, placówce służby zdrowia, opieki społecznej, organizacji lub instytucji niosącej pomoc charytatywną lub na rzecz społeczności lokalnej w wymiarze od 20 do 40 godzin.

1. Usługi wodne polegają na zapewnieniu gospodarstwom domowym, podmiotom publicznym oraz podmiotom

prowadzącym działalność gospodarczą możliwości korzystania z wód w zakresie wykraczającym poza zakres powszechnego korzystania z wód, zwykłego korzystania z wód oraz szczególnego korzystania z wód.

2. Gospodarstwom domowym, podmiotom publicznym oraz podmiotom prowadzącym działalność gospodarczą zapewnia się dostęp do usług wodnych na zasadach określonych w przepisach ustawy.

3. Usługi wodne obejmują:

1) pobór wód podziemnych lub wód powierzchniowych;

2) piętrzenie, magazynowanie lub retencjonowanie wód podziemnych i wód powierzchniowych oraz korzystanie z tych wód;

3) uzdatnianie wód podziemnych i powierzchniowych oraz ich dystrybucję;

4) odbiór i oczyszczanie ścieków;

5) wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi, obejmujące także wprowadzanie ścieków do urządzeń wodnych;

6) korzystanie z wód do celów energetyki, w tym energetyki wodnej;

7) odprowadzanie do wód lub do urządzeń wodnych - wód opadowych lub roztopowych, ujętych w otwarte lub

zamknięte systemy kanalizacji deszczowej służące do odprowadzania opadów atmosferycznych albo w systemy kanalizacji zbiorczej w granicach administracyjnych miast;

8) trwałe odwadnianie gruntów, obiektów lub wykopów budowlanych oraz zakładów górniczych, a także odprowadzanie do wód - wód pochodzących z odwodnienia gruntów w granicach administracyjnych miast;

9) odprowadzanie do wód lub do ziemi wód pobranych i niewykorzystanych.

● W art. 35 została zawarta kluczowa regulacja dla całego nowego prawa wodnego stanowiąca wyraz idei, jaka legła u podstaw Ramowej Dyrektywy Wodnej. Dyrektywa ta wskazuje na konieczność zastosowania instrumentów ekonomicznych w celu racjonalizacji użytkowania zasobów i wynikających z tego strat w środowisku. Zgodnie z art. 5 i art. 9 oraz załącznikiem III do Ramowej Dyrektywy Wodnej, kraje członkowskie Unii Europejskiej są zobowiązane do opracowania analiz ekonomicznych korzystania z wody dla każdego obszaru dorzecza, z uwzględnieniem zwrotu kosztów usług wodnych. Opierać się one powinny w szczególności na zasadzie zanieczyszczający płaci/użytkownik płaci. Analiza zwrotu kosztów wymaga również uwzględnienia kosztów środowiskowych oraz zasobowych. Ponadto państwa członkowskie mają zapewnić, że polityka opłat za wodę przewiduje odpowiednie działania zachęcające użytkowników do efektywnego wykorzystania zasobów wodnych i w ten sposób przyczynia się do osiągnięcia celów środowiskowych tej dyrektywy.

Innymi słowy, prawodawca europejski wymaga, aby ten, kto korzysta z wód, poniósł z tego powodu adekwatne koszty, przy czym w dyrektywie pojawia się pojęcie usług wodnych.

● Usługi wodne polegają na zapewnieniu gospodarstwom domowym, podmiotom publicznym oraz podmiotom prowadzącym działalność gospodarczą możliwości korzystania z wód w zakresie wykraczającym poza powszechne korzystanie z wód, zwykłe korzystanie z wód oraz szczególne korzystanie z wód. Gospodarstwom domowym, podmiotom publicznym oraz podmiotom prowadzącym działalność gospodarczą zapewnia się dostęp do usług wodnych na zasadach określonych w przepisach ustawy. Zakres usług został wskazany w art. 35 ust. 3.

● Z usługami wodnymi wiążą się opłaty. Będą one przedmiotem rozważań w drugiej części komentarza. W tym miejscu należy wskazać, że w nowym prawie wodnym opłaty za usługi wodne obejmują szerszy zakres niż dotychczasowe opłaty za korzystanie ze środowiska. Wynika to zarówno z objęcia opłatami za usługi wodne pewnych stanów, które dotychczas w ogóle nie były obłożone opłatami za korzystanie ze środowiska. Przykładowo nowej opłacie podlega po 1 stycznia 2018 r. zmniejszenie naturalnej retencji terenowej na skutek wykonywania na nieruchomości o powierzchni powyżej 3500 m robót lub obiektów budowlanych trwale związanych z gruntem mających wpływ na zmniejszenie tej retencji przez wyłączenie więcej niż 70 proc. powierzchni nieruchomości z powierzchni biologicznie czynnej na obszarach nieujętych w systemy kanalizacji otwartej lub zamkniętej. Wspomniany szerszy zakres opłat wynika również z likwidacji licznych zwolnień z opłat (które funkcjonują do końca roku 2017 r., a czego domagała się Komisja Europejska). Mam na myśli m.in. uchylane art. 294 i 296 ustawy - Prawo ochrony środowiska (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 519 ze zm.), które przewidywały m.in. zwolnienia z opłat za pobór wód na potrzeby energetyki wodnej oraz poboru wód powierzchniowych na potrzeby związane z wytwarzaniem energii cieplnej lub elektrycznej, na potrzeby nawadniania wodami powierzchniowymi użytków rolnych i gruntów leśnych oraz na potrzeby chowu lub hodowli ryb oraz innych organizmów wodnych.

Od 1 stycznia 2018 r. r. przedsiębiorcy będą musieli zwrócić uwagę, czy podejmując niektóre rodzaje aktywności, nie będą zobowiązani do uiszczania opłat za usługi wodne.

PRZYKŁAD 4

Działalność gospodarcza może wymagać opłaty

Przedsiębiorca zajmuje się świadczeniem usług, które polegają na odprowadzaniu do wód - wód pochodzących z odwodnienia gruntów (np. na cele budowlane). Do tej pory nie ponosił z tego powodu opłat ze względu na zwolnienie ustawowe. Od 1 stycznia 2018 r. jest zobowiązany do ponoszenia opłaty z tytułu odprowadzania do wód - wód pochodzących z odwodnienia gruntów w granicach administracyjnych miast, choć wyłącznie w formie opłaty stałej.

● Zgodnie z art. 389, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pozwolenie wodnoprawne jest wymagane na usługi wodne oraz szczególne korzystanie z wód. Ma to fundamentalne znaczenie dla przedsiębiorców. Mianowicie prawo wodne przewiduje wśród instrumentów ekonomicznych służących gospodarowaniu wodami opłaty podwyższone. Podwyższone, albowiem ich wysokość będzie wyższa o 500 proc. lub 10-krotnie w stosunku do opłat za usługi wodne w porównaniu do tych, jakie poniósłby odbiorca, gdyby zachował się zgodnie z prawem, a więc zadbał o posiadanie pozwolenia wodnoprawnego lub zintegrowanego, albo nie przekroczył ich warunków (będą one omówione w trzeciej części komentarza).

● Usługodawcą dla usług wodnych jest nowo powoływane Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie. Zgodnie z art. 239 ustawy są one państwową osobą prawną w rozumieniu art. 9 pkt 14 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1870 ze zm.). Siedzibą Wód Polskich jest Warszawa. W skład wchodzą następujące jednostki organizacyjne:

1) Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej z siedzibą w Warszawie,

2) regionalne zarządy gospodarki wodnej z siedzibami w Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Gliwicach, Krakowie, Lublinie, Poznaniu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie i we Wrocławiu,

3) zarządy zlewni,

4) nadzory wodne.

W ramach działalności związanej z wykonywaniem zadań organu właściwego w sprawach gospodarowania wodami mają prawo do używania oznak z godłem Rzeczypospolitej Polskiej oraz okrągłej pieczęci z wizerunkiem godła Rzeczypospolitej Polskiej pośrodku i nazwą w otoku.

Statut określający strukturę i organizację Wód Polskich uwzględnia zakres zadań jednostek organizacyjnych tej instytucji i ich obszar działania, potrzebę racjonalnego wykorzystania środków publicznych oraz podział hydrograficzny kraju. Zostanie on nadany przez ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej w drodze rozporządzenia.

1. Podmiot korzystający z usług wodnych dokonujący poboru wód powierzchniowych lub podziemnych w ramach usług wodnych jest obowiązany do stosowania przyrządów pomiarowych umożliwiających pomiar ilości pobranych wód.

2. Podmiot korzystający z usług wodnych wprowadzający ścieki do wód lub do ziemi w ramach usług wodnych jest obowiązany do stosowania przyrządów pomiarowych lub systemów pomiarowych umożliwiających pomiar ilości i temperatury wprowadzonych ścieków, jeżeli wprowadza do wód lub do ziemi ścieki w ilości średniej dobowej powyżej 0,01 m3/s.

3. Obowiązki, o których mowa w ust. 1 i 2, nie obejmują właścicieli gruntów, którym przysługuje prawo do zwykłego korzystania z wód, o którym mowa w art. 33.

4. Wody Polskie wyposażają podmioty, o których mowa w ust. 1 i 2, na własny koszt w przyrządy pomiarowe umożliwiające pomiar ilości pobranych wód lub pomiar ilości i temperatury wprowadzonych ścieków.

5. Podmioty, o których mowa w ust. 1 i 2, za zgodą Wód Polskich, mogą wyposażyć się na własny koszt w przyrządy pomiarowe umożliwiające pomiar ilości pobranych wód lub pomiar ilości i temperatury wprowadzonych ścieków.

6. Jeżeli wyniki kontroli gospodarowania wodami wskazują, że właściciele gruntów, którym przysługuje prawo do zwykłego korzystania z wód, o którym mowa w art. 33:

1) dokonują poboru wód podziemnych lub wód powierzchniowych w ilości średniorocznie przekraczającej 5 m3 na dobę,

2) wprowadzają ścieki do wód lub do ziemi w ilości przekraczającej łącznie 5 m3 na dobę

- Wody Polskie mogą, na własny koszt, wyposażyć tych właścicieli gruntów w przyrządy pomiarowe umożliwiające pomiar ilości pobranych wód lub pomiar ilości wprowadzonych ścieków.

7. Właściciele gruntów, którym przysługuje prawo do zwykłego korzystania z wód, o którym mowa w art. 33, dokonujący poboru wód lub wprowadzania ścieków do wód lub do ziemi, o którym mowa w ust. 6, są obowiązani zapewnić dostęp do nieruchomości w zakresie niezbędnym do wyposażenia ich w przyrządy pomiarowe.

● Nowy system opłat za usługi wodne zakłada, że co zasady będą się one składały z dwóch elementów: opłaty stałej i opłaty zmiennej. Opłata zmienna będzie uzależniona od ilości pobranych wód podziemnych lub wód powierzchniowych lub ilości ścieków wprowadzanych do wód lub do ziemi. Ich ustalenie odbywa się na podstawie odczytu wskazań przyrządów pomiarowych lub na podstawie danych z systemów pomiarowych (art. 272 ust. 11 ustawy).

Podmiot zobowiązany do ponoszenia opłat za usługi wodne jest zobowiązany zapewnić odrębny pomiar ilości pobieranych wód podziemnych oraz osobny dla pobieranych wód powierzchniowych. Jeśli podmiot zobowiązany do ponoszenia opłat za usługi wodne pobiera wody podziemne lub wody powierzchniowe do różnych celów lub potrzeb, jest zobowiązany zapewnić odrębny dla każdego z nich pomiar ilości pobieranej wody.

● Istotne jest to, że zgodnie z art. 552 ust. 7 ustawy najpóźniej do 31 grudnia 2020 r. Wody Polskie mają wyposażyć w przyrządy pomiarowe podmioty zobowiązane do ponoszenia opłaty za usługi wodne, o której mowa w art. 268 ust. 1, a więc:

- pobór wód podziemnych lub wód powierzchniowych;

- wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi;

- odprowadzanie do wód:

a) wód opadowych lub roztopowych ujętych w otwarte lub zamknięte systemy kanalizacji deszczowej służące do odprowadzania opadów atmosferycznych albo systemy kanalizacji zbiorczej w granicach administracyjnych miast,

b) wód pochodzących z odwodnienia gruntów w granicach administracyjnych miast;

- pobór wód podziemnych i wód powierzchniowych na potrzeby chowu i hodowli ryb oraz innych organizmów wodnych;

- wprowadzanie do wód lub do ziemi ścieków z chowu lub hodowli ryb oraz innych organizmów wodnych.

Koszty tej operacji co do zasady będą leżały po stronie Wód Polskich. Zgodnie bowiem z art. 303 ust. 5 ustawy instytucja ta wyposaża podmioty korzystające z usług wodnych w przyrządy pomiarowe, z wyłączeniem przypadków, w których:

- podmioty korzystające z usług wodnych posiadają już takie przyrządy pomiarowe;

- podmioty korzystające z usług wodnych ponoszą koszty wyposażenia w takie przyrządy pomiarowe we własnym zakresie.

Aby prawidłowo odczytać ten przepis, trzeba z kolei znów sięgnąć do komentowanego art. 36 nowego prawa wodnego. Zgodnie z ust. 1 podmiot korzystający z usług wodnych dokonujący poboru wód powierzchniowych lub podziemnych, jest zobowiązany do stosowania przyrządów umożliwiających pomiar ilości pobranych wód. Z kolei w myśl ust. 2 podmiot korzystający z usług wodnych wprowadzający ścieki do wód lub do ziemi, jest zobowiązany do stosowania przyrządów pomiarowych lub systemów pomiarowych umożliwiających pomiar ilości i temperatury wprowadzonych ścieków, jeżeli wprowadza do wód lub do ziemi ścieki w ilości średniej dobowej powyżej 0,01 m sześc./s.

Jak wynika z ust. 4, Wody Polskie na własny koszt wyposażają podmioty, o których mowa w ust. 1 i 2, we wskazane przyrządy pomiarowe.

● Od generalnej reguły, że wyposażanie w przyrządy pomiarowe następuje na koszt Wód Polskich, ustawodawca przewidział jednak wyjątki. Pokrycie kosztów urządzeń spadnie bowiem na te podmioty, które będą zobowiązane do ich posiadania, a jednocześnie nie będą wymienione w art. 36 ust. 4. Do takich np. można zaliczyć przedsiębiorców, o których mowa w art. 303 ust. 1 pkt 3 prawa wodnego, a którzy są zobowiązani do posiadania przyrządów pomiarowych lub systemów pomiarowych służących do pomiaru temperatury na wlocie do ujęcia wody oraz na wylocie do odbiornika dla wód z systemów chłodzenia elektrowni lub elektrociepłowni.

● Podmioty, którym przysługuje prawo do zwykłego korzystania z wód, są zwolnione z obowiązku stosowania przyrządów pomiarowych. W niektórych sytuacjach Wody Polskie mogą na własny koszt wyposażyć tych właścicieli gruntów w przyrządy pomiarowe umożliwiające pomiar ilości pobranych wód lub pomiar ilości wprowadzonych ścieków. Stanie się tak, jeżeli podmioty te:

1) dokonują poboru wód podziemnych lub wód powierzchniowych w ilości średniorocznie przekraczającej 5 m sześc. na dobę,

2) wprowadzają ścieki do wód lub do ziemi w ilości przekraczającej łącznie 5 m sześc. na dobę.

● Podmioty, którym przysługuje prawo do zwykłego korzystania z wód, po przekroczeniu powyżej wskazanych wielkości granicznych są zobowiązane zapewnić dostęp do nieruchomości w zakresie niezbędnym do wyposażenia ich w przyrządy pomiarowe .

Budownictwo wodne - wybrane przepisy

Budownictwo wodne polega na projektowaniu, wykonywaniu oraz utrzymywaniu urządzeń wodnych.

● Budownictwo wodne obejmuje nie tylko projektowanie, wykonywanie, ale i utrzymanie urządzeń wodnych. W art. 16 ust. 65 urządzenia wodne zostały zdefiniowane jako urządzenia lub budowle służące do kształtowania zasobów wodnych lub korzystania z tych zasobów. Wśród nich wskazano:

a) urządzenia lub budowle piętrzące, przeciwpowodziowe i regulacyjne, a także kanały i rowy,

b) sztuczne zbiorniki lub stopnie wodne usytuowane na wodach płynących oraz obiekty związane z tymi zbiornikami lub stopniami,

c) stawy, w szczególności stawy rybne oraz stawy przeznaczone do oczyszczania ścieków albo rekreacji,

d) obiekty służące do ujmowania wód powierzchniowych oraz wód podziemnych,

e) obiekty energetyki wodnej,

f) wyloty urządzeń kanalizacyjnych służące do wprowadzania ścieków do wód, do ziemi lub do urządzeń wodnych oraz wyloty służące do wprowadzania wody do wód, do ziemi lub do urządzeń wodnych,

g) stałe urządzenia służące do połowu ryb lub do pozyskiwania innych organizmów wodnych,

h) urządzenia służące do chowu ryb lub innych organizmów wodnych w wodach powierzchniowych,

i) mury oporowe, bulwary, nabrzeża, mola, pomosty i przystanie,

j) stałe urządzenia służące do dokonywania przewozów międzybrzegowych.

● Należy wskazać, że prawo wodne zawiera normy dotyczące budownictwa wodnego, lecz regulacja ta nie ustanawia samodzielnych unormowań dotyczących budowy tego typu urządzeń. Pomiędzy prawem budowlanym a prawem wodnym nie ma żadnej konkurencji. Oznacza to, że realizacja inwestycji bardzo często będzie wymagała uzyskania zarówno pozwolenia na budowę, jak i pozwolenia wodnoprawnego (ewentualnie dokonania zgłoszeń). Potwierdza to wprost art. 388 ust. 2 prawa wodnego, zgodnie z którym wydanie pozwolenia wodnoprawnego lub przyjęcie zgłoszenia wodnoprawnego następuje przed uzyskaniem: decyzji o pozwoleniu na budowę, decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego oraz decyzji o pozwoleniu na wznowienie robót budowlanych - wydawanych na podstawie przepisów ustawy z 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (tj. Dz.U. z 2017 r. poz. 1322 ze zm.).

1. Przy projektowaniu, wykonywaniu oraz utrzymywaniu urządzeń wodnych należy kierować się zasadą zrównoważonego rozwoju, koniecznością osiągnięcia dobrego stanu wód i charakterystycznych dla nich biocenoz, koniecznością osiągnięcia celów środowiskowych, o których mowa w art. 56, art. 57, art. 59 oraz w art. 61, oraz potrzebą zachowania istniejącej rzeźby terenu oraz biologicznych stosunków w środowisku wodnym i ekosystemach lądowych zależnych od wód.

2. Budowle piętrzące powinny umożliwiać migrację ryb.

● Artykuł 187 określa, jakie wymogi należy spełnić przy projektowaniu, wykonywaniu oraz utrzymywaniu urządzeń wodnych. Są one sformułowane bardzo ogólnikowo, z użyciem zwrotów ocennych i niedookreślonych.

● Do wymogów zawartych w art. 187 ustawy odwołuje się ustawodawca w art. 190 dotyczącym legalizacji urządzeń. Warunkiem udzielenia decyzji legalizacyjnej jest zgodność z wymogami z art. 187 ustawy.

● Ustawodawca w art. 396 ust. 1 pkt 8 wskazuje, że pozwolenie wodnoprawne nie może naruszać wymagań ochrony zdrowia ludzi, środowiska, ochrony przyrody i dóbr kultury wpisanych do rejestru zabytków oraz wynikających z przepisów ustawy oraz przepisów odrębnych. Do tych wymagań wynikających z przepisów ustawy należy zaliczyć te wynikające z art. 187 ustawy. Niespełnienie tych wymagań stanowi podstawę do odmowy wydania pozwolenia wodnoprawnego (art. 399 ust. 1 pkt 1 ustawy).

Ewentualna odmowa legalizacji lub udzielenia pozwolenia wodnoprawnego z powodu niespełnienia wymogów wskazanych w art. 187 musi być przekonująco uzasadniona. Nie wystarczy w tym względzie lakoniczne przywołanie przepisów ustawy, ale konieczne jest wskazanie konkretnych zarzutów stawianych wykonanemu (przy legalizacji) lub zaprojektowanemu urządzeniu wodnemu.

1. Utrzymywanie urządzeń wodnych należy do ich właścicieli i polega na eksploatacji, konserwacji oraz remontach w celu zachowania ich funkcji.

2. W kosztach utrzymywania urządzeń wodnych uczestniczy ten, kto odnosi z nich korzyści. Przepis stosuje się także w przypadku ochrony przed powodzią lub suszą, żeglugi, poboru wód, energetycznego wykorzystania urządzeń wodnych, wprowadzania ścieków lub odprowadzania wody do urządzeń wodnych oraz innych usług wodnych, a także działalności gospodarczej związanej z wykorzystaniem urządzeń wodnych do celów rekreacyjnych, z wyłączeniem działalności wykonywanej przez uprawnionych do rybactwa.

3. Na wniosek właściciela urządzenia wodnego właściwy organ Wód Polskich, w drodze decyzji, dokonuje podziału kosztów utrzymywania urządzeń wodnych, o których mowa w ust. 2.

4. We wniosku, o którym mowa w ust. 3, właściciel urządzenia wodnego wskazuje podmioty odnoszące korzyści, określa zakres odnoszonych korzyści oraz proponowaną wielkość udziału w kosztach utrzymywania urządzenia wodnego.

5. Właściwy organ Wód Polskich, w drodze decyzji, stwierdza wygaśnięcie decyzji, o której mowa w ust. 3, jeżeli stwierdzi trwałe ustanie odnoszenia korzyści z urządzeń wodnych.

6. Właściciel urządzenia wodnego znajdującego się na śródlądowych wodach powierzchniowych jest obowiązany do zapewnienia obsługi, bezpieczeństwa oraz właściwego funkcjonowania tego urządzenia, z uwzględnieniem wymagań wynikających

z warunków utrzymywania wód.

7. Jeżeli wniosek, o którym mowa w ust. 3, składają Wody Polskie, decyzje, o których mowa w ust. 3 i 5, wydaje minister właściwy do spraw gospodarki wodnej.

● Zgodnie z art. 188 ust. 1 utrzymanie urządzeń wodnych oznacza eksploatację, konserwację oraz remonty w celu zachowania ich funkcji. Koszty utrzymania urządzeń wodnych ponosi co do zasady ich właściciel.

● W art. 188 ust. 2 wprowadzono regułę, w myśl której w kosztach utrzymywania urządzeń wodnych uczestniczy ten, kto odnosi z nich korzyści.

PRZYKŁAD 5

Korzystający uczestniczy w kosztach

Przedsiębiorstwo A wydobywające kruszywo ze względu na bliskość rzeki wybudowało urządzenia służące retencjonowaniu wody na cele przeciwpożarowe, ale jednocześnie i energetyczne. Wybudowanie urządzeń wodnych nastąpiło wspólnie z przedsiębiorstwem energetycznym B. Urządzenia wodne (np. jaz) z wyjątkiem energetycznych należą do przedsiębiorstwa A, choć korzyści z nich odnosi także przedsiębiorstwo B.

Przedsiębiorstwo A ma prawo żądać od przedsiębiorstwa B zwrotu części kosztów typu: koszty zarządu, koszty przeglądów, koszty konserwacji i remontów.

● Jak wskazał SN w postanowieniu z 24 listopada 2009 r. (sygn. akt V CSK 156/09; OSNC-ZD 2010/3/77), roszczenie o ustalenie i podział kosztów utrzymania urządzeń wodnych ma charakter cywilnoprawny, ale rozpoznaje je - na wniosek właściciela - organ administracyjny właściwy do wydania pozwolenia wodnoprawnego. Droga sądowa w tym zakresie jest niedopuszczalna (tak stanowi art. 2 par. 3 k.p.c. w związku z art. 188 ust. 3 prawa wodnego).

W nowym prawie wodnym decyzję w tej sprawie wydaje właściwy organ Wód Polskich, a jeżeli wnioskodawcą są Wody Polskie - wówczas minister właściwy do spraw gospodarki wodnej. Wynika to z zastosowania zasady, że nikt nie powinien być sędzią we własnej sprawie.

1. Jeżeli urządzenie wodne zostało wykonane bez wymaganego pozwolenia wodnoprawnego lub zgłoszenia, właściciel tego urządzenia może wystąpić z wnioskiem o jego legalizację, do którego dołącza odpowiednio dokumenty, o których mowa w art. 407 ust. 2 oraz w art. 422.

2. Właściwy organ Wód Polskich może wydać decyzję o legalizacji urządzenia wodnego, jeżeli lokalizacja tego urządzenia nie narusza:

1) ustaleń planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza,

2) ustaleń planu zarządzania ryzykiem powodziowym,

3) ustaleń planu przeciwdziałania skutkom suszy,

4) ustaleń programu ochrony wód morskich,

5) ustaleń krajowego programu oczyszczania ścieków komunalnych,

6) ustaleń miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, decyzji o warunkach zabudowy albo decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego,

7) wymagań dotyczących ochrony zdrowia ludzi, środowiska, ochrony przyrody i dóbr kultury wpisanych do rejestru zabytków wynikających z przepisów odrębnych

- oraz jest zgodna z art. 187, ustalając jednocześnie obowiązek uiszczenia opłaty legalizacyjnej.

3. Jednostkowa stawka opłaty, o której mowa w ust. 2, wynosi 4340 zł.

4. Opłatę, o której mowa w ust. 2, uiszcza się w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja, o której mowa w ust. 2, stała się ostateczna.

5. W decyzji, o której mowa w ust. 2, wskazuje się numer rachunku bankowego, na który powinna zostać uiszczona ta opłata.

6. Opłata, o której mowa w ust. 2, nieuiszczona w terminie podlega przymusowemu ściągnięciu w trybie określonym w przepisach ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

7. Obowiązek uiszczenia opłaty, o której mowa w ust. 2, przedawnia się z upływem 5 lat od dnia, w którym decyzja, o której mowa w ust. 2, stała się ostateczna.

8. Stawka opłaty, o której mowa w ust. 3, ustalona w roku poprzednim podlega każdego roku kalendarzowego zmianie w stopniu odpowiadającym średniorocznemu wskaźnikowi cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem za rok poprzedni, ogłaszanemu przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, w formie komunikatu, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski".

9. Minister właściwy do spraw gospodarki wodnej, nie później niż do dnia 31 października każdego roku, ogłasza, w drodze obwieszczenia, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski", wysokość stawki opłaty obowiązującej od dnia 1 stycznia roku następnego.

10. Do ponoszenia opłaty, o której mowa w ust. 2, stosuje się odpowiednio przepisy działu III ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, z tym że uprawnienia organów podatkowych przysługują Wodom Polskim.

11. Opłata, o której mowa w ust. 2, stanowi przychód Wód Polskich.

12. W postępowaniu w sprawie wydania decyzji o legalizacji urządzenia wodnego przepisy art. 400 ust. 7 oraz art. 401-403 stosuje się odpowiednio.

13. Jeżeli właściciel urządzenia wodnego nie wystąpił z wnioskiem, o którym mowa w ust. 1, lub nie uzyskał decyzji o legalizacji urządzenia wodnego, właściwy organ Wód Polskich nakłada na właściciela tego urządzenia, w drodze decyzji, obowiązek likwidacji urządzenia, ustalając warunki i termin wykonania tego obowiązku.

14. Jeżeli właściciel urządzenia wodnego nie uzyskał decyzji o legalizacji urządzenia wodnego, a likwidacja urządzenia jest niemożliwa ze względów technicznych lub ekonomicznych, właściwy organ Wód Polskich może nałożyć na właściciela tego urządzenia, w drodze decyzji, obowiązek wykonania urządzeń zapobiegających szkodom.

15. W postępowaniu w sprawie wydania decyzji o likwidacji urządzenia wodnego przepisy art. 401 i art. 402 stosuje się odpowiednio.

● W art. 190 prawa wodnego została przewidziana instytucja legalizacji samowoli wodnoprawnej polegającej na wykonaniu urządzenia wodnego bez wymaganego pozwolenia wodnoprawnego lub zgłoszenia. Powielenie tego rozwiązania znanego z prawa wodnego z 2001 r. jest korzystne dla właścicieli urządzeń, pomimo związanej z nim opłaty legalizacyjnej. Instytucja ta pozwala na dalsze użytkowanie urządzenia (o ile legalizacja jest możliwa) w miejsce jego rozbiórki.

● W odniesieniu do urządzeń wodnych, które są równocześnie obiektami budowlanymi, panuje dualizm regulacji prawnych, gdyż do urządzeń tych stosuje się zarówno przepisy prawa wodnego, jak i przepisy prawa budowlanego. Skutkiem takich regulacji jest to, że do legalnego wzniesienia takich urządzeń wodnych konieczne jest uzyskanie pozwolenia wodnoprawnego i pozwolenia budowlanego (ewentualnie dokonanie stosownych zgłoszeń wymaganych przepisami obu ustaw), a w przypadku nielegalnego wzniesienia takich urządzeń - dokonanie ich legalizacji lub rozbiórki (likwidacji) w trybach przewidzianych w obu ustawach. W orzecznictwie przyjmuje się, że w przypadku wykonania robót budowlanych bez wymaganego pozwolenia na budowę, stanowiących jednocześnie wykonanie urządzenia wodnego bez wymaganego pozwolenia wodnoprawnego, powstały w ten sposób obiekt budowlany podlega legalizacji zarówno w trybie prawa budowlanego, jak i prawa wodnego. Legalizacja przeprowadzona w trybie prawa wodnego usuwa jedynie stan niezgodności inwestycji z przepisami tej ustawy, podczas gdy inwestycja nadal pozostaje samowolą budowlaną. Wymaga zatem przeprowadzenia postępowania legalizacyjnego również w trybie prawa budowlanego. Uiszczenie przez inwestora opłaty legalizacyjnej na podstawie prawa wodnego nie wyłącza obowiązku ustalenia w stosunku do inwestora opłaty legalizacyjnej określonej w prawie budowlanym.

Wymierzane opłaty legalizacyjne na podstawie prawa budowlanego są dużo wyższe niż te uiszczane zgodnie z prawem wodnym. Tytułem przykładu, w sprawie rozpoznawanej przez WSA w Gdańsku (wyrok z 20 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SA/Gd 625/15) sąd ten uznał za prawidłowo ustaloną opłatę legalizacyjną, którą ustalono na podstawie prawa budowlanego na poziomie 225 000 zł za legalizację zbiornika wodnego - stawu.

● Postępowanie w zakresie legalizacji urządzenia wodnego ma charakter wnioskowy. Do wniosku należy dołączyć dokumenty, o których mowa w art. 407 ust. 2 oraz w art. 422. Są to te same dokumenty, które należy złożyć przy ubieganiu się o pozwolenie wodnoprawne lub przy zgłoszeniu wodnoprawnym. Jest to zrozumiałe, skoro w rzeczywistości procedura różni się tym, że następuje po wykonaniu urządzenia i opłata za wydanie decyzji legalizacyjnej ma podwyższoną wysokość.

● Przesłanki odmowy legalizacji urządzenia wodnego zostały wskazane w art. 190 ust. 2 prawa wodnego. Są one ujęte ogólnikowo, za pośrednictwem nieostrych, ocennych sformułowań, przykładowo: "wymagań dotyczących ochrony zdrowia ludzi, środowiska, ochrony przyrody i dóbr kultury", "zgodności z art. 187". Rzecz w tym, że w art. 187 jest mowa o tym, iż przy projektowaniu, wykonywaniu oraz utrzymywaniu urządzeń wodnych należy się kierować zasadą zrównoważonego rozwoju, koniecznością osiągnięcia dobrego stanu wód i charakterystycznych dla nich biocenoz, koniecznością osiągnięcia celów środowiskowych, o których mowa w art. 56, art. 57, art. 59 oraz w art. 61, oraz potrzebą zachowania istniejącej rzeźby terenu oraz biologicznych stosunków w środowisku wodnym i ekosystemach lądowych zależnych od wód.

Należy wskazać, że przy tak zakreślonych przesłankach decyzji odmownej, organ, wydając decyzję odmowną co legalizacji, musi w sposób przekonujący uzasadniać, dlaczego odmawia wydania decyzji legalizacyjnej. WSA w Gliwicach w wyroku z 19 listopada 2014 r. (sygn. akt II SA/Gl 844/14) stwierdził, że: "Ogólne, enigmatyczne stwierdzenia przywołujące bez jakichkolwiek odnoszących się do sprawy wyjaśnień zasadę zrównoważonego rozwoju, nieznane "lokalne biocenozy i "biologiczne stosunki wodne, niepoparte konkretnymi ustaleniami i zarzutami, pomimo że organ odwoławczy przed wydaniem decyzji zobowiązany jest samodzielnie ocenić wszystkie okoliczności sprawy, nie spełniają wymogów prawidłowego formułowania uzasadnień i nie pozwalają na ocenę, czy utrzymując w mocy decyzję odmawiającą legalizacji urządzenia wodnego organ w zakresie meritum sprawy orzekł w zgodzie z przepisami".

● Wysokość opłaty została określona na poziomie 4340 zł. Skąd taka aptekarska dokładność? Jest to 22-krotność opłaty za wydanie pozwolenia wodnoprawnego, której wysokość została wskazana w art. 398 ust. 3 - 217 zł. Opłata legalizacyjna zgodnie z art. 267 pkt 4 prawa wodnego należy do instrumentów ekonomicznych służących gospodarowaniu wodami. Jest ona wnoszona w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja o legalizacji stała się ostateczna.

Warto zwrócić uwagę, że ustawodawca posługuje się pojęciem jednostkowej stawki opłaty. Nie jest to więc górna stawka, ale taka, którą realnie będzie należało uiszczać, z pewnym zastrzeżeniem. Mianowicie stawka tej opłaty ustalona w roku poprzednim, podlega każdego roku kalendarzowego zmianie w stopniu odpowiadającym średniorocznemu wskaźnikowi cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem za rok poprzedni ogłaszanemu przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w formie komunikatu w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski".

● Przedawnienie w aspekcie opłat należy w pierwszej kolejności rozpatrywać w kontekście ich nakładania. Oznacza to, że po upływie określonego czasu na podmiot zobowiązany nie można już nałożyć zobowiązania opłatowego. Z punktu widzenia procesowego oznacza to, że po okresie przedawnienia nie można wszcząć postępowania, a już zainicjowane należy umorzyć. W drugiej kolejności należy zwrócić uwagę na przedawnienie uiszczenia opłaty, co oznacza, że wymierzona już należność nie może być egzekwowana. Do tej drugiej sytuacji nawiązuje art. 190 ust. 7 prawa wodnego stanowiący, że obowiązek uiszczenia opłaty legalizacyjnej przedawnia się z upływem pięciu lat od dnia, w którym decyzja legalizacyjna stała się ostateczna.

● W sytuacji, w której do organu nie wpływa wniosek o zalegalizowanie urządzenia wodnego lub został negatywnie załatwiony, organ ma prawny obowiązek wszcząć postępowanie w przedmiocie likwidacji samowoli.

W dotychczasowym orzecznictwie wskazywało się, że właściwy organ w każdym czasie przed złożeniem przez właściciela wniosku o legalizację, może wszcząć i skutecznie prowadzić postępowanie w stosunku do właściciela samowolnie zrealizowanego urządzenia wodnego. Jedyną przeszkodą w prowadzeniu takiego postępowania byłoby toczące się i niezakończone postępowanie z wniosku właściciela o legalizację urządzenia wodnego. W sytuacji gdyby takie postępowanie się toczyło, organ nie mógłby do czasu jego zakończenia wszcząć postępowania w przedmiocie likwidacji urządzenia (tak wskazał WSA w Gdańsku w uzasadnieniu do wyroku z 17 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Gd 162/17).

PRZYKŁAD 6

Wniosek o legalizację wstrzyma likwidację

Organ wszczął postępowanie administracyjne zmierzające do likwidacji urządzenia wodnego, które zostało wykonane bez wymaganego pozwolenia wodnoprawnego lub zgłoszenia. Właściciel tego urządzenia, aby nie doprowadzić do likwidacji tego urządzenia, może wystąpić z wnioskiem o jego legalizację, zgodnie z art. 190 ust. 1. Organ powinien w takim wypadku rozważyć zawieszenia postępowania, a zapewne nie może wydać decyzji likwidacyjnej do czasu zakończenia postępowania o legalizację.

● Nowością jest rozwiązanie zawarte w art. 190 ust. 4, zgodnie z którym jeżeli właściciel urządzenia wodnego nie uzyskał decyzji o legalizacji urządzenia wodnego, a likwidacja urządzenia jest niemożliwa ze względów technicznych lub ekonomicznych, właściwy organ Wód Polskich może nałożyć na właściciela tego urządzenia w drodze decyzji obowiązek wykonania urządzeń zapobiegających szkodom.

O ile niemożliwość ze względów technicznych jest uchwytna w zobiektywizowanych kategoriach, to niemożność ekonomiczna budzi wątpliwości. Czy oznacza ona sytuację, gdy koszt likwidacji jest wyższy niż koszt urządzenia? Czy też może sytuacje, w których likwidacja samowoli wymagałaby dodatkowych nakładów, np. zmierzających na ochronę sąsiednich nieruchomości przez naruszeniem stosunków wodnych? Tego ustawodawca nie wyjaśnia. Brak jest też wskazówek w uzasadnieniu do projektu ustawy. Może być to argument wykorzystywany przez podmioty, które dopuszczają się samowoli, aby uchronić się przed jej likwidacją. Wydaje się, że jest to rozwiązanie nadmiernie chroniące interesy takich podmiotów. Mogą one zawsze bowiem wystąpić o legalizację samowoli. Jeżeli otrzymają decyzję odmowną, to będzie ona podyktowana względami wskazanymi w art. 190 ust. 2 prawa wodnego, które wydają się ważniejsze niż interes ekonomiczny podmiotu, który naruszył prawo.

1. W przypadku nienależytego utrzymywania urządzenia wodnego, którego następstwem jest zmiana funkcji tego urządzenia lub szkodliwe oddziaływanie tego urządzenia na wody lub grunty, właściwy organ Wód Polskich z urzędu lub na wniosek, mając na uwadze, że korzystanie z wód nie może powodować pogorszenia stanu wód i ekosystemów od nich zależnych, marnotrawstwa wody lub energii wody, a także nie może wyrządzać szkód, może, w drodze decyzji, nakazać właścicielowi tego urządzenia przywrócenie poprzedniej funkcji tego urządzenia, wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom lub likwidację szkód.

2. W decyzji, o której mowa w ust. 1, określa się warunki i termin przywrócenia poprzedniej funkcji urządzenia wodnego, wykonania urządzeń zapobiegających szkodom lub likwidacji szkód.

3. Jeżeli określenie funkcji urządzenia wodnego, o którym mowa w ust. 1, nie jest możliwe, właściwy organ Wód Polskich, mając na uwadze, że korzystanie z wód nie może powodować pogorszenia stanu wód i ekosystemów od nich zależnych, marnotrawstwa wody lub energii wody, a także nie może wyrządzać szkód, może, w drodze decyzji, określić na nowo funkcję tego urządzenia oraz nakazać jego odbudowę albo likwidację.

4. W postępowaniu, o którym mowa w ust. 1 i 3, przepisy art. 401 i art. 402 stosuje się odpowiednio.

5. Stroną postępowania w sprawie wydania decyzji, o których mowa w ust. 1 i 3, jest wnioskodawca, właściciel urządzenia wodnego oraz właściciel wód.

● Decyzja restytucyjna podejmowana na podstawie art. 191 prawa wodnego jest rozstrzygnięciem fakultatywnym. A więc pomimo zaistnienia przesłanek określonych w tym przepisie to do organu należy decyzja o jej podjęciu lub niepodjęciu.

● Aby można było wydać decyzję na podstawie art. 191 ust. 1 organ musi wykazać:

1) że na danym terenie występuje urządzenie wodne,

2) kto jest władającym tym urządzeniem wodnym,

3) że doszło do nienależytego utrzymania tego urządzenia,

4) że nienależyte utrzymanie spowodowało zmianę jego funkcji lub szkodliwe oddziaływanie na grunty.

Do organu należy wybór rodzaju nakazu orzeczonego w decyzji. Decyzja wydana w celu przywrócenia funkcji urządzenia nie zawsze musi prowadzić do jego całkowitego odtworzenia w pierwotnej postaci, gdyż może to w okolicznościach danej sprawy okazać się zbędne, np. w przypadku poprawy stosunków wodnych czy też ich istotnej zmiany.

● W art. 191 ust. 3 znalazło się nowe rozwiązanie podyktowane nierzadko spotykanymi w praktyce trudnościami dotyczącymi ustalenia funkcji nienależycie utrzymywanego urządzenia. Wówczas organ, kierując się przesłankami wskazanymi w tym przepisie, może określić nowe funkcje dla urządzenia. Rozwiązanie to budzi wątpliwości. W myśl zasady, że nie tworzy się bytów prawnych ponad potrzebę, wydaje się, iż w takich sytuacjach bardziej zasadne byłoby występowanie o nowe pozwolenie wodnoprawne.

Melioracje wodne - wybrane przepisy

Melioracje wodne polegają na regulacji stosunków wodnych w celu polepszenia zdolności produkcyjnej gleby i ułatwienia jej uprawy.

● W ustawie - Prawo wodne z 2001 r. zagadnienie melioracji wodnych było znacząco odmiennie uregulowane. Komentowana ustawa zrywa z podziałem na urządzenia melioracyjne podstawowe i szczegółowe. Kryteriami tego podziału były funkcje i parametry urządzeń. Melioracje podstawowe, jako główna baza rozwiązań regulacyjnych dla gospodarki wodnej w środowisku, umożliwiały zaspokojenie szerokich potrzeb gospodarczych i cywilizacyjnych, co prowadziło do konieczności zastosowania wysokich wymagań technicznych wykraczających poza możliwości ich realizacji wyłącznie za pomocą zasobów osób bezpośrednio korzystających z urządzeń na potrzeby rolnictwa. Natomiast urządzenia melioracji szczegółowych wiązały się z niższymi parametrami technicznymi i służyły zindywidualizowanym potrzebom gospodarczym.

Podział miał daleko idące znaczenie praktyczne i wiązał się z pokrywaniem kosztów utrzymania urządzeń. Koszty utrzymywania urządzeń melioracyjnych podstawowych leżały po stronie Skarbu Państwa, który był ich właścicielem, natomiast utrzymywanie urządzeń melioracji wodnych szczegółowych należało do zainteresowanych właścicieli gruntów, a jeżeli urządzenia były objęte działalnością spółki wodnej - do tej spółki.

● Spółki wodne, które mogą być powoływane dla celów melioracyjnych, mają długą tradycję w prawie polskim. Spółka wodna ma osobowość prawną, a zasady jej działania są uregulowane w ustawie - Prawo wodne. Nie należy mylić jej ze spółką prawa handlowego. Zgodnie z art. 441 komentowanej ustawy spółki wodne oraz związki wałowe są niepublicznymi formami organizacyjnymi, które nie działają w celu osiągnięcia zysku, zrzeszają osoby fizyczne lub prawne na zasadzie dobrowolności i mają na celu zaspokajanie wskazanych przepisami ustawy potrzeb w zakresie gospodarowania wodami. Zapewniając zaspokojenie potrzeb zrzeszonych w nich osób w zakresie gospodarowania wodami, mogą podejmować działalność umożliwiającą osiągnięcie zysku netto przeznaczanego wyłącznie na cele statutowe.

Mogą być tworzone w szczególności do wykonywania, utrzymywania oraz eksploatacji urządzeń, w tym urządzeń wodnych, służących do:

1) zapewnienia wody dla ludności, w tym uzdatniania i dostarczania wody;

2) ochrony wód przed zanieczyszczeniem, w tym odprowadzania i oczyszczania ścieków;

3) melioracji wodnych oraz prowadzenia racjonalnej gospodarki na zmeliorowanych gruntach;

4) ochrony przed powodzią;

5) odwadniania gruntów zabudowanych lub zurbanizowanych.

Warto podkreślić, że spółki wodne mogą być zakładane również przez przedsiębiorców, np. prowadzących zakłady produkcyjne i rolników, aby przeprowadzić melioracje i prowadzić racjonalną gospodarkę na zmeliorowanych terenach.

● Zgodnie z art. 466 ustawy utworzenie spółki wodnej następuje w drodze porozumienia co najmniej trzech osób fizycznych lub prawnych, zawartego w formie pisemnej. Wymagane jest przy tym:

1) uchwalenie statutu spółki wodnej przez osoby zainteresowane jej utworzeniem,

2) dokonanie wyboru organów spółki wodnej.

Starosta właściwy miejscowo dla siedziby spółki wodnej zatwierdza jej statut w drodze decyzji. W razie stwierdzenia niezgodności statutu z prawem starosta wzywa do ich usunięcia w określonym terminie, a jeżeli nie zostaną usunięte - odmawia, w drodze decyzji, zatwierdzenia statutu.

Spółka wodna nabywa osobowość prawną z chwilą uprawomocnienia się decyzji starosty o zatwierdzeniu statutu.

1. Urządzeniami melioracji wodnych są:

1) rowy wraz z budowlami związanymi z nimi funkcjonalnie,

2) drenowania,

3) rurociągi,

4) stacje pomp służące wyłącznie do celów rolniczych,

5) ziemne stawy rybne,

6) groble na obszarach nawadnianych,

7) systemy nawodnień grawitacyjnych,

8) systemy nawodnień ciśnieniowych

- jeżeli służą celom, o których mowa w art. 195.

2. Przepisy dotyczące urządzeń melioracji wodnych stosuje się odpowiednio do:

1) budowli wstrzymujących erozję wodną;

2) dróg dojazdowych niezbędnych do użytkowania obszarów zmeliorowanych;

3) fitomelioracji oraz agromelioracji;

4) systemów przeciwerozyjnych;

5) zagospodarowania zmeliorowanych trwałych łąk lub pastwisk;

6) zagospodarowania nieużytków przeznaczonych na trwałe łąki lub pastwiska.

● Katalog rodzajów urządzeń melioracji wodnych wskazanych w art. 197 ust. 1 ustawy jest zamknięty. Dodatkowy warunek jest taki, że służą one regulacji stosunków wodnych w celu polepszenia zdolności produkcyjnej gleby i ułatwienia jej uprawy.

Zgodnie z art. 197 ust. 2 przepisy dotyczące urządzeń melioracji wodnych stosuje się odpowiednio do wskazanych w nim urządzeń lub podejmowanych działań. Odpowiednie stosowanie jest jednak niejednoznaczne. Może oznaczać stosowanie wprost, z modyfikacjami, ale także wyłączenie stosowania.

Stosownie do art. 196 ust. 1 w celu zapewnienia dostępu do informacji o urządzeniach melioracji wodnych oraz o zmeliorowanych gruntach prowadzi się ewidencję urządzeń melioracji wodnych i zmeliorowanych gruntów, zwaną dalej ewidencją melioracji wodnych. Ewidencja ta jest prowadzona przez Wody Polskie. Ewidencję melioracji wodnych udostępnia się do wglądu nieodpłatnie.

Wyszukiwanie danych zawartych w ewidencji melioracji wodnych, sporządzanie kopii dokumentów oraz ich przesyłanie odbywa się na podstawie przepisów ustawy z 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1405).

Przy planowaniu, wykonywaniu oraz utrzymywaniu urządzeń melioracji wodnych należy kierować się potrzebą zachowania zróżnicowanych biocenoz polnych i łąkowych, koniecznością osiągnięcia dobrego stanu wód oraz koniecznością osiągnięcia celów środowiskowych, o których mowa w art. 56, art. 57, art. 59 oraz w art. 61.

● Przepis ten zawiera wymogi, jakie należy spełnić przy planowaniu, wykonywaniu oraz utrzymywaniu urządzeń melioracji wodnych. Powtarza on treść art. 187, który został powyżej skomentowany.

1. Wykonywanie urządzeń melioracji wodnych należy do właścicieli gruntów.

2. Urządzenia melioracji wodnych mogą być wykonywane na koszt Skarbu Państwa, w tym przy udziale środków, o których mowa w ust. 3, za zwrotem, w formie opłaty melioracyjnej, części kosztów przez właścicieli gruntów, na które te urządzenia wywierają korzystny wpływ, zwanych dalej "zainteresowanymi właścicielami gruntów".

3. Urządzenia wodne inne niż urządzenia melioracji wodnych, służące celom, o których mowa w art. 195, mogą być wykonywane na koszt osób prawnych lub osób fizycznych, a także współfinansowane z:

1) publicznych środków wspólnotowych w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o Narodowym Planie Rozwoju (Dz. U. z 2014 r. poz. 1448 i 1856, z 2015 r. poz. 1240, z 2016 r. poz. 1948 oraz z 2017 r. poz. 1566);

2) innych środków publicznych, na zasadach określonych w przepisach ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2017 r. poz. 1376 i 1475) oraz w przepisach ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020 (Dz. U. z 2017 r. poz. 1460 i 1475).

4. Rozstrzygnięcia w sprawach, o których mowa w ust. 2, dokonuje, w drodze decyzji, właściwy organ Wód Polskich w uzgodnieniu z właściwym wojewodą, na wniosek zainteresowanych właścicieli gruntów.

5. W przypadku wykonywania urządzeń melioracji wodnych w trybie, o którym mowa w ust. 2, są wymagane wnioski zainteresowanych właścicieli gruntów, których grunty stanowią co najmniej 75% powierzchni gruntów planowanych do zmeliorowania.

6. Zainteresowany właściciel gruntów jest obowiązany umożliwić wejście na grunt oraz do obiektów budowlanych w celu zaprojektowania i wykonania urządzeń melioracji wodnych.

● Wykonywanie urządzeń wodnych należy do właścicieli gruntów. Przepis ten nie oznacza jednak obowiązku wykonania urządzeń melioracji wodnych. Takie stanowisko było zajmowane pod rządami prawa wodnego z 2001 r. Pewną modyfikację wprowadza art. 199 ust. 5, zgodnie z którym przy wykonywaniu urządzeń melioracji wodnych w trybie, o którym mowa w ust. 2 (a więc jeżeli będą wykonywane na koszt Skarbu Państwa), są wymagane wnioski zainteresowanych właścicieli gruntów, których grunty stanowią co najmniej 75 proc. powierzchni gruntów planowanych do zmeliorowania.

PRZYKŁAD 7

Warunki dla zainteresowanych

Melioracją na pewnym obszarze jest zainteresowanych czterech na pięciu właścicieli gruntów. Jeżeli łączna powierzchnia ich gruntów wynosi co najmniej 75 proc. z planowanych do melioracji, organ Wód Polskich będzie mógł wydać decyzję o wykonaniu urządzeń melioracyjnych na koszt Skarbu Państwa na podstawie art. 199 ust. 4 prawa wodnego.

Podmiot, który nie jest zainteresowany udziałem w planowanej melioracji, będzie stroną w takim postępowaniu. Będzie mógł się wnieść odwołanie, a także złożyć skargę do sądu administracyjnego.

● Wyjątek od reguły, że wykonywanie urządzeń należy do właścicieli gruntów (co należy także rozumieć, że również na ich koszt), został wprowadzony w art. 199 ust. 2. Mówi się w nim o wykonywaniu urządzeń na koszt Skarbu Państwa, ale jednocześnie ustawodawca wskazuje, że następuje to za zwrotem w formie opłaty melioracyjnej części kosztów przez właścicieli gruntów, na które te urządzenia wywierają korzystny wpływ, zwanych dalej zainteresowanymi właścicielami gruntów. Opłata stanowi dochód budżetu państwa. Może budzić wątpliwości, że opłata melioracyjna nie została wymieniona w art. 267 ust. 1 zawierającym katalog instrumentów ekonomicznych służących gospodarowaniu wodami.

● Należy wskazać, że opłatę melioracyjną mają ponosić zainteresowani właściciele gruntów, na które te urządzenia wywierają korzystny wpływ. Opłaty nie są niskie, mogą więc pojawić się konflikty na tym tle. Właściciele, którzy mają być obciążeni opłatą melioracyjną, będą twierdzili, że urządzenia nie wywierają korzystnego wpływu na ich nieruchomości.

Z pomocą ma przyjść rozporządzenie wydane na podstawie art. 210 ust. 1, w którym minister właściwy do spraw gospodarki wodnej oraz minister właściwy do spraw rozwoju wsi określą m.in. sposób ustalania obszaru, na który urządzenia melioracji wodnych wywierają korzystny wpływ. Obecnie obowiązuje jeszcze rozporządzenie ministra rolnictwa i rozwoju wsi z 22 listopada 2006 r. w sprawie sposobu ustalania obszaru, na który wywierają korzystny wpływ urządzenia melioracji wodnych szczegółowych (Dz.U. nr 226, poz. 1652).

Zgodnie z art. 566 ust. 1 komentowanej ustawy przepisy wykonawcze, wydane na podstawie art. 78 ust. 3 prawa wodnego z 2001 r., zachowują moc do dnia wejścia w życie przepisów wykonawczych wydanych na podstawie prawa wodnego z 2017 r., jednak nie dłużej niż przez 18 miesięcy od dnia wejścia w życie nowej ustawy i mogą być zmieniane.

● W art. 199 ust. 3 zostało wskazane, że urządzenia wodne inne niż urządzenia melioracji wodnych, służące celom, o których mowa w art. 195, mogą być wykonywane na koszt osób prawnych lub osób fizycznych, a także współfinansowane ze środków wymienionych w tym przepisie. Inne urządzenia są więc traktowane mniej preferencyjnie, albowiem nie są one wykonywane na koszt Skarbu Państwa, choć jest obowiązek zwrotu części kosztów w formie opłaty melioracyjnej. Należy jednak pamiętać, że w takich przypadkach będzie wymagana zgoda wszystkich zainteresowanych właścicieli gruntów, bowiem tryb rozstrzygnięcia w formie decyzji administracyjnej, o której mowa w art. 199 ust. 4, nie ma zastosowania.

1. Opłatę melioracyjną, o której mowa w art. 199 ust. 2, ustala się w wysokości 20 proc. całkowitych kosztów wykonania urządzeń melioracji wodnych.

2. Opłatę melioracyjną pobiera się w 15 równych ratach rocznych w terminie do dnia 30 października każdego roku, przy czym opłata melioracyjna mniejsza od 1000 zł jest pobierana w 3 równych ratach rocznych.

3. Pierwszą ratę opłaty melioracyjnej pobiera się po upływie 2 lat od dnia przekazania urządzeń melioracji wodnych do eksploatacji, a w przypadku zagospodarowania pomelioracyjnego łąk i pastwisk - po upływie roku.

1. Właściwy organ Wód Polskich ustala dla każdego zainteresowanego właściciela gruntów, w drodze decyzji, wysokość części opłaty melioracyjnej, o której mowa w art. 200 ust. 1, proporcjonalną do powierzchni gruntów, na które urządzenia melioracji wodnych wywierają korzystny wpływ.

2. Opłatę, o której mowa w ust. 1, wnosi się na centralny rachunek bieżący budżetu państwa za pośrednictwem rachunku bankowego właściwego wojewody.

3. Opłata, o której mowa w ust. 1, stanowi dochód budżetu państwa.

4. Do opłaty, o której mowa w ust. 1, stosuje się odpowiednio przepisy działu III ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, z tym że uprawnienia organów podatkowych przysługują Wodom Polskim.

5. Opłata, o której mowa w ust. 1, nieuiszczona w terminie podlega przymusowemu ściągnięciu w trybie określonym w przepisach ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

6. Obowiązek uiszczenia opłaty, o której mowa w ust. 1, przedawnia się z upływem 20 lat od dnia, w którym decyzja, o której mowa w ust. 1, stała się ostateczna.

● Artykuły 200 i 201 ustawy określają wysokość opłaty melioracyjnej. Wynosi ona 20 proc. całkowitych kosztów wykonania urządzeń melioracji wodnych. Analiza orzecznictwa, które zapadło na gruncie dotychczasowego stanu prawnego, nie wskazuje, że sporne było pojęcie całkowitych kosztów wykonania urządzeń melioracji wodnych. Tym niemniej wydaje się, że zasadne byłoby określenie przynajmniej w rozporządzeniu, jakie pozycje mają być brane pod uwagę przy obliczaniu całkowitych kosztów.

Wysokość części opłaty melioracyjnej, o której mowa w art. 200 ust. 1, jest ustalana proporcjonalnie do powierzchni gruntów, na które urządzenia melioracji wodnych wywierają korzystny wpływ. W praktyce, jak wskazano w komentarzu do art. 199, mogą powstawać wątpliwości co do określenia tej powierzchni gruntów. Stąd doprecyzowanie w rozporządzeniu sposobu ustalania tego obszaru.

1. W terminie 9 miesięcy od zakończenia procesu inwestycyjnego i rozliczenia wartości zakończonych robót właściwy organ Wód Polskich, w drodze decyzji, może skorygować ustaloną wysokość opłaty melioracyjnej, odpowiednio do wysokości poniesionych kosztów inwestycyjnych oraz zmian w projekcie technicznym, dokonanych w trakcie realizacji inwestycji.

2. W przypadku zbycia zmeliorowanego gruntu obowiązek uiszczenia opłaty melioracyjnej staje się obowiązkiem nabywcy tego gruntu.

● W art. 202 zostało wskazane, że w terminie 9 miesięcy od zakończenia procesu inwestycyjnego i rozliczenia wartości zakończonych robót, właściwy organ Wód Polskich może skorygować ustaloną uprzednio opłatę. Rozwiązanie to może budzić kontrowersje. To jeszcze bardziej wzmacnia tezę o potrzebie uregulowania w drodze rozporządzania całkowitych kosztów wykonania urządzeń melioracji wodnych.

● Postanowienie, że w razie zbycia zmeliorowanego gruntu obowiązek uiszczenia opłaty melioracyjnej staje się obowiązkiem jego nabywcy, jest z pozoru oczywiste. Jeżeli jednak zważymy, że opłatę melioracyjną pobiera się w 15 równych ratach rocznych, powstaje pytanie, czy nabywca odpowiada tylko za raty, których termin płatności jeszcze nie nadszedł, czy też również za te, które są już opóźnione w płatności? Przepis jest na tyle ogólnikowo sformułowany, że można bronić dwóch stanowisk, choć opowiadałbym się za tezą, że odpowiedzialność obejmuje wszystkie raty. Nabywca nieruchomości jest bowiem beneficjentem wykonania urządzeń melioracyjnych w całości. Wydaje się zasadne wprowadzenie wprost rozwiązania, że za zaległe raty odpowiadają solidarnie zbywca i nabywa.

Programowanie, planowanie i nadzorowanie wykonywania urządzeń melioracji wodnych w trybie, o którym mowa w art. 199 ust. 2, należy do Wód Polskich.

● Przepis budzi wątpliwości ze względu na sens i miejsce zamieszczenia. Jak się wydaje, treść w nim wyrażona jest już do odczytania z art. 199. Co więcej, mogła być już w tym artykule zawarta.

1. W przypadku wykonania urządzeń melioracji wodnych w trybie, o którym mowa w art. 199 ust. 2, właścicielowi gruntu przysługuje odszkodowanie za szkody powstałe w trakcie robót związanych z wykonywaniem urządzeń melioracji wodnych, na zasadach określonych w przepisach ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r. poz. 459, 933 i 1132), z tym że roszczenie o odszkodowanie przedawnia się z upływem 3 miesięcy od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o powstaniu szkody.

2. Zainteresowanemu właścicielowi gruntu nie przysługuje odszkodowanie za zajęcie gruntu pod urządzenia melioracji wodnych, a także za szkody w uprawach rolnych, związane z wykonywaniem tych urządzeń, jeżeli szkody te powstały przy prawidłowej organizacji i technologii robót.

● W art. 204 uregulowano odpowiedzialność odszkodowawczą za szkody powstałe w trakcie robót związanych z wykonywaniem urządzeń melioracji wodnych. Przepis odsyła do ogólnej regulacji kodeksu cywilnego (tj. Dz.U. z 2017 r. poz. 459 ze zm.; dalej: k.c.), ale z pewnymi modyfikacjami.

- Odpowiedzialność uregulowana w tym przepisie dotyczy tylko wykonania urządzeń melioracji wodnych w trybie, o którym mowa w art. 199 ust. 2, a więc na koszt Skarbu Państwa.

- Okres przedawnienia jest niezwykle krótki i wynosi trzy miesiące od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o powstaniu szkody.

- Odszkodowanie nie przysługuje zainteresowanemu właścicielowi gruntu za szkody wymienione w tym przepisie, jeżeli powstały one przy prawidłowej organizacji i technologii robót.

W innych sytuacjach należy się odwoływać do ogólnych zasad odpowiedzialności. Dotyczy to zwłaszcza odpowiedzialności w stosunku do właścicieli gruntów przyległych, na które wykonane urządzenia nie mają korzystnego wpływu, a oni ponieśli szkody.

1. Właściciel gruntu, o ile przepisy ustawy nie stanowią inaczej, nie może:

1) zmieniać kierunku i natężenia odpływu znajdujących się na jego gruncie wód opadowych lub roztopowych ani kierunku odpływu wód ze źródeł - ze szkodą dla gruntów sąsiednich;

2) odprowadzać wód oraz wprowadzać ścieków na grunty sąsiednie.

2. Na właścicielu gruntu ciąży obowiązek usunięcia przeszkód oraz zmian w odpływie wody, powstałych na jego

gruncie na skutek przypadku lub działania osób trzecich, ze szkodą dla gruntów sąsiednich.

3. Jeżeli spowodowane przez właściciela gruntu zmiany stanu wody na gruncie szkodliwie wpływają na grunty

sąsiednie, wójt, burmistrz lub prezydent miasta, z urzędu lub na wniosek, w drodze decyzji, nakazuje właścicielowi gruntu przywrócenie stanu poprzedniego lub wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom, ustalając termin wykonania tych czynności.

4. Nakaz, o którym mowa w ust. 3, nie zwalnia z obowiązku uzyskania pozwolenia wodnoprawnego albo dokonania zgłoszenia wodnoprawnego, jeżeli są wymagane.

5. Postępowania w sprawie decyzji, o której mowa w ust. 3, nie wszczyna się, jeżeli upłynęło 5 lat od dnia, w którym właściciel gruntu sąsiedniego dowiedział się o szkodliwym oddziaływaniu na jego grunt.

● W obecnym złożonym środowisku społecznym korzystanie z własnej nieruchomości nie jest nieograniczone. Zgodnie z art. 144 k.c., właściciel nieruchomości powinien przy wykonywaniu swego prawa powstrzymywać się od działań, które zakłócałyby korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę, wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości i stosunków miejscowych. Przepis ten reguluje kwestię immisji pośrednich polegających na ubocznym, niezamierzonym przez właściciela nieruchomości, acz kłopotliwym oddziaływaniu na nieruchomość sąsiednią, zakłócającym korzystanie z tej nieruchomości. W nauce prawa wyróżnia się immisje materialne oraz niematerialne. Pierwsze polegają na przenikaniu na nieruchomości sąsiednie cząstek materii (pyły, gazy, dym) lub pewnych sił (wstrząsy, hałasy, fale elektromagnetyczne). Natomiast immisje niematerialne polegają na oddziaływaniu na sferę psychiki właściciela nieruchomości sąsiedniej (poczucie bezpieczeństwa, estetyki itp.).

● Prawo wodne zawiera rozwinięcie ogólnej normy wynikającej z k.c. Artykuł 234 prawa wodnego zawiera zakaz naruszenia stosunków wodnych.

W orzecznictwie przeważa pogląd, że do naruszenia stosunków wodnych może dojść nie tylko na skutek działania nielegalnego (deliktu), lecz także działań legalnych - choćby w trakcie realizacji obiektu budowlanego na podstawie pozwolenia na budowę. Stwierdzając wystąpienie takiej sytuacji, organ nie może co prawda nakazać przywrócenia stanu poprzedniego, ale ma możliwość nakazania wykonania urządzeń zapobiegających szkodom. Są to działania niezależne od działań podejmowanych przez organy nadzoru budowlanego (tak np. WSA w Krakowie w wyroku z 16 stycznia 2017 r., sygn. akt II SAB/Kr 191/16).

PRZYKŁAD 8

Zapobieganie szkodom

Przedsiębiorca uzyskał pozwolenie budowlane na budowę osiedla domów wielorodzinnych. W czasie realizacji inwestycji okazało się, ze wody opadowe spływają na grunt sąsiada, powodując zalewanie jego piwnicy, co wcześniej nie miało miejsca. W takim przypadku, zgodnie z art. 234 ust. 3 wójt, burmistrz, prezydent nie będzie mógł nakazać właścicielowi gruntu przywrócenia stanu poprzedniego (rozbiórki budynków, bo budowa jest legalna), ale będzie mógł skorzystać z drugiej możliwości przewidzianej w tym przepisie i zobligować go do wykonania w ustalonym przez siebie terminie urządzeń zapobiegającym szkodom.

● W orzecznictwie dotyczącym prawa wodnego z 2001 r., które zachowuje aktualność także na gruncie komentowanej ustawy, przez stan wody na gruncie należy rozumieć zarówno naturalny stan, jak i ten, który powstał w wyniku legalnego zagospodarowania terenu, np. w wyniku budowy określonych obiektów budowlanych. A zatem nie tylko naturalne ukształtowanie terenu, ale i takie, które jest wynikiem działań inwestycyjnych znajdujących umocowanie w stosownych decyzjach. Inaczej mówiąc: chodzi o ustabilizowany stan wywołany określonym zagospodarowaniem terenu, który może być, jako istniejący stan wody na gruncie, przedmiotem rozważań jego zmian w aspekcie art. 234 ust. 3 prawa wodnego.

PRZYKŁAD 9

Przywrócenie stosunków wodnych

W czasie przebudowy drogi nastąpiła zmiana stosunków wodnych na gruncie na skutek działań inwestycyjnych polegających na:

● zlikwidowaniu rowu przydrożnego, który odbierał wody opadowe nie tylko z drogi, ale i z gruntów położonych obok,

● zastąpienia tego rowu kanalizacją deszczową, która nie przejmuje wód opadowych z gruntów położonych wyżej,

● ukształtowania niwelety drogi powyżej poziomu działek sąsiednich, a ponadto z użycia materiałów nieprzepuszczalnych w gruncie, przez który miał być infiltrowany nadmiar wód opadowych.

Okoliczności te zostały ustalone na podstawie opinii biegłego powołanego w postępowaniu administracyjnym i nie zostały skutecznie zakwestionowane przez inwestora. W tak ukształtowanym stanie faktyczny nakazano inwestorowi wykonanie urządzeń drenażowych oraz odpowiedniego wyprofilowania zjazdu na zalewaną działkę tak, aby woda opadowa i roztopowa nie spływała na nią. Powyższe rozstrzygnięcie organu zostało uznane za prawidłowe w wyroku NSA z 18 sierpnia 2016 r. (sygn. akt II OSK 2918/14).

● W dotychczasowym orzecznictwie (które jest aktualne w prawie wodnym z 2017 r.) przyjmuje się, że szkoda, o jakiej mowa przy naruszeniu stosunków wodnych, będąca także wynikiem tych zmian, może oznaczać także potencjalne ryzyko zalania gruntów sąsiednich uzależnione od zdarzeń nadzwyczajnych (np. przy wyjątkowo intensywnych opadach deszczu). Szkodliwe oddziaływanie na grunty sąsiednie w rozumieniu tego przepisu nie musi się łączyć z uszczerbkiem majątkowym. Może polegać na zagrożeniu w postaci niebezpieczeństwa zalania lub zatopienia.

● Za grunty sąsiednie w rozumieniu komentowanego przepisu należy uznać nie tylko działki sąsiadujące bezpośrednio z gruntem, na którym doszło do zmiany stanu wody na gruncie szkodliwie wpływającej na grunty sąsiednie, ale i działki położone w pewnym oddaleniu, o ile spełnione są przesłanki określone w art. 234 ust. 3.

● Analiza przepisu art. 234 ustawy prowadzi do wniosku, że ewentualne wydanie przez właściwy organ decyzji nakazującej właścicielowi gruntu przywrócenie stanu poprzedniego lub wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom bezwzględnie wymaga zatem uprzedniego wykazania, iż istotnie zmienił on stan wód na gruncie, a ponadto, że zmiana szkodliwie wpływa na grunty sąsiednie. Regułą jest, że w sprawach o przywrócenie stosunków wodnych na gruncie powinien być przeprowadzony dowód z opinii biegłego m.in. na okoliczność, czy na działce sąsiedniej powstała szkoda oraz czy między nią i zmianą stanu wód istnieje związek przyczynowy.

● Sąd Najwyższy w wyroku z 9 lutego 2017 r. (sygn. akt IV CSK 237/16), aktualnym również na gruncie nowego prawa wodnego, wskazał, że to na właścicielu gruntu ciąży obowiązek usunięcia przeszkód i zmian w odpływie wody powodujących szkody na gruntach sąsiednich. I to także wtedy, gdy powstały one wskutek przypadku lub działania osób trzecich. Wystarczającymi przesłankami tej odpowiedzialności jest wystąpienie zmiany w stosunkach wodnych na danym gruncie, powstanie szkody na gruncie sąsiednim i zaistnienie związku przyczynowego pomiędzy tymi dwoma faktami. Zakres tej, tak szerokiej odpowiedzialności właściciela gruntu jest jednak ograniczony wyłącznie do obowiązku usunięcia przeszkód lub zmian w odpływie wód, w taki sposób, aby odpływ powrócił do stanu poprzedniego. Co bardzo istotne, odpowiedzialność nie dotyczy obowiązku wypłacenia odszkodowania za szkody powstałe na gruncie sąsiednim na skutek przeszkód lub zmian w odpływie wody spowodowanych przez przypadek lub działania osób trzecich. Aby właściciela gruntu obciążał obowiązek naprawienia takiej szkody na podstawie art. 415 k.c., powinna wystąpić, oprócz trzech wcześniej wymienionych przesłanek, dodatkowo czwarta - wina właściciela.

1. Właściciele gruntów mogą, w drodze pisemnej ugody, ustalić zmiany stanu wody na gruntach, jeżeli zmiany te nie wpłyną szkodliwie na inne nieruchomości lub na gospodarkę wodną. Ugoda nie może dotyczyć wprowadzania ścieków do wód lub do ziemi.

2. Ugodę wykonuje się po jej zatwierdzeniu, w drodze decyzji, przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta.

3. Z wnioskiem o zatwierdzenie ugody występują umawiający się właściciele gruntów.

4. Ugoda niezatwierdzona nie podlega wykonaniu.

5. Ugoda podlega wykonaniu w trybie określonym w przepisach ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

● Ugoda przewidziana w art. 235 może być w praktyce użytecznym instrumentem służącym rozwiązywaniu konfliktów sąsiedzkich, choćby przy prowadzeniu nowych inwestycji. Takie ugody funkcjonowały z powodzeniem już na gruncie prawa wodnego z 2001 r.

PRZYKŁAD 10

Propozycja rozwiązania problemu

Deweloper rozpoczął budowę nowego osiedla. W czasie robót (co mogło nie być przewidziane w czasie udzielania pozwolenia budowlanego) okazało się, że zmiany na gruncie inwestora powodują zmianę stanu wód na gruntach sąsiedzkich. Aby organ wydał stosowną decyzję, deweloper nie musi czekać, aż właściciele sąsiednich gruntów wystąpią o wszczęcie postępowania administracyjnego na podstawie art. 234 prawa wodnego. Może sam zaproponować rozwiązanie, które pogodzi sprzeczne interesy.

● Zawarty w art. 235 wymóg zatwierdzenia ugody przez organ administracji publicznej odczytywany łącznie z postanowieniami art. 7 i art. 77 par. 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1257; dalej: k.p.a.) nakłada obowiązek kontroli, czy ugoda została zawarta między właścicielami gruntu, czy nie narusza obowiązującego prawa, a szczególnie czy porozumienie stron, którego celem jest zmiana dotychczasowego stanu wody na gruncie, nie wpłynie szkodliwie na nieruchomości sąsiednie oraz czy nie dotyczy wprowadzania ścieków do wody lub ziemi.

● Wykonalność ugody wymaga jej zatwierdzenia w drodze decyzji przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Tak długo, jak taka decyzja jest w obrocie prawnym, jest ona wiążąca zarówno dla stron ugody, jak i organu władzy publicznej, który ją wydał, zwłaszcza przy ponownym zajmowaniu się sprawą naruszenia stosunków wodnych.

Jak wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 18 maja 2007 r. (sygn. akt IV SA/Wa 447/07), rozstrzygnięcie sprawy w przedmiocie naruszonych stosunków wodnych nie wymaga wcześniejszego rozstrzygnięcia kwestii obowiązywania decyzji wójta zatwierdzającej ugody o zmianie stosunków wodnych na gruntach, gdy zarówno w chwili wniesienia wniosku o przywrócenie naruszonych stosunków wodnych, jak i w chwili zawieszenia przez organ postępowania w tej sprawie, ugody te istniały w obrocie prawnym. Nie została bowiem prawomocnie wzruszona decyzja wójta o ich zatwierdzeniu, a mogła jedynie istnieć wątpliwość co do dalszego obowiązywania tych ugód, ponieważ wszczęto postępowanie w sprawie wzruszenia zatwierdzającej je decyzji wójta gminy.