Komentarz do rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 11 października 2011 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe

Na podstawie art. 116 ust. 5 i art. 128a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227, z późn. zm. 2 ) zarządza się, co następuje:

§ 1.

1. Rozporządzenie określa:

1) zakres obowiązków informacyjnych organów rentowych;

2) warunki i tryb wszczęcia postępowania w sprawach świadczeń;

3) sposób ustalania daty zgłoszenia wniosku o świadczenie lub o ustalenie jego wysokości, jeżeli wniosek nie został złożony w organie rentowym;

4) dowody uzasadniające prawo do świadczeń i ich wysokości, które powinny być dołączone do wniosku w sprawie przyznania świadczeń;

5) rodzaje dowodów uzasadniających prawo do świadczeń lub ich wysokość, w przypadku gdy konto ubezpieczonego nie zawiera tych danych;

6) zakres danych, które mogą być udowodnione w drodze zeznań świadków lub oświadczeń ubezpieczonych, wraz ze wskazaniem formy tych zeznań lub oświadczeń;

7) sposób obliczania świadczeń i okresów uwzględnianych przy ustalaniu świadczeń;

8) elementy, jakie powinna zawierać decyzja organu rentowego oraz jej uzasadnienie, a także zakres informacji, które powinny być zawarte w pouczeniu do tej decyzji;

9) formę prowadzenia akt sprawy i ich przechowywania oraz okres przechowywania akt sprawy prowadzonych w formie elektronicznej;

10) tryb postępowania oraz rodzaje dowodów niezbędnych do przyznania przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych świadczeń w drodze wyjątku.

2. Ilekroć w rozporządzeniu jest mowa o:

1) ustawie ‒ należy przez to rozumieć ustawę z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych;

2) świadczeniach, bez bliższego określenia ‒ należy przez to rozumieć świadczenia przewidziane w ustawie;

3) Zakładzie ‒ należy przez to rozumieć Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

komentarz

• Ustawa o emeryturach i rentach z FUS, na podstawie której wydano komentowane rozporządzenie, zawiera przepisy zarówno materialne (np. warunki otrzymania świadczeń), jak i proceduralne. Rozporządzenie uszczegóławia przepisy proceduralne, określając precyzyjnie, np. jakie dowody powinny być dołączone do wniosku w sprawie przyznania świadczeń emerytalno-rentowych.

§ 2.

Organy rentowe udzielają informacji, w tym wskazówek i wyjaśnień, w zakresie dotyczącym warunków i dowodów wymaganych do ustalania świadczeń.

komentarz

• Rozporządzenie nakłada na ZUS obowiązek udzielania informacji dotyczących warunków i dowodów wymaganych do otrzymania świadczenia. ZUS realizuje tę zasadę zarówno pośrednio, np. poprzez zamieszczanie pouczeń na drukach wniosków o świadczenia, jak i bezpośrednio – poprzez infolinię albo rozmowę z pracownikiem ZUS. Obowiązek ten można wywieść z art. 9 ustawy z 14 czerwca 1960 r. ‒ Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2096), którego przepisy stosuje się także do postępowania emerytalno-rentowego. Zgodnie z tym artykułem organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Trzeba jednak podkreślić, że obowiązek informacyjny ciążący na organie (w tym przypadku – ZUS) nie może być utożsamiany z obowiązkiem świadczenia pomocy prawnej, udzielania porad prawnych lub instruowania stron o wyborze optymalnego sposobu postępowania. Zadaniem organów administracji (ZUS) jest jedynie przekazanie stronie niezbędnych informacji, na podstawie których strona będzie mogła dokonać wyboru i zdecydować o swoich działaniach. Takie stanowisko zajął m.in. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 5 lipca 2018 r., sygn. akt I OSK 2217/16.

§ 3.

1. Postępowanie w sprawach świadczeń wszczyna się na podstawie wniosku zainteresowanego, chyba że przepisy ustawy przewidują wszczęcie tego postępowania z urzędu.

2. Wniosek, o którym mowa w ust. 1, stanowi zgłoszone na piśmie lub ustnie do protokołu w organie rentowym:

1) żądanie przyznania świadczenia;

2) żądanie wznowienia postępowania w sprawie świadczenia przez organ rentowy;

3) inne żądanie w sprawie przyznanego świadczenia, w szczególności:

a) ponownego ustalenia prawa do świadczenia lub jego wysokości,

b) wyłączenia z kręgu osób uprawnionych do renty rodzinnej,

c) przyznania dodatku do pobieranego świadczenia,

d) podjęcia lub wznowienia wypłaty świadczenia,

e) zawieszenia prawa do świadczenia,

f) wypłaty świadczenia osobie zamieszkałej za granicą w sposób określony w ustawie lub przepisach odrębnych.

komentarz

• Paragraf 3 ust. 1 komentowanego rozporządzenia powtarza treść zawartą w art. 116 ust. 1 ustawy emerytalnej. Zgodnie z tymi przepisami postępowanie w sprawach świadczeń wszczyna się na podstawie wniosku zainteresowanego, chyba że przepisy ustawy emerytalnej przewidują wszczęcie tego postępowania z urzędu. Przykładem takiego postępowania jest wymienione w art. 116 ust. 1a ustawy emerytalnej postępowanie o emeryturę, jeżeli uprawniony do świadczenia przedemerytalnego lub zasiłku przedemerytalnego kończy 60 lat (kobiety) i 65 lat (mężczyźni). Podobnie będzie w przypadku osób pobierających rentę z tytułu niezdolności do pracy – ZUS z urzędu rozpocznie postępowanie o przyznanie emerytury.

Jeśli jednak dana osoba np. pracuje lub jest bezrobotna i nie pobiera żadnego świadczenia, to mimo ukończenia przez nią wieku emerytalnego ZUS nie przyzna jej emerytury bez wniosku. Tak samo będzie w przypadku pozostałych świadczeń regulowanych ustawą emerytalną, np. renty z tytułu niezdolności do pracy. Oczywiste jest, że ZUS może z urzędu wszcząć postępowanie np. o zawieszenie postępowania, w sytuacji gdy pobierający rentę z tytułu niezdolności do pracy przekroczy limity przychodu, co wiąże się ze zmniejszeniem lub nawet zawieszeniem świadczenia.

• Jak było wspomniane wcześniej, wniosek o świadczenie może być przygotowany na piśmie (na formularzu ZUS lub samodzielnie) i wysłany pocztą albo złożony w dowolnej placówce ZUS. Można też zgłosić się do placówki i złożyć wniosek ustnie. Wniosek może być również zgłoszony elektronicznie zgodnie z zasadami określonymi w par. 5.

§ 4.

1. Wniosek, o którym mowa w § 3 ust. 2 pkt 1, powinien zawierać:

1) imię i nazwisko zainteresowanego;

2) datę urodzenia zainteresowanego;

3) numer PESEL zainteresowanego, a jeżeli nie nadano tego numeru – serię i numer dowodu osobistego lub paszportu;

4) adres miejsca zamieszkania i adres do korespondencji zainteresowanego;

5) ostatni adres miejsca zamieszkania zainteresowanego w Polsce ‒ w przypadku osoby zamieszkałej za granicą, jeżeli zamieszkiwała uprzednio w Polsce;

6) adres miejsca pobytu lub ostatniego miejsca zamieszkania zainteresowanego ‒ w przypadku osoby nieposiadającej adresu miejsca zamieszkania;

7) wskazanie rodzaju świadczenia, o które ubiega się zainteresowany;

8) wskazanie sposobu wypłaty świadczenia wraz z podaniem odpowiednich danych niezbędnych do jego wypłaty;

9) podpis zainteresowanego, pełnomocnika albo osoby upoważnionej przez zainteresowanego, o której mowa w § 7.

2. Jeżeli wniosek, o którym mowa w § 3 ust. 2 pkt 1, jest związany ze świadczeniem zmarłego, wniosek dodatkowo powinien zawierać imię i nazwisko zmarłego, numer świadczenia zmarłego oraz wskazanie organu, który ustalił prawo i wypłacał świadczenie lub do którego został zgłoszony wniosek o świadczenie, w przypadku gdy zmarłemu nie ustalono prawa do świadczenia.

3. Wnioski, o których mowa w § 3 ust. 2 pkt 2 i 3, powinny zawierać dane, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 9 oraz w ust. 1 pkt 4 albo 6, a także:

1) wskazanie żądania, którego dotyczy wniosek;

2) numer świadczenia lub numer sprawy;

3) wskazanie organu, który ustalił prawo do świadczenia lub wypłaca świadczenie.

4. Jeżeli we wniosku nie zamieszczono danych lub nie dołączono dokumentów, które są niezbędne do jego rozpatrzenia, organ rentowy wzywa zainteresowanego do uzupełnienia wniosku w terminie nie krótszym niż 14 dni od dnia otrzymania wezwania z pouczeniem, że nieusunięcie tych braków spowoduje wydanie decyzji o odmowie wszczęcia postępowania.

5. Organ rentowy pozostawia bez rozpoznania wniosek, który nie zawiera danych określonych w ust. 1 pkt 1 lub 4 albo 6.

6. Jeżeli zainteresowany nie usunął braków, mimo pouczenia, o którym mowa w ust. 4, organ rentowy wydaje decyzję o odmowie wszczęcia postępowania.

komentarz

• Komentowany paragraf ustanawia elementy, które powinien zawierać wniosek o świadczenie. Najwygodniej jest wypełnić gotowy druk przygotowany przez ZUS, ale nie jest to konieczne, aby wniosek był ważny. Istotne jest, aby zawierał wszystkie wymienione informacje.
• Ustęp 4 komentowanego paragrafu ustala zasadę, że w razie braku niezbędnych do rozpatrzenia wniosku danych lub dokumentów ZUS wzywa wnioskodawcę do ich uzupełnienia, wyznaczając mu przy tym termin. Co ciekawe, przepis przewiduje tylko dolną granicę terminu – nie może być on krótszy niż 14 dni, jednak bez górnego limitu. Nieusunięcie braków, o czym wnioskodawca powinien zostać pouczony, spowoduje wydanie decyzji o odmowie wszczęcia postępowania. W przepisie tym ponadto nie sprecyzowano, jakie dane lub dokumenty są niezbędne do wydania decyzji. Podlega to ocenie ZUS.
• Jeśli wnioskodawca nie umieści we wniosku swojego imienia i nazwiska oraz adresu zamieszkania i adresu do korespondencji lub adresu miejsca pobytu lub ostatniego miejsca zamieszkania (w przypadku osoby niemającej adresu miejsca zamieszkania), to ZUS pozostawi taki wniosek bez rozpoznania. Nie można zatem z ZUS korespondować wyłącznie elektronicznie, podając np. tylko adres e-mail, a nie wskazując przy tym adresu fizycznego.

§ 5.

1. Wniosek, o którym mowa w § 3 ust. 1, może być zgłoszony w formie dokumentu elektronicznego za pomocą środków komunikacji elektronicznej przez elektroniczną skrzynkę podawczą Zakładu, utworzoną zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (Dz. U. Nr 64, poz. 565, z późn. zm.).

2. Wniosek zgłoszony w formie dokumentu elektronicznego powinien być:

1) uwierzytelniony przy użyciu mechanizmów określonych w art. 20a ust. 1 ustawy z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne lub mechanizmów określonych przez Zakład na podstawie art. 20a ust. 2 tej ustawy oraz

2) zgodny ze wzorem dokumentu elektronicznego ustalonym przez Zakład.

komentarz

• Wniosek o emeryturę lub rentę może być złożony na kilka równorzędnych sposobów:

– na piśmie – można przesłać go pocztą lub złożony bezpośrednio w dowolnej placówce ZUS (w urzędomacie lub na sali obsługi klienta);

– ustnie do protokołu w dowolnej placówce ZUS;

– elektronicznie przez Platformę Usług Elektronicznych ZUS – w tym celu należy założyć konto oraz mieć profil zaufany na ePUAP albo bezpieczny podpis elektroniczny.

Elektronicznie nie oznacza jednak dowolnie (np. wysyłając skan wniosku i dokumentów e-mailem). Wniosek musi być przekazany na elektroniczną skrzynkę podawczą ZUS oraz uwierzytelniony.

§ 6.

1. Jeżeli wniosek nie został złożony w organie rentowym, lecz został przesłany za pośrednictwem przedsiębiorcy uprawnionego do wykonywania działalności pocztowej w obrocie krajowym lub zagranicznym, za datę złożenia wniosku uważa się datę nadania wniosku za pośrednictwem tego przedsiębiorcy.

2. Jeżeli przepisy ustawy dopuszczają zgłoszenie wniosku za pośrednictwem płatnika składek, za datę zgłoszenia wniosku uważa się datę sporządzenia wniosku przez płatnika. Płatnik składek potwierdza sporządzenie wniosku w określonej dacie pieczęcią i podpisem osoby upoważnionej.

3. Jeżeli wniosek został złożony przez osobę odbywającą karę pozbawienia wolności, karę aresztu wojskowego albo karę aresztu za wykroczenie oraz osobę tymczasowo aresztowaną, za datę zgłoszenia wniosku uważa się datę przyjęcia wniosku przez administrację zakładu karnego lub aresztu. Datę tę potwierdza się pieczęcią i podpisem osoby upoważnionej.

4. Za datę zgłoszenia wniosku uważa się datę złożenia wniosku w innych organach niż organ, o którym mowa w art. 4 pkt 6 ustawy, jeżeli do ich właściwości należą sprawy świadczeń, a także datę złożenia wniosku w polskim urzędzie konsularnym lub w innej polskiej placówce dyplomatycznej.

5. Jeżeli wniosek został zgłoszony w zagranicznej instytucji ubezpieczeniowej państwa, z którym Rzeczpospolitą Polską łączy umowa międzynarodowa w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, za datę zgłoszenia wniosku uważa się datę uznaną za datę złożenia wniosku zgodnie z wewnętrznym prawodawstwem stosowanym przez tę instytucję.

6. Jeżeli w przypadku, o którym mowa w ust. 5, zagraniczna instytucja ubezpieczeniowa przekaże wniosek do organu rentowego w formie elektronicznej, wniosek i inne dowody otrzymane z tej instytucji w formie elektronicznej uznaje się za równoważne z oryginalnym wnioskiem i dokumentami wymaganymi w postępo waniu.

komentarz

• Komentowany paragraf ustala zasady określania daty złożenia wniosku. To istotne, ponieważ niekiedy nawet jeden dzień może stanowić dużą różnicę. Wszystko za sprawą art. 129 ust. 1 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym świadczenia wypłaca się, poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. Oznacza to, że złożenie wniosku ostatniego dnia miesiąca uprawnia do wypłaty świadczenia za cały ten miesiąc, ale już złożenie wniosku dzień później (1. dnia następnego miesiąca) spowoduje, że wypłata świadczenia będzie możliwa dopiero od tego miesiąca. Aby więc uniezależnić ubezpieczonego chociażby od poprawności działania poczty, zgodnie z ogólną zasadą za datę złożenia wniosku uznaje się dzień podjęcia działań przez ubezpieczonego, np. nadanie wniosku w placówce pocztowej. Warto pamiętać, aby nadać wniosek jako przesyłkę poleconą, dzięki czemu można określić datę jej nadania.

• W niektórych przypadkach możliwe jest, aby wniosek o świadczenie przygotował i złożył płatnik. Będzie tak np. w przypadku wniosku o emeryturę obliczaną na starych zasadach. Pracownik płatnika ma obowiązek wskazać datę jego sporządzenia, podpisać wniosek i opatrzyć go pieczątką. Za datę zgłoszenia wniosku przyjmuje się datę sporządzenia wniosku przez płatnika. Jak wynika z ust. 2 komentowanego artykułu, nie ma znaczenia data faktycznego złożenia wniosku do ZUS.

§ 7.

1. Jeżeli przy dokonywaniu czynności przed organem rentowym zainteresowany lub świadek, mający pełną zdolność do czynności prawnych nie może złożyć podpisu, podpis składa inna upoważniona przez niego osoba, nieograniczona w zdolności do czynności prawnych.

2. Osoba składająca podpis za zainteresowanego lub świadka składa oświadczenie o przyczynach uniemożliwiających złożenie podpisu przez zainteresowanego lub świadka, podając następujące swoje dane identyfikacyjne: imię i nazwisko, datę urodzenia, numer PESEL, a jeżeli nie nadano tego numeru – serię i numer dowodu osobistego lub paszportu, adres miejsca zamieszkania i adres do korespondencji.

komentarz

• Paragraf 7 wprowadza zasady postępowania na wypadek, gdy zainteresowany lub świadek nie może złożyć podpisu. W takim przypadku może to zrobić upoważniona przez niego osoba. Najczęściej będzie to dotyczyło sytuacji, gdy zainteresowany (świadek) z powodu choroby lub niepełnosprawności nie jest w stanie złożyć podpisu. Trzeba podkreślić, że chodzi tu jedynie o osoby mające pełną zdolność do czynności prawnych, których stan pozwala na ustne udzielenie upoważnienia. W takim przypadku zgodnie z ust. 2 osoba składająca podpis za zainteresowanego (świadka) musi opisać przyczyny, dla których nie było możliwe złożenie przez niego podpisu. Konieczne jest podanie danych identyfikacyjnych, aby w razie wątpliwości można było stwierdzić, kto popisał się za zainteresowanego (świadka). Brak tych informacji spowoduje, że ZUS nie uzna takiego podpisu na ważny.

Nie ma wymogów co do osoby składającej podpis poza tym, aby była to osoba nieograniczona w zdolności do czynnościach prawnych.

§ 8.

1. Jeżeli przedstawiciel ustawowy lub opiekun prawny nie zgłasza wniosku o świadczenie, wniosek o świadczenie może zgłosić w imieniu zainteresowanego osoba sprawująca nad nim faktyczną opiekę. W takich przypadkach organ rentowy sporządza adnotację w aktach sprawy.

2. Organ rentowy może uznać za skuteczne czynności, które są podejmowane na rzecz zainteresowanego przez osobę sprawującą nad nim faktyczną opiekę, jeżeli nie wymagają osobistego działania zainteresowanego.

komentarz

• Komentowany paragraf zabezpiecza interesy osoby, która nie mając pełnej zdolności do czynności prawnych, nie może samodzielnie złożyć wniosku o świadczenie. Powinien to zrobić za nią przedstawiciel ustawowy (np. rodzic za dziecko uprawnione do renty rodzinnej) albo opiekun za osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie. Jeśli tego nie zrobi, to do złożenia wniosku uprawniona jest osoba sprawująca nad uprawnionym (zainteresowanym) faktyczną opiekę. Rozporządzenie nie definiuje jednak, co oznacza „faktyczna opieka”.

ZUS może uznać za skuteczne czynności dokonywane przez taką osobę, o ile nie wymagają osobistego działania zainteresowanego (np. nie można w ten sposób złożyć zeznań za ubezpieczonego).

§ 9.

Wycofanie wniosku jest skuteczne, jeżeli nastąpiło w jednej z form przewidzianych dla zgłoszenia wniosku.

komentarz

• Zgodnie z art. 116 ust. 2 ustawy emerytalnej wniosek o emeryturę lub rentę może być wycofany, jednak nie później niż do dnia uprawomocnienia się decyzji. W razie wycofania wniosku postępowanie w sprawie świadczeń podlega umorzeniu. Wycofać wniosek można, składając pismo informujące o wycofanie wniosku w sposób wskazany w par. 5 ust. 1. Z komentowanego przepisu nie wynika, aby pismo to musiało zostać złożone w takiej samej formie, jak wcześniej został złożony wniosek.

§ 10.

1. Zainteresowany zgłaszający wniosek o emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy powinien dołączyć do wniosku dokumenty stwierdzające:

1) datę urodzenia;

2) okresy uzasadniające prawo do świadczeń i ich wysokość;

3) stan zdrowia, a także wywiad zawodowy sporządzony przez płatnika składek, jeżeli ubezpieczony pozostaje w zatrudnieniu – w przypadku gdy prawo do świadczenia jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy;

4) wysokość wynagrodzenia, dochodu, przychodu i uposażenia, przyjmowanych do ustalenia podstawy wymiaru świadczeń;

5) okoliczności niezbędne do ustalenia świadczeń przysługujących z zagranicznych instytucji ubezpieczeniowych, jeżeli umowy międzynarodowe, których stroną jest Rzeczpospolita Polska, tak stanowią.

2. Dokumenty, o których mowa w ust. 1 pkt 1, 2 i 4, nie są wymagane, jeżeli konto ubezpieczonego zawiera dane pozwalające na ustalenie prawa i wysokości świadczenia.

3. Dokumenty, o których mowa w ust. 1 pkt 1, 2, 4 i 5, nie są wymagane, jeżeli zostały złożone w organie rentowym dla celów ustalenia kapitału początkowego albo prawa lub wysokości świadczeń na podstawie ustawy lub odrębnych przepisów.

komentarz

• Ustęp 1 komentowanego paragrafu ustanawia ogólną zasadę dotycząca dodatkowych informacji, jakie musi zawrzeć zainteresowany we wniosku o emeryturę lub rentę.
• Ustęp 2 z kolei określa, że ubezpieczony nie musi przedstawiać dokumentów stwierdzających okoliczności wymienione w par. 1 (z wyjątkiem stanu zdrowia w przypadku renty oraz okoliczności niezbędnych do ustalenia świadczeń przysługujących z zagranicznych instytucji ubezpieczeniowych – zgodnie z umowami międzynarodowymi), jeśli dane te zawarte są na koncie ubezpieczonego. Może to więc dotyczyć zatrudnienia po 1998 r., bo indywidualne konta dla ubezpieczonych utworzono dopiero w 1999 r.

Zgodnie z ust. 3 przekazywanie tych dokumentów nie będzie potrzebne również wtedy, gdy zostały już złożone do ZUS w celu ustalenia innego świadczenia lub kapitału początkowego.

§ 11.

1. Małżonek (wdowa, wdowiec) zgłaszający wniosek o przyznanie renty rodzinnej powinien dołączyć do wniosku dokumenty, o których mowa w § 10 ust. 1, oraz dokumenty stwierdzające:

1) datę urodzenia i datę zgonu osoby, po której ma być przyznana renta rodzinna;

2) zawarcie związku małżeńskiego;

3) posiadanie prawa do alimentów, ustalonego wyrokiem lub ugodą sądową, ze strony małżonka, po którym ubiega się o przyznanie renty rodzinnej, jeżeli w chwili śmierci małżonka nie istniała wspólność małżeńska.

2. Małżonek (wdowa, wdowiec) powinien ponadto złożyć oświadczenie:

1) o istnieniu wspólności małżeńskiej;

2) stwierdzające brak niezbędnych źródeł utrzymania ‒ dla celów ustalenia prawa do okresowej renty rodzinnej.

3. W przypadku orzeczenia rozwodu lub separacji zainteresowany dodatkowo przedkłada dokumenty, o których mowa w ust. 1 pkt 3.

komentarz

• Zbiór dokumentów wymaganych do przedstawienia wraz z wnioskiem o rentę rodzinną związany jest z warunkami, jakie musi spełniać małżonek zmarłego, aby otrzymać to świadczenie. Warunki te zostały określone w art. 70 ustawy emerytalnej. Szczególnie istotny jest art. 70 ust. 3 tej ustawy, zgodnie z którym rentę rodzinną może otrzymać nawet małżonek rozwiedziony lub wdowa (wdowiec), która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, jeżeli oprócz spełnienia pozostałych warunków miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową. W tym celu musi przedstawić dokumenty potwierdzające prawo do alimentów, ustalone wyrokiem lub ugodą sądową, ze strony małżonka, po którym wnioskodawca ubiega się o przyznanie renty rodzinnej. W orzecznictwie przyjmuje się, że potwierdzeniem prawa do alimentów może być nie tylko orzeczenie lub ugoda sądowa, lecz także umowa zawarta między rozwiedzionymi małżonkami. Umowa taka może być zawarta również w sposób dorozumiany, a o jej istnieniu może świadczyć, że alimenty były rzeczywiście uiszczane przez byłego małżonka do dnia jego śmierci na rzecz osoby uprawnionej. Nie może bowiem pozostawać w gorszej sytuacji małżonek rozwiedziony, który polubownie porozumiał się z byłym małżonkiem w przedmiocie dobrowolnego płacenia alimentów, aniżeli małżonek, który uzyskał prawo do alimentów na drodze sądowej (tak np. Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 5 grudnia 2017 r., sygn. akt III AUa 941/16).

§ 12.

1. Do wniosku o rentę rodzinną dla dzieci własnych zmarłego, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobionych powinny być dołączone dokumenty, o których mowa w § 10 ust. 1 oraz § 11 ust. 1 pkt 1, a jeżeli dzieci ukończyły 16 lat ‒ również dokumenty stwierdzające:

1) pobieranie nauki w szkole;

2) stan zdrowia, jeżeli prawo do renty rodzinnej jest uzależnione od stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy lub całkowitej niezdolności do pracy oraz do samodzielnej egzystencji.

2. Do wniosku o rentę rodzinną dla przyjętych na wychowanie i utrzymanie: wnuków, rodzeństwa i innych dzieci ubiegających się o przyznanie renty rodzinnej, oprócz dokumentów wymienionych w ust. 1, powinny być dołączone oświadczenia lub dokumenty potwierdzające, że osoby te:

1) zostały przyjęte na wychowanie i utrzymanie co najmniej na rok przed śmiercią ubezpieczonego lub świadczeniobiorcy, chyba że śmierć była następstwem wypadku;

2) nie mają prawa do renty po rodzicach, a gdy rodzice żyją ‒ nie mogą zapewnić im utrzymania, albo że ubezpieczony lub świadczeniobiorca był ich opiekunem ustanowionym przez sąd.

komentarz

• W przypadku występowania o rentę rodzinną dla dziecka, które ukończyło 16 lat, szczególnie istotne jest udowodnienie pobierania nauki w szkole, gdyż jest to warunek niezbędny do otrzymania tego świadczenia. Można je pobierać aż do ukończenia 25. roku życia, jednak co roku należy przedstawić ZUS potwierdzenie kontynuowania nauki w szkole lub szkole wyższej.
• Inne warunki przewidziane są dla dziecka, które stało się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy przed ukończeniem 16. roku życia, a jeśli pobierało naukę – do 25. roku życia. W ich przypadku niezbędne jest przedstawienie dokumentów dotyczących stanu zdrowia, bo ZUS kieruje taką osobę na badanie przez lekarza orzecznika.
• Prawo do renty rodzinnej może przysługiwać także innym osobom, np. wnukom zmarłego. Ustęp 2 komentowanego artykułu określa dokumenty, które muszą oni złożyć.

§ 13.

Rodzice ubiegający się o rentę rodzinną powinni dołączyć do wniosku dokumenty, o których mowa w § 10 ust. 1 i § 11 ust. 1 pkt 1, oraz oświadczenie stwierdzające, że zmarły bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania.

komentarz

• O rentę rodzinną mogą się także ubiegać rodzice zmarłego ubezpieczonego. Warunkiem jej uzyskania jest jednak udowodnienie, że zmarły przyczyniał się do ich utrzymania. Komentowany paragraf wymaga od występujących z wnioskiem rodziców stwierdzającego to oświadczenia.

§ 14.

Przy składaniu wniosku o rentę rodzinną przepisy § 10 ust. 2 i 3 stosuje się odpowiednio.

komentarz

• W przypadku renty rodzinnej ważne jest nie tylko spełnienie warunków po stronie wnioskodawców, lecz także to, czy spełniał je zmarły. Renta rodzinna przysługuje bowiem członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Przyjmuje się przy tym, że zmarły w chwili śmierci był niezdolny do pracy. W tym drugim przypadku należy więc udowodnić, że zmarły miał odpowiedni staż ubezpieczeniowy. Przy dokumentowaniu tego stażu stosuje się reguły określone w par. 10.

§ 15.

Do wniosku o dodatek pielęgnacyjny z tytułu całkowitej niezdolności do pracy oraz do samodzielnej egzystencji powinno być dołączone zaświadczenie o stanie zdrowia osoby ubiegającej się o dodatek pielęgnacyjny, wydane przez lekarza prowadzącego leczenie nie wcześniej niż na miesiąc przed datą złożenia wniosku.

komentarz

• Dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia. Mimo że nie wynika to wprost z przepisów, to dodatek pielęgnacyjny jest przyznawany z urzędu emerytowi (renciście), który ukończył 75. rok życia. Komentowany paragraf będzie więc miał zastosowanie tylko do młodszych emerytów (rencistów), którzy składają wniosek o ten dodatek.

§ 16.

Do wniosku o zasiłek pogrzebowy powinny być dołączone:

1) odpis skrócony aktu zgonu albo odpis zupełny aktu urodzenia dziecka z adnotacją, że dziecko urodziło się martwe;

2) rachunki poniesionych kosztów pogrzebu, a jeżeli rachunki zostały złożone w banku – kopie rachunków, potwierdzone przez bank za zgodność z oryginałem;

3) dokumenty potwierdzające pokrewieństwo lub powinowactwo zgłaszającego wniosek z osobą zmarłą albo dokument potwierdzający umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej;

4) zaświadczenie płatnika składek o podleganiu ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym;

5) oświadczenie o pokryciu kosztów pogrzebu w całości lub w części;

6) oświadczenie o niepobraniu zasiłku pogrzebowego z innego tytułu;

7) dokument stwierdzający prawo zmarłego do świadczenia, jeżeli świadczenie to było wypłacane przez inny organ rentowy;

8) informację o numerze posiadanego rachunku bankowego, jeżeli wypłata zasiłku ma być dokonana na rachunek bankowy.

komentarz

Wskazane w komentowanym paragrafie dokumenty mają potwierdzić spełnienie warunków do otrzymania zasiłku pogrzebowego. Na szczególną uwagę zasługują pkt 2 i 5, zgodnie z którymi do wniosku należy dołączyć rachunki poniesionych kosztów pogrzebu oraz oświadczenie o pokryciu kosztów w całości lub w części. Otóż zgodnie z przepisami ustawy emerytalnej zasiłek pogrzebowy w pełnej wysokości należny jest członkom rodziny, którzy pokryli koszty pogrzebu, natomiast jeśli koszty pokryła osoba (podmiot) spoza tego grona, zasiłek wypłacany jest do wysokości poniesionych kosztów. Stąd wynika konieczność udokumentowania tych kosztów. Jednak ich udokumentowanie będzie również ważne dla członków rodziny, w przypadku gdy koszty poniosła więcej niż jedna osoba. Zasiłek jest wtedy proporcjonalnie dzielony.

§ 17.

1. Imię (imiona), nazwisko, datę urodzenia, datę zawarcia związku małżeńskiego, datę zgonu, stopień pokrewieństwa i powinowactwa oraz przysposobienie ustala się na podstawie dokumentu stwierdzającego tożsamość albo odpisu aktu stanu cywilnego.

2. W przypadku nadesłania wniosku w sprawie świadczenia za pośrednictwem przedsiębiorcy uprawnionego do wykonywania działalności pocztowej w obrocie krajowym lub zagranicznym zainteresowany powinien dołączyć niezbędne odpisy aktów stanu cywilnego, które podlegają zwrotowi po sporządzeniu kopii lub notatki.

komentarz

• Paragraf 17 ust. 1 określa zasady, na jakich odbywa się ustalenie pewnych faktów stanowiących warunki otrzymania świadczeń. Wymienione w ust. 1 pokrewieństwo istotne jest chociażby dla przyznania renty rodzinnej. Pokrewieństwo ustala się na podstawie odpisów aktów stanu cywilnego (np. aktów urodzenia, aktów ślubu).
• Zgodnie z ust. 2, jeśli wniosek zostaje nadesłany pocztą, wnioskodawca ma obowiązek dołączyć do niego odpisy aktów stanu cywilnego. ZUS ma obowiązek je zwrócić po zakończeniu postępowania, dane w nich zawarte powinny zaś pozostać w aktach w formie kopii lub notatki.

§ 18.

1. W postępowaniu przed organem rentowym zagraniczne odpisy aktów stanu cywilnego oraz inne zagraniczne dokumenty przedkłada się po przetłumaczeniu na język polski przez tłumacza przysięgłego.

2. Przepisu ust. 1 nie stosuje się do dokumentów sporządzonych w państwach, z którymi Rzeczpospolitą Polską łączą umowy w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, sporządzonych w językach urzędowych tych państw.

komentarz

• Paragraf 18 nakłada na wnioskodawcę obowiązek przedłożenia ZUS dokumentów przetłumaczonych na język polski. Chodzi przede wszystkim o odpisy aktów stanu cywilnego, ale też inne dokumenty. Będzie to miało szczególne znaczenie w przypadku renty rodzinnej, o którą mogą wystąpić członkowie rodziny zmarłego ubezpieczonego. Mógł on bowiem zawrzeć małżeństwo za granicą, podobnie jak mogły się tam urodzić jego dzieci. Prawo do otrzymania świadczeń nie jest uzależnione od obywatelstwa.

Co ciekawe, tłumaczenie przysięgłe nie będzie potrzebne, jeśli dokumenty zostały sporządzone w państwach, z którymi Polskę łączą umowy w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, o ile dokumenty zostały sporządzone w językach urzędowych tych państw. Do tej kategorii należą m.in. kraje Unii Europejskiej.

§ 19.

1. Oświadczenie zainteresowanego, które może być złożone w formie pisemnej lub ustnej do protokołu, stanowi środek dowodowy, potwierdzający następujące okoliczności:

1) pozostawanie wdowy lub wdowca ubiegających się o rentę rodzinną we wspólności małżeńskiej do dnia śmierci małżonka;

2) przyczynienie się zmarłego bezpośrednio przed jego śmiercią do utrzymania rodziców;

3) przyjęcie na wychowanie i utrzymanie zmarłego wnuków, rodzeństwa i innych dzieci ‒ co najmniej na rok przed jego śmiercią;

4) sprawowanie opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny przed dniem nabycia prawa do emerytury lub renty;

5) pokrycie kosztów pogrzebu w całości lub w części;

6) niepobranie zasiłku pogrzebowego z innego tytułu;

7) miejsce zamieszkania w określonej miejscowości lub w określonym państwie, jeżeli istnieją niedające się usunąć w inny sposób wątpliwości dotyczące miejsca zamieszkania zainteresowanego;

8) istnienie dalszego prawa do pobierania świadczenia;

9) brak dokumentów stanowiących środki dowodowe;

10) sprawowanie faktycznej opieki;

11) prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego.

2. Jeżeli zmarły był przed śmiercią ustanowiony opiekunem dzieci, zamiast oświadczenia, o którym mowa w ust. 1 pkt 3, jest wymagane przedstawienie odpowiedniego postanowienia sądu.

komentarz

• Komentowany paragraf zawiera katalog oświadczeń zainteresowanego, które stanowią środek dowodowy potwierdzający pewne okoliczności. Należy do nich chociażby pozostawanie małżonków we wspólności małżeńskiej. Złożenie takiego oświadczenia nie pozbawia jednak ZUS możliwości sprawdzenia istnienia tej okoliczności.

§ 20.

Oświadczenia w postępowaniu w sprawach świadczeń mogą być składane w formie dokumentu elektronicznego. Przepisy § 5 stosuje się odpowiednio.

komentarz

• Jak wynika z par. 20, w formie elektronicznej można złożyć nie tylko wniosek, lecz także wszelkie oświadczenia w toku postępowania.

§ 21.

1. Środkiem dowodowym stwierdzającym wysokość wynagrodzenia, dochodu, przychodu oraz uposażenia przyjmowanego do ustalenia podstawy wymiaru emerytury lub renty są zaświadczenia pracodawcy lub innego płatnika składek, legitymacja ubezpieczeniowa lub inny dokument, na podstawie którego można ustalić wysokość wynagrodzenia, dochodu, przychodu lub uposażenia.

2. W przypadku osób pozbawionych wolności lub tymczasowo aresztowanych środkiem dowodowym potwierdzającym okoliczności, o których mowa w ust. 1, za okres pracy wykonywanej w czasie pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania, jest zaświadczenie z zakładu karnego lub aresztu śledczego.

komentarz

• Zasady określone w tym paragrafie będą stopniowo tracić na znaczeniu. A to dlatego, że za okresy zatrudnienia po 31 grudnia 1998 r. ZUS zbiera informacje na koncie ubezpieczonego. W przypadku tych okresów zatrudnienia znaczenie będą miały przede wszystkim odprowadzone składki, dlatego nie będzie konieczne przedkładanie dodatkowych dowodów (szerzej na ten tematu w komentarzu do art. 116 ustawy emerytalnej). Obecnie są one wykorzystywane przede wszystkim do obliczania emerytury według starych zasad (dla urodzonych przed 1948 r.).
• Zgodnie z art. 11 ust. 5 ustawy emerytalnej do wniosku w sprawie przyznania świadczeń powinny być dołączone dowody uzasadniające prawo do świadczeń i ich wysokości. Ustęp 1 komentowanego paragrafu wymienia środki dowodowe, jakie musi przedstawić ubezpieczony na potwierdzenie wysokości m.in. wynagrodzenia niezbędnego do ustalenia podstawy wymiaru emerytury i renty. Wymienione dokumenty (zaświadczenia płatnika, legitymacja ubezpieczeniowa) nie stanowią jednak katalogu zamkniętego. Dozwolony jest w zasadzie każdy dokument, który pozwoli ZUS określić, ile zarabiał ubezpieczony. Takim dokumentem może być np. lista płac. Organ rentowy jest zobowiązany również przyjąć od wnioskodawcy każdy dokument kadrowo-płacowy. Przedłożone dokumenty, szczególnie te, które nie są oryginałami, podlegają ocenie dowodowej, nie mają bowiem wiążącego charakteru dla organu rentowego. W razie powzięcia w trakcie tej oceny wątpliwości co do wiarygodności lub pochodzenia przedłożonego dokumentu organ przeprowadza postępowanie wyjaśniające.

W przypadku przedłożenia pobranego od przechowawcy, w tym również nieprowadzącego działalności w tym zakresie, oryginału dokumentu, który zawiera niezbędne dane, nie ma podstaw do odmowy ich uznania (tak: Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w odpowiedzi z 27 grudnia 2016 r. na interpelację poselską nr 8345). Gdy takich dokumentów nie ma, ZUS nie będzie mógł ustalić wysokości wynagrodzenia.

• Trzeba jednak podkreślić, że przepisy rozporządzenia stosowane są jedynie do postępowania przed ZUS. Jeśli ubezpieczony złoży od decyzji ZUS odwołanie, to sąd, rozpatrując je, stosuje tylko przepisy o postępowaniu cywilnym. Jak wielokrotnie podkreślały sądy, np. Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 21 sierpnia 2013 r., sygn. akt III AUa 1768/12, obowiązuje zasada swobodnej oceny dowodów. Dopuszczalne jest więc ustalenie wysokości wynagrodzenia ubezpieczonego na podstawie dowodów zastępczych, może to być np. właściwie udokumentowane wynagrodzenie współpracownika zajmującego tożsame stanowisko pracy.

Ważną informacją jest też to, że w postępowaniach z zakresu ubezpieczeń społecznych sąd nie jest zobowiązany do poszukiwania dokumentów zatrudnieniowo-płacowych, o które nie zadbał wnioskodawca. To na ubezpieczonym ciąży dowodzenie i dokumentowanie podnoszonych twierdzeń. Przy ustalaniu podstawy wymiaru składki wnioskodawca powinien udowodnić, że w spornym okresie uzyskiwał wynagrodzenie w konkretnie określonej wysokości, oraz to, że od wynagrodzenia tego była odprowadzana składka (tak np. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 31 sierpnia 2016 r., sygn. akt III AUa 1723/15).

§ 22

1. Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, środkiem dowodowym stwierdzającym okresy zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania oraz spółdzielczej umowy o pracę jest świadectwo pracy, zaświadczenie płatnika składek lub innego właściwego organu, wydane na podstawie posiadanych dokumentów lub inny dokument, w tym w szczególności:

1) legitymacja ubezpieczeniowa;

2) legitymacja służbowa, legitymacja związku zawodowego, umowa o pracę, wpis w dowodzie osobistym oraz pisma kierowane przez pracodawcę do pracownika w czasie trwania zatrudnienia.

2. Jeżeli ustawa przewiduje możliwość udowodnienia zeznaniami świadków okresu składkowego, od którego zależy prawo lub wysokość świadczenia, dowód ten dopuszcza się pod warunkiem złożenia przez zainteresowanego oświadczenia w formie pisemnej lub ustnej do protokołu, że nie może przedłożyć odpowiedniego dokumentu potwierdzającego ten okres.

komentarz

• Ustęp 1 wskazuje dowody pozwalające na stwierdzenie zatrudnienia. Podstawowym środkiem dowodowym jest zaświadczenie płatnika składek, dopuszczalne są jednak inne dowody. Tego typu dowody będą jednak dotyczyły zatrudnienia przed 1 stycznia 1999 r., a więc w starym systemie emerytalnym. Od 1999 r. dane o zatrudnieniu i składkach są zapisywane na indywidualnym koncie ubezpieczonego w ZUS.
• Zgodnie z art. 117 ust. 4 ustawy emerytalnej okresy świadczenia pracy po 1956 r. na rzecz organizacji politycznych i związków zawodowych, nielegalnych w rozumieniu przepisów obowiązujących do kwietnia 1989 r., oraz okresy niewykonywania pracy przed 31 lipca 1990 r. na skutek represji politycznych mogą być udowodnione dokumentami lub zeznaniami świadków. Oceny tych dokumentów i zeznań dokonuje, w drodze decyzji, szef Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zgodnie z przepisami o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Dowód ten zgodnie z ust. 2 komentowanego paragrafu dopuszcza się pod warunkiem złożenia przez zainteresowanego oświadczenia w formie pisemnej lub ustnej do protokołu, że nie może przedłożyć odpowiedniego dokumentu potwierdzającego ten okres.

§ 23.

1. Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, środkiem dowodowym stwierdzającym okresy nieskładkowe jest zaświadczenie płatnika składek lub inny dokument właściwego organu.

2. Dla celów udowodnienia okresów, o których mowa w art. 7 pkt 5‒7 ustawy, środkiem dowodowym są dokumenty, z tym że dla celów udowodnienia sprawowania opieki nad daną osobą środkiem dowodowym jest oświadczenie zainteresowanego złożone w formie pisemnej lub ustnej do protokołu.

komentarz

• Zgodnie z ogólną zasadą środkiem dowodowym stwierdzającym okresy nieskładkowe (a więc np. pobierania zasiłków chorobowych) jest zaświadczenie płatnika składek lub inny dokument właściwego organu. Dane dotyczące okresów po 1998 r. są zapisywane na indywidualnym koncie ubezpieczonego.
• Okresem nieskładkowym są także okresy sprawowania opieki np. nad dzieckiem lub nad inwalidą wojennym. Zgodnie z ust. 2 komentowanego paragrafu opieka ta może być udowodniona oświadczeniem wnioskodawcy.

§ 24.

Środkiem dowodowym stwierdzającym okresy, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy, mogą być zeznania świadków. W tym przypadku przepisu § 25 ust. 3 nie stosuje się.

komentarz

• Artykuł 10 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy emerytalnej, do którego odnosi się komentowany paragraf, stanowi, że jeżeli okresy składkowe i nieskładkowe przebyte dla ubezpieczonego okażą się zbyt krótkie do przyznania emerytury, uwzględnia się także (traktując jak okresy składkowe):

– przypadające przed 1 lipca 1977 r. okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego po ukończeniu 16. roku życia;

– przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16. roku życia.

W tym przypadku wnioskodawca nie musi składać oświadczenie w formie pisemnej lub ustnie do protokołu o braku dokumentów stanowiących środki dowodowe oraz o przyczynach ich braku.

§ 25.

1. Świadek może złożyć zeznania w formie pisemnej lub ustnie do protokołu w organie rentowym.

2. Zeznania powinny zawierać:

1) imię i nazwisko, datę urodzenia oraz adres zamieszkania świadka;

2) stwierdzenie, czy i jaki stosunek pokrewieństwa lub powinowactwa łączy świadka z zainteresowanym;

3) dane dotyczące okresów zatrudnienia zainteresowanego;

4) numer świadczenia oraz wskazanie organu, który to świadczenie ustalił, o ile świadek ma ustalone prawo do świadczenia;

5) podpis świadka;

6) podpis i pieczątkę osoby spisującej zeznania lub potwierdzającej podpis świadka.

3. Wraz z zeznaniami świadków zainteresowany przedkłada oświadczenie w formie pisemnej lub ustnie do protokołu o braku dokumentów stanowiących środki dowodowe oraz o przyczynach ich braku.

komentarz

• Zeznania świadków nie muszą być składane ustnie, mogą być także złożone w formie pisemnej. To istotna różnica między postępowaniem emerytalno-rentowym a postępowaniem przed sądem. W postępowaniu sądowym zeznanie świadka oznacza jedynie zeznanie ustne przed sądem. Pisemne wypowiedzi mogą posłużyć jako środek dowodowy w postępowaniu sądowym, jednak będą miały wtedy charakter dokumentu prywatnego. Będą więc stanowiły dowód tego, że dana osoba takie oświadczenie złożyła.

Wnioskodawca, składając takie zeznanie świadka, musi jednocześnie złożyć oświadczenie, że nie posiada dokumentów na potwierdzenie okoliczności udowadnianych zeznaniami oraz dlaczego ich nie posiada.

§ 26.

Środkiem dowodowym stwierdzającym uczestniczenie wdowy (wdowca) w zorganizowanym szkoleniu jest zaświadczenie właściwego organu, instytucji lub organizacji prowadzącej to szkolenie.

komentarz

• Zaświadczenia wymienione w komentowanym paragrafie są niezbędne, aby przyznać rentę wdowie (wdowcowi), która nie spełnia warunków dla przyznania jej na normalnych zasadach (w uproszczeniu ‒ nie ukończyła 50. roku życia, nie jest niezdolna do pracy oraz nie wychowuje dziecka). Jeśli weźmie udział w zorganizowanym szkoleniu mającym na celu uzyskanie kwalifikacji do wykonywania pracy zarobkowej, to może rentę otrzymać, ale nie dłużej jednak niż przez dwa lata od chwili śmierci męża (żony).

§ 27.

Dowody z dokumentów, pisemne zeznania świadków oraz pisemne oświadczenia zainteresowanego powinny być dołączone do wniosku w oryginale.

komentarz

• Paragraf ten nie wymaga dłuższego komentarza. Dokumenty w nim wskazane powinny zostać załączone do wniosku w oryginale.

§ 28.

1. Środkiem dowodowym w postępowaniu przed organem rentowym mogą być również poświadczone za zgodność z oryginałem kopie dokumentów stwierdzających stan zdrowia oraz dotyczących okresów składkowych i nieskładkowych, a także wysokości wynagrodzenia, przychodu, dochodu i uposażenia przyjmowanego do ustalenia podstawy wymiaru świadczeń, wydawane przez jednostki upoważnione do przechowywania dokumentacji zlikwidowanych lub przekształconych zakładów pracy.

2. Po wydaniu decyzji w sprawie świadczenia organ rentowy zwraca zainteresowanemu, na jego wniosek, przedłożone dokumenty po sporządzeniu ich kopii, z wyłączeniem zaświadczeń potwierdzających wysokość wynagrodzenia, przychodu, dochodu i uposażenia, przyjmowanych do ustalenia podstawy wymiaru świadczeń, rachunków poniesionych kosztów pogrzebu oraz pisemnych zeznań świadków i oświadczeń zainteresowanego.

3. Przepis ust. 2 stosuje się odpowiednio do członków rodziny zmarłego świadczeniobiorcy.

4. Środkiem dowodowym w postępowaniu przed organem rentowym mogą być również kopie dokumentów, o których mowa w § 27, poświadczone za zgodność z oryginałem przez właściwe instytucje ubezpieczeniowe państw, z którymi Rzeczpospolitą Polską łączą umowy międzynarodowe w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, lub przekazane przez zagraniczną instytucję ubezpieczeniową w formie elektronicznej z wykorzystaniem systemu zapewniającego bezpieczeństwo danych. W razie powzięcia wątpliwości co do autentyczności lub prawidłowości danych otrzymanych w tej formie, organ rentowy może wystąpić do zagranicznej instytucji ubezpieczeniowej w celu przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie.

komentarz

• Bardzo często osoby występujące o np. emeryturę nie mogą przedstawić ZUS pełnej dokumentacji pracowniczej ze względu na upływ czasu oraz likwidację lub przekształcenia byłego pracodawcy. W takim przypadku dokumentacji można poszukiwać w archiwach. Wydane przez nie kopie ZUS ma obowiązek uznać za pełnoprawne dowody w postępowaniu.
• Ustęp 2 komentowanego paragrafu pozwala wnioskodawcy żądać po zakończeniu postępowania zwrotu przedłożonych dokumentów z wyjątkiem kilku w nim wymienionych.
• Zgodnie z par. 27 dowody z dokumentów pisemne zeznania świadków oraz pisemne oświadczenia zainteresowanego powinny być dołączone do wniosku w oryginale. Ustęp 4 dopuszcza jednak przedstawienie ich kopii, gdy są poświadczone przez zagraniczne instytucje ubezpieczeniowe albo przesłane w formie elektronicznej przez taką instytucję. Gdy ZUS poweźmie wątpliwości co do ich autentyczności, ZUS może zwrócić się o przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego.

§ 29.

1. W postępowaniu przed organem rentowym mogą być również dopuszczone dodatkowe dowody, jeżeli są one niezbędne do załatwienia sprawy. W tym przypadku organ rentowy wzywa zainteresowanego lub inny podmiot do przedłożenia tych dodatkowych dowodów, wyznaczając termin nie krótszy niż 14 dni i nie dłuższy niż 60 dni, licząc od dnia doręczenia wezwania. Jeżeli wezwanie do przedłożenia dodatkowych dowodów jest kierowane do innego podmiotu niż zainteresowany, organ rentowy każdorazowo informuje o tym zainteresowanego.

2. Jeżeli środek dowodowy nie został dostarczony w wyznaczonym terminie, organ rentowy wydaje decyzję w sprawie świadczeń na podstawie posiadanych dowodów, z zastrzeżeniem § 4 ust. 6.

komentarz

• Komentowane rozporządzenie nie ustanawia zamkniętego katalogu rodzajów dowodów. Paragraf 29 posługuje się niesprecyzowanym wyrażeniem „dodatkowe dowody”. Jeśli taki dowód jest niezbędny do załatwienia sprawy, to ZUS wyznacza zainteresowanemu termin (14‒60 dni) na jego przedłożenie. Może się zdarzyć, że dodatkowe dowody wymagane są od innego podmiotu (np. archiwum przechowującego akta pracownicze). Niedostarczenie dowodu w wyznaczonym terminie ma ten skutek, że ZUS wyda decyzję na podstawie dostępnych dowodów.

§ 30.

Wydruk danych z systemu teleinformatycznego Zakładu, dotyczący ubezpieczonego, w tym w szczególności: przebiegu jego ubezpieczenia, podstawy wymiaru składek, kwoty składek na jego koncie oraz wydanej decyzji w sprawie świadczenia i wypłaty świadczenia stanowi środek dowodowy potwierdzający zamieszczone dane na dzień dokonania wydruku, o ile wydruk taki został opatrzony podpisem i pieczęcią uprawnionej osoby.

komentarz

• Zgodnie z komentowanym paragrafem środkiem dowodowym może być także wydruk sporządzony przez ZUS. Jak już wielokrotnie wspominano, od 1999 r. dane o ubezpieczeniu gromadzone są na koncie ubezpieczonego. Dzięki temu, gdy ubezpieczony złoży wniosek o świadczenie, ZUS jedynie drukuje dane i dołącza je do akt. Jest to niezbędne, bo w razie złożenia odwołania sąd musi mieć wgląd do danych, na podstawie których ZUS wydał daną decyzję.

§ 31

Przy obliczaniu okresu składkowego i nieskładkowego dodaje się, osobno dla każdego z tych okresów, poszczególne lata, miesiące i dni. Okresy niepełnych miesięcy oblicza się w dniach. Sumę dni zamienia się na miesiące, przyjmując za miesiąc 30 dni kalendarzowych; sumę miesięcy zamienia się na lata, przyjmując pełne 12 miesięcy za jeden rok. Jeżeli w zaświadczeniu stwierdzającym okresy zatrudnienia są podane dniówki robocze, a nie okresy zatrudnienia, sumę dni zamienia się na miesiące, przyjmując za miesiąc 22 dni robocze, a za okresy przed dniem 1 stycznia 1981 r. – 25 dni roboczych.


komentarz

• Paragraf ten określa zasady obliczanie długości okresów składkowych i nieskładkowych. Jako ciekawostkę można wskazać, że przed 1981 r. za miesiąc uznaje się 25 dni roboczych, a po tym okresie – tylko 22. Jest to związane ze zmianą przepisów o tygodniu pracy, jaka miała wówczas miejsce, w 1981 r. wprowadzono bowiem wolne soboty.

§ 32.

Jeżeli przy obliczaniu wysokości świadczenia zachodzi konieczność wykonania kilku kolejnych działań matematycznych, zaokrąglenia matematycznego do drugiego miejsca po przecinku dokonuje się po wykonaniu każdego z tych działań.

komentarz

• Paragraf ustanawia zasady obliczania wysokości świadczeń. Nie wymaga dłuższego komentarza.

§ 33.

1. Decyzja organu rentowego ustalająca prawo do świadczeń, oprócz elementów określonych w art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, z późn. zm. 4 ), powinna zawierać:

1) rodzaj świadczenia oraz jego wysokość i sposób obliczenia;

2) datę, od której przysługuje świadczenie;

3) datę rozpoczęcia wypłaty świadczenia i termin płatności;

4) pouczenie, o zaistnieniu jakich okoliczności zainteresowany jest obowiązany zawiadomić organ rentowy.

2. Decyzja zawieszająca prawo do świadczenia lub wstrzymująca wypłatę świadczenia, oprócz elementów określonych w art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. ‒ Kodeks postępowania administracyjnego, powinna zawierać informację odpowiednio o dacie zawieszenia prawa do świadczenia lub wstrzymania wypłaty świadczenia.

3. Decyzja ustalająca prawo do zasiłku pogrzebowego, oprócz elementów określonych w art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. ‒ Kodeks postępowania administracyjnego, powinna zawierać określenie rodzaju świadczenia oraz jego wysokość.

komentarz

• Paragraf 33 nie wymaga dłuższego komentarza, ponieważ wymienia jedynie elementy składowe decyzji. Warto jednak podkreślić, że brak jednego z nich nie może stać się podstawą do podważenia decyzji przed sądem ubezpieczeń społecznych. Sąd ten bada bowiem decyzję merytorycznie, nie rozpatrując uchybień formalnych.

§ 34.

1. W razie odmowy prawa do świadczenia, o którego przyznanie zainteresowany zgłosił wniosek, organ rentowy informuje zainteresowanego o możliwości ubiegania się o inne świadczenie lub świadczenie ustalane przez organ rentowy na podstawie odrębnych przepisów, jeżeli z akt sprawy wynika, że miałby do niego prawo.

2. Jeżeli zgłoszenie wniosku o inne świadczenie na warunkach określonych w ust. 1 nastąpi przed dniem, w którym decyzja odmowna stała się prawomocna, za datę zgłoszenia tego wniosku przyjmuje się datę zgłoszenia poprzedniego wniosku, jeżeli zainteresowany tego zażąda.

komentarz

• Komentowany paragraf nie tylko nakłada na ZUS obowiązek działania jako arbiter, lecz także zobowiązuje go do działania w interesie wnioskodawcy. Jeśli okazałoby się, że nie ma on prawa do wnioskowanego świadczenia, ale mógłby mieć prawo do innego, ZUS powinien go o tym poinformować. Do zainteresowanej osoby należy jednak decyzja, czy chce ubiegać się o inne świadczenie. Jeśli się na to zdecyduje, zanim uprawomocni się pierwsza decyzja, to za datę zgłoszenia wniosku w sprawie drugiego świadczenia uznaje się złożenie wniosku o pierwsze świadczenie.

§ 35.

1. Organ rentowy prowadzi akta sprawy w formie papierowej lub elektronicznej.

2. W przypadku akt sprawy prowadzonych w formie elektronicznej organ rentowy umieszcza w systemie teleinformatycznym odwzorowane cyfrowo dokumenty papierowe składające się na akta sprawy i opatruje poświadczeniem autentyczności. W takim przypadku dokumenty papierowe otrzymane od zainteresowanego, po ich odwzorowaniu cyfrowym i umieszczeniu w systemie teleinformatycznym organu rentowego, są zwracane zainteresowanemu na jego wniosek, z zastrzeżeniem § 28 ust. 2.

3. Organ rentowy przechowuje odwzorowane cyfrowo dokumenty, o których mowa w ust. 2, przez okres 50 lat.

4. Dowodem (odpisem) potwierdzającym treść akt sprawy prowadzonych w formie elektronicznej są wydruki z systemu teleinformatycznego organu rentowego. Przepis § 30 stosuje się odpowiednio.

komentarz

• Komentowany paragraf pozwala ZUS prowadzić akta sprawy w dwóch formach – papierowej i elektronicznej. Prowadzenie akt elektronicznych polega m.in. na tym, że ZUS musi sporządzić cyfrowe kopie dokumentów złożonych w postępowaniu przez zainteresowanego. Zelektronizowane akta muszą być przechowywane przez 50 lat.

Trzeba jednak zauważyć, że akta ZUS są udostępniane sądowi, gdy jest złożone odwołanie. Niekiedy sąd żąda akt spraw zakończonych już dawno. W takim przypadku ZUS i tak musi przesłać sądowi akta w formie papierowej, a akta zelektronizowane ZUS musi wydrukować.

§ 36.

1. Jeżeli akta sprawy są prowadzone w formie papierowej, jeden egzemplarz decyzji w sprawach świadczeń organ rentowy dołącza do akt sprawy.

2. Przepisu ust. 1 nie stosuje się w razie wydania decyzji dotyczących waloryzacji świadczeń lub innych zmian wysokości świadczeń o charakterze powszechnym ustalanej z urzędu. W tych przypadkach dane zawarte w decyzji przechowuje się w systemie teleinformatycznym organu rentowego.

komentarz

• Wydaje się oczywiste, że każda decyzja powinna zostać wydrukowana i dołączona do akt. Nie będzie tak jednak w przypadku decyzji waloryzacyjnych, które wydawane są co roku. ZUS nie musi ich drukować i dołączać do akt świadczeniobiorcy. Świadczenie jest waloryzowane, a decyzję przechowuje się jedynie w systemie.

§ 37.

1. Jeżeli dla ustalenia świadczeń lub ich wypłaty odrębne przepisy wymagają ustalenia równowartości w polskich złotych kwoty świadczenia zagranicznego wyrażonej w walucie obcej, ma zastosowanie kurs złotego do waluty obcej ogłoszony przez Narodowy Bank Polski z dnia dokonywania przeliczenia przez organ rentowy, chyba że umowa międzynarodowa, której stroną jest Rzeczpospolita Polska, lub przepisy Unii Europejskiej stanowią inaczej.

2. Kwoty poniesionych kosztów pogrzebu wykazane w obcej walucie przelicza się według kursu, o którym mowa w ust. 1, obowiązującego na dzień zgonu.

komentarz

• Niekiedy do wypłaty świadczenia polskiego niezbędne jest ustalenie, jak wysokie świadczenie pobiera ubezpieczony z zagranicznej instytucji ubezpieczeniowej. Będzie tak np. w przypadku, gdy ubezpieczony nie będzie miał wystarczającego stażu do podwyższenia emerytury do gwarantowanego poziomu (20 lat dla kobiet i 25 lata dla mężczyzn), ale będzie miał okres ubezpieczenia za granicą, w kraju, z którym Polska podpisała umowę o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, lub stosującego przepisy unijne o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W takiej sytuacji ZUS może doliczyć staż zagraniczny, a także wysokość otrzymywanego za granicą świadczenia. Dopiero sumę polskiej emerytury (wynikającej ze składek) oraz zagranicznego świadczenia porównuje się z gwarantowaną kwotą minimalną i w razie potrzeby emeryturę się do niej podwyższa.

§ 38.

Postępowanie w sprawach świadczeń przyznawanych przez Prezesa Zakładu w drodze wyjątku wszczyna się na wniosek zainteresowanego.

komentarz

• W tym przypadku chodzi o świadczenia określone w art. 83 ustawy emerytalnej. Zgodnie z nim ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Także w takich sprawach niezbędny jest wniosek osoby zainteresowanej.

§ 39.

1. Okoliczności brane pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku zainteresowanego o świadczenie przyznawane w drodze wyjątku są potwierdzane:

1) zaświadczeniem z właściwego urzędu skarbowego, dotyczącym źródeł osiąganego przychodu oraz jego wysokości;

2) zaświadczeniem potwierdzającym aktualne zatrudnienie lub prowadzenie innej działalności zarobkowej oraz wysokość osiąganego przychodu;

3) zaświadczeniem potwierdzającym wysokość świadczeń otrzymywanych na podstawie odrębnych przepisów, w tym świadczeń rodzinnych, świadczeń wypłacanych z pomocy społecznej lub zasiłku dla bezrobotnych;

4) zaświadczeniem z urzędu gminy potwierdzającym rodzaj oraz wielkość posiadanego gospodarstwa rolnego;

5) innymi dokumentami, w tym zaświadczeniem potwierdzającym sytuację rodzinną, majątkową i materialną zainteresowanego oraz najbliższych członków rodziny, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe.

2. Oświadczenie zainteresowanego stanowi środek dowodowy, potwierdzający w szczególności następujące okoliczności:

1) niepozostawanie w zatrudnieniu lub nieprowadzenie innej działalności zarobkowej;

2) nieotrzymywanie świadczeń na podstawie odrębnych przepisów, w tym świadczeń rodzinnych, świadczeń wypłacanych z pomocy społecznej lub zasiłku dla bezrobotnych;

3) nieposiadanie gospodarstwa rolnego;

4) brak najbliższych członków rodziny, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe.

3. Przy dokumentowaniu okoliczności, o których mowa w ust. 1 i 2, stosuje się odpowiednio przepisy § 10–12.

komentarz

• Jak wynika z art. 83 ustawy emerytalnej, przyznanie świadczeń w drodze wyjątku jest możliwe, jeśli:

– zachodzą szczególne okoliczności;

– wnioskodawca jest niezdolny do pracy lub w podeszłym wieku (niesprecyzowanym) i z tego powodu nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym;

– wnioskodawca nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Komentowany paragraf określa, jakie dowody należy przedstawić, aby udowodnić zaistnienie powyższych okoliczności. Przede wszystkim są to dokumenty poświadczające przychody (potencjalne przychody) wnioskodawcy. Nie jest to jednak katalog zamknięty, bo w trakcie postępowania wnioskodawca może, a nawet powinien, przedstawić inne dokumenty, w tym zaświadczenie potwierdzające sytuację rodzinną, majątkową i materialną zainteresowanego oraz najbliższych członków rodziny, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe. Mogą to być zaświadczenia z urzędu skarbowego małżonka, odpisy aktów urodzenia dzieci itd.

Środkiem dowodowym może być także tylko oświadczenie wnioskodawcy np. o nieposiadaniu gospodarstwa rolnego lub braku najbliższych członków rodziny, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe. Nie jest bowiem możliwe przedstawienie dokumentu potwierdzającego taki stan.

§ 40.

Prezes Zakładu podejmuje decyzje w sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu zakończenia postępowania wyjaśniającego.

komentarz

• Między złożeniem wniosku o świadczenie specjalne a wydaniem decyzji może upłynąć sporo czasu, w trakcie którego sytuacja materialna wnioskodawcy może się zmienić. Zgodnie z komentowanym paragrafem prezes ZUS bierze pod uwagę stan z chwili zakończenia postępowania w tej sprawie.

§ 41.

1. Na podstawie decyzji Prezesa Zakładu przyznającej świadczenie w drodze wyjątku organ rentowy podejmuje wypłatę świadczenia i zawiadamia o tym zainteresowanego.

2. Zawiadomienie o podjęciu wypłaty powinno określać organ rentowy, który będzie realizował wypłatę świadczenia przyznanego przez Prezesa Zakładu, osobę uprawnioną do świadczenia przyznanego w drodze wyjątku (z podaniem jej imienia i nazwiska), rodzaj świadczenia, termin płatności świadczenia, datę, od której podejmuje się wypłatę, oraz wysokość świadczenia. Zawiadomienie powinno być opatrzone pieczęcią i podpisem osoby upoważnionej.

3. Wypłata świadczenia przyznanego w drodze wyjątku jest realizowana przez okres wskazany w decyzji Prezesa Zakładu. Po upływie tego okresu organ rentowy nie wydaje decyzji o wstrzymaniu wypłaty świadczenia.

4. Jeżeli ustaną okoliczności będące podstawą przyznania świadczenia w drodze wyjątku, organ rentowy wydaje decyzję o wstrzymaniu wypłaty tego świadczenia.

5. Jeżeli ustaną przesłanki wstrzymania wypłaty świadczenia przyznanego w drodze wyjątku przed uprawomocnieniem decyzji w tej sprawie, organ rentowy podejmuje wypłatę na okres nie dłuższy niż wskazany w decyzji Prezesa Zakładu.

komentarz

• Zgodnie z komentowanym paragrafem ZUS rozpoczyna wypłatę świadczenia przyznanego w drodze wyjątku po wydaniu decyzji przez prezesa oraz wysłaniu do ubezpieczonego zawiadomienia. Ustęp 2 wskazuje natomiast elementy, jakie powinno zawierać zawiadomienie. Jak widać, są one tożsame z elementami, jakie musi zawierać decyzja.
• Ustęp 3 z kolei ustanawia zasadę, że świadczenie tego rodzaju może być przyznane tylko na czas określony. Po upływie określonego w decyzji czasu prawa do świadczenia wygasa, pobierający je nie otrzymuje zaś decyzji o wstrzymaniu wypłaty. Jeśli po wygaśnięciu prawa sytuacja tej osoby nie uległa poprawie, to może ona złożyć wniosek o świadczenie po raz kolejny. ZUS przeprowadzi postępowanie w sprawie po raz kolejny, sprawdzając na nowo sytuację wnioskodawcy, mimo że wcześniej świadczenie to pobierał. Ani ustawa emerytalna, ani rozporządzenie nie ustanawiają żadnego limitu liczby wniosków.

§ 42.

Do wniosków w sprawach świadczeń złożonych przed dniem wejścia w życie niniejszego rozporządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe.

§ 43.

Rozporządzenie wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.

©℗