Jak zarejestrować produkt tradycyjny i na nim zarobić

Przedsiębiorcy wytwarzający produkty spożywcze według tradycyjnych receptur mogą wykorzystać coraz większe zainteresowanie konsumentów zdrową żywnością i wyrobami o sprawdzonej jakości. Dzięki wpisowi na rządową Listę Produktów Tradycyjnych i odpowiedniej promocji zarejestrowanego w niej wyrobu mogą liczyć na szybki wzrost dochodów ze sprzedaży tradycyjnego jadła.

Wytwórcy produktów rolnych, środków spożywczych lub napojów spirytusowych, które odznaczają się wysoką jakością, wyjątkowymi cechami i właściwościami wynikającymi ze stosowania tradycyjnych metod produkcji mogą ubiegać się o wpis swoich specjałów na Listę Produktów Tradycyjnych. Została ona utworzona na mocy ustawy z 17 grudnia 2004 r. o rejestracji i ochronie nazw i oznaczeń produktów rolnych i środków spożywczych oraz o produktach tradycyjnych. Obowiązująca od pięciu lat lista, na której znajdują się obecnie 632 produkty, ma na celu zidentyfikowanie tradycyjnej żywności, a co za tym idzie celowe zwiększenie zainteresowania tego typu produktami wśród konsumentów. Mogą trafić na nią jedynie produkty związane z dziedzictwem kulturowym regionu, w którym są one wytwarzane i znane lokalnej społeczności.

Prawo do wpisu na Listę Produktów Tradycyjnych mają produkty, które charakteryzują się tradycyjną, ugruntowaną w czasie (jako najkrótszy przyjmuje się okres 25 lat) metodą wytwarzania. Podstawą rejestracji jest tradycja wytwarzania i szczególna oraz niepowtarzalna jakość związana z historycznie ugruntowanymi przepisami, metodami produkcji i sposobami przetwarzania czy dojrzewania żywności, które gwarantują wysoką jakość otrzymanego produktu. Dodatkowo wyroby te muszą cieszyć się uznaniem konsumentów (przede wszystkim lokalnej społeczności), co zostanie sprawdzone w trakcie postępowania związanego z wpisem produktu na państwową listę.

Lista Produktów Tradycyjnych prowadzona jest przy współpracy marszałków województw oraz ministra rolnictwa i rozwoju wsi. Z wnioskiem o wpis na listę może wystąpić praktycznie każda osoba, zarówno fizyczna (niekoniecznie prowadząca działalność gospodarczą), jak i prawna oraz jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej. Wystarczy, że wytwarzają dany produkt rolny, środek spożywczy lub napój spirytusowy.

Poprzez wytwarzanie danego produktu trzeba rozumieć kilka czynności, które niekoniecznie są związane wyłącznie z produkcją wyrobów w celach handlowych. Wniosek o rejestrację mogą złożyć osoby prowadzące produkcję na własny użytek i jednocześnie nieprzeznaczające jej do sprzedaży. O zarejestrowanie produktu tradycyjnego mogą starać się również podmioty, które nawet nie zajmują się systematycznym jego wyrobem, a jedynie posiadają umiejętności i wiedzę pozwalająca im na wytworzenie zgłaszanego wyrobu. Tacy wnioskodawcy muszą udowodnić przed urzędnikami, że potrafią przyrządzić zgłaszany napój czy danie, opierając się na starych recepturach i metodach wytwarzania. Oczywiście zarejestrowaniem produktu tradycyjnego są zainteresowane przede wszystkim firmy, które nie tylko produkują, ale i sprzedają go w ramach sprzedaży bezpośredniej i na szerszą skalę. Zaliczać się do nich mogą zarówno niewielkie gospody i restauracje, małe masarnie i piekarnie, jak i duże zakłady produkcyjne prowadzące sprzedaż na skalę krajową.

Wnioski o wpis wyrobu na Listę Produktów Tradycyjnych trzeba skierować do właściwego miejscowo marszałka województwa. Jest on jedynym organem, który jest uprawniony i jednocześnie zobowiązany do oceny wniosków przed ich przesłaniem do ministra rolnictwa. Wnioski wraz z wymaganą dokumentacją należy składać w urzędzie marszałkowskim województwa, na którego terenie wnioskodawca jest zameldowany albo też zostało zarejestrowane jego przedsiębiorstwo.

Wniosek nie może być sporządzony przez producenta w dowolny sposób. Musi być złożony na urzędowym formularzu, który określa załącznik do rozporządzenia ministra rolnictwa i rozwoju wsi z 22 marca 2005 r. w sprawie wzoru wniosku o wpis na listę produktów tradycyjnych. Pismo musi spełniać ściśle określone ustawowo wymogi formalne. Do podstawowych danych, które powinien zawierać wniosek, należą nazwa oraz siedziba i adres albo imię i nazwisko oraz miejsce zamieszkania i adres wnioskodawcy. Należy również wskazać adres do korespondencji.

Trzecim najbardziej rozbudowanym elementem wniosku i zarazem sprawiającym najwięcej trudności producentom przy wypełnianiu formularza jest opis produktu rolnego, środka spożywczego lub napoju spirytusowego. Opis powinien uwzględniać nazwę i rodzaj produktu oraz jego charakterystykę. Muszą tam zostać podane także surowce wykorzystywane do produkcji i jej metoda. Najważniejszym elementem opisu są jednak informacje dotyczące tradycji, pochodzenia oraz historii produktu. Powinny one potwierdzać, że jakość lub wyjątkowe cechy i właściwości wynikają ze stosowania tradycyjnych metod produkcji, stanowiących element dziedzictwa kulturowego regionu, w którym są wytwarzane, oraz są elementem tożsamości społeczności lokalnej.

Pod opisem produktu wnioskodawca musi przygotować streszczenie wniosku zawierające jego dane i informacje dotyczące tradycji związanych z wytwarzaniem produktu tradycyjnego. Musi ono zawierać nie więcej niż 3 tys. znaków drukarskich łącznie ze spacjami. Jest ono potrzebne do publikacji zarejestrowanego produktu na stronie internetowej Ministerstwa Rolnictwa. Do wniosku należy załączyć kserokopie dokumentów uwierzytelniających tradycję wytwarzania tego rodzaju produktu (gdy nie można zrobić kopii ze względu na ich wiek, można przepisać stosowne fragmenty ręcznie), a także jego zdjęcie (może zostać ono przekazane w wersji papierowej, jak również elektronicznej w formacie JPG i rozdzielczości co najmniej 300 DPI). Wraz ze zdjęciem wnioskodawca ma obowiązek dołączyć oświadczenie, w którym nieodpłatnie przekazuje Ministerstwu Rolnictwa prawa autorskie do fotografii.

Wniosek o wpis na Listę Produktów Tradycyjnych można pobrać ze strony internetowej Ministerstwa Rolnictwa (www.minrol.gov.pl), jak również z urzędów marszałkowskich. Złożenie wniosku oraz sama rejestracja nie wiążą się z koniecznością uiszczenia jakichkolwiek opłat. Wniosek o rejestrację może dotyczyć wyłącznie jednego produktu. W razie złożenia niekompletnego wniosku lub w sytuacji, gdy powstaną wątpliwości co do jego treści, marszałek może wystąpić do wnioskodawcy o uzupełnienie lub wyjaśnienie wątpliwości w wyznaczonym terminie.

Po złożeniu wniosku o wpis na listę marszałek województwa sprawdza go pod względem spełniania wymogów formalnych. Z uwagi na to, że ustawa o rejestracji i ochronie nazw i oznaczeń produktów rolnych i środków spożywczych oraz o produktach tradycyjnych nie przewiduje trybu, zasad i sposobu przeprowadzania takiej oceny, ich wybór należy do uznania marszałka. W praktyce urzędy marszałkowskie korzystają tutaj z wiedzy i doświadczenia pracowników muzeów etnograficznych i przedstawicieli specjalistycznych wydziałów uczelni wyższych.

Procedura rejestracji produktów tradycyjnych przewiduje, że marszałek rozpoznający wniosek musi obowiązkowo zwrócić się o opinię do izby gospodarczej zrzeszającej podmioty wytwarzające produkty tradycyjne. Wybór izby jest dowolny i zależy wyłącznie od decyzji marszałka. Izba ta musi jednak zrzeszać producentów, którzy zajmują się wytwarzaniem produktów co najmniej o 25-letniej historii i tradycji. Izba może w ciągu 30-dni wypowiedzieć się i jednocześnie przekazać dodatkowe informacje na temat rzeczywistej wyjątkowości i cech produktu. Jej opinia nie wiąże marszałka, nawet jeśli wypowie się ona nieprzychylnie na temat zgłaszanego produktu. W przypadku niewydania opinii w terminie 30 dni wymóg zasięgnięcia opinii marszałek może uznać za spełniony.

Jeżeli zgłoszony produkt przejdzie pomyślnie całą procedurę w urzędzie marszałkowskim, marszałek przesyła jego kopię ministrowi rolnictwa wraz dołączoną kopią opinii izby gospodarczej (jeżeli w ogóle została wydana). Minister nie przeprowadza powtórnej merytorycznej oceny wniosków. Ta jest bowiem przeprowadzana wyłącznie na poziomie województwa. Jeśli minister rolnictwa nie będzie miał zastrzeżeń do wniosku, dokonuje wpisu na listę produktów tradycyjnych, jednak jeśli jego zdaniem produkt nie będzie spełniał wymagań ustawowych, może wydać decyzję odmowną.

Uzyskanie wpisu na listę nie gwarantuje uzyskania miana produktu tradycyjnego przez cały czas. Minister rolnictwa ma obowiązek skreślenia produktu tradycyjnego z listy produktów tradycyjnych, w przypadku gdy nie ma możliwości wytworzenia produktu o cechach i właściwościach, które były podstawą do umieszczenia na liście produktów tradycyjnych. Produkt tradycyjny może zostać skreślony z Listy Produktów Tradycyjnych także w przypadku, gdy nazwa tego produktu zostanie umieszczona w Rejestrze Chronionych Nazw Pochodzenia oraz Chronionych Oznaczeń Geograficznych (prowadzonych przez Komisję Europejską).

Wpis na Listę Produktów Tradycyjnych nie przyznaje żadnej ochrony produktom, ale jedynie informuje o spełnieniu przez produkt ustawowych wymogów związanych z jego wysoką jakością, wyjątkowymi cechami i właściwościami wynikającymi ze stosowania tradycyjnych metod produkcji. Z wpisem produktu na listę nie wiąże się także żadna dodatkowa kontrola produktów pod względem zgodności wytwarzania z zadeklarowaną metodą ani nie przyznaje ich wytwórcom żadnych dodatkowych praw. Przede wszystkim wpis na Liście Produktów Tradycyjnych nie może być utożsamiany z posiadaniem znaku towarowego do określonego rodzaju wędliny, dania, napoju czy pieczywa. Wnioskodawcy muszą pamiętać, że procedura rejestracji nie polega na udostępnianiu swoich znaków towarowych, np. ogórków konserwowych marki X i receptury na ich produkcję. Lista Produktów Tradycyjnych została bowiem stworzona w celu identyfikacji i promocji produktów wytworzonych tradycyjnymi metodami, a nie tworzenia monopolu na ich wytwarzanie.

Dlaczego więc się opłaca i pozwala na osiągnięcie wymiernych korzyści finansowych? Zarejestrowanie produktu tradycyjnego ma przede wszystkim znaczenie promocyjne dla regionu i własnej działalności. Nabywający je klienci mają pewność co do ich unikalności i są zdecydowani zapłacić za nie wyższą cenę niż podobne produkty wytwarzane metodami przemysłowymi przez konkurencyjne firmy. Umieszczenie produktu na liście umożliwia konsumentom szersze rozpowszechnienie informacji o jego pochodzeniu i metodach produkcji. Jest to jednocześnie darmowa reklama, która poparta dodatkowymi działaniami marketingowymi pozwala na wyjście z produktem poza rynek lokalny. Informację o fakcie zarejestrowania wytwarzanych dań, miodów czy napoi można umieścić w lokalu przedsiębiorstwa, ogłoszeniach reklamowych czy na stronie internetowej.

Po zarejestrowaniu produktu tradycyjnego podmiot, który go zgłosił, otrzymuje z ministerstwa pisemną informację potwierdzającą wpis produktu na listę. Nie jest ona jednak certyfikatem. Producenci mogą jednak potwierdzić zgodność produkcji z zadeklarowaną metodą, m.in. poprzez skorzystanie z usług jednostek certyfikujących akredytowanych zgodnie z Polską Normą PN EN-45011, które mogą wydawać certyfikat zgodności.

Rejestrując produkt tradycyjny w Ministerstwie Rolnictwa można uzyskać dodatkowe środki na ich promocję. Po dofinansowanie można zgłosić się do Agencji Rynku Rolnego. Kwota wsparcia może wynosić nawet 70 proc. kosztów poniesionych na kampanię promocyjną netto. Co ważne, o wsparcie nie mogą ubiegać się pojedynczy przedsiębiorcy. Musi być ich co najmniej dwóch. Za to o dofinansowanie mogą ubiegać się także podmioty, które same nie brały udziału w procedurze rejestracji produktu tradycyjnego, a jedynie go później wytwarzają.

Na jeszcze wyższe dofinansowanie mogą liczyć producenci produktów z oznaczeniami wspólnotowymi – Chroniona Nazwa Pochodzenia, Chronione Oznaczenie Geograficzne lub Gwarantowana Tradycyjna Specjalność. Tutaj środki na przeprowadzenie kampanii promocyjne są refinansowane nawet w 80 proc. Dodatkowym warunkiem skorzystania z pomocy jest jednoczesna promocja kilku różnych produktów danego regionu.

Każdy proces wytwarzania żywności przeznaczonej do sprzedaży wiąże się z koniecznością przestrzegania rygorystycznych norm produkcyjnych. Osoby wytwarzające produkty tradycyjne mogą jednak liczyć na pewne odstępstwa od obowiązujących i prawnie uregulowanych wymogów weterynaryjnych, higienicznych lub sanitarnych. Zgodnie z przepisami unijnymi (np. decyzja Komisji Europejskiej nr 97/284) odstępstwa te muszą być jednak podyktowane stosowaniem niezmiennych, tradycyjnych metod wytwarzania. Nie mogą one także wpływać negatywnie na jakość zdrowotną produktu.

Udogodnienia dla producentów muszą być wprowadzane w drodze rozporządzenia. Ministerstwo Rolnictwa do tej pory skorzystało z tej możliwości tylko raz, wydając rozporządzenie z 12 października 2004 r. w sprawie określenia wymagań weterynaryjnych przy produkcji i dla produktów mlecznych o tradycyjnym charakterze, w którym określone zostały warunki weterynaryjne wymagane przy wytwarzaniu oscypka, bryndzy, żętycy, bundzu i redykołki. Zbyt duża powściągliwość resortu w wydawaniu korzystnych dla producentów przepisów wynika m.in. z faktu, że największe restrykcje produkcyjne tyczą się właśnie produktów mleczarskich, które są najbardziej ryzykowne pod względem zdrowotnym. W innych przypadkach, np. wyrobów wędliniarskich, takiej potrzeby jak dotąd nie odnotowano. Rozporządzenie pozwala na to, aby wskazane wyżej produkty mogły być wytwarzane m.in. z niepasteryzowanego mleka i przy użyciu drewnianych narzędzi. Wbrew pozorom łagodzenie bardzo restrykcyjnych norm sanitarnych nie ma na celu zmniejszenia kosztów produkcji staropolskiego jadła. Pozwalają one niekiedy uniknąć absurdu, np. gdyby nie likwidacja obostrzeń dotyczących wytwarzania oscypka i bryndzy, to bacówki w Tatrach musiałyby być wykafelkowane.

Wpis na listę produktów tradycyjnych pozwala nie tylko na znaczne zwiększenie ilości sprzedaży wyrobów i ich komercjalizację, ale może być także pierwszym etapem starań producentów o rejestrację produktu w europejskim systemie ochrony. Przyznanie produktowi wspólnotowych oznaczeń daje producentom pełną ochronę przed nieuczciwymi przedsiębiorcami, którzy starają się produkować produkty zafałszowane i porównywalne do produktów zarejestrowanych pod określoną nazwą lub jeśli stosowanie nazwy narusza prestiż chronionej nazwy (po interwencji greckich producentów sera feta z wielu produkowanych na całym świecie wyrobów musiała zniknąć oryginalna nazwa sera – np. z produkowanej w Polsce Arli Apetiny). Dlatego producenci wyrobów, które mają szansę na osiągnięcie sukcesu rynkowego na większą, międzynarodową skalę, powinni nie poprzestawać na rejestracji produktu na liście prowadzonej przez Ministerstwo Rolnictwa i wnioskować o ochronę na poziomie wspólnotowym. Jak na razie uzyskało ją zaledwie 10 polskich produktów (ponad 30 czeka na wpis na listę).