Na nowych zasadach podstawą kontroli celnej jest analiza ryzyka

Nowa ustawa o Służbie Celnej wprowadza w art. 3 ogólną zasadę, zgodnie z którą kontrole realizowane są na podstawie analizy ryzyka. Rafał Kowalik, prawnik z Kancelarii Parulski & Wspólnicy, wyjaśnia, że niezależnie od tej zasady organy celne mogą przeprowadzać kontrole mające charakter losowy, tzn. wykonywane niezależnie od wyników analizy ryzyka, oraz kontrole, których obowiązek przeprowadzania wynika z przepisów prawa. Istotne będzie, jaką formę przyjmie sposób dokonywania analizy ryzyka przez organy celne.

- Ta analiza powinna być dokonywana na podstawie przejrzystych kryteriów, które będą znane przedsiębiorcom. W innych państwach UE organy celne od dawna przeprowadzają analizę ryzyka w odniesieniu do międzynarodowego obrotu towarowego. Warto więc skorzystać z ich doświadczeń - podpowiada Rafał Kowalik.

Zasadą jest, że koszty kontroli obciążają podmioty podlegające kontroli, z wyjątkiem kosztów związanych ze sporządzaniem kopii dokumentów oraz korzystaniem ze środków łączności i innych urządzeń technicznych. Regulacja ta jest bardziej korzystna niż analogiczne przepisy Ordynacji podatkowej i ustawy o kontroli skarbowej, w myśl których podatnikowi w ogóle nie przysługuje zwrot kosztów kontroli.

Artykuł 5 nowej ustawy o Służbie Celnej w znacznej części jest odpowiednikiem obowiązującego poprzednio art. 6i ust. 1. Nakłada on na osoby uczestniczące w czynnościach obrotu towarowego obowiązek współdziałania z organami celnymi. Obowiązek dostarczenia dokumentów i informacji lub udzielenia pomocy wynika ze składanego w każdym czasie właściwie uzasadnionego żądania organu Służby Celnej.

Rafał Kowalik wskazuje, że z kolei art. 7 nowej ustawy jest rozszerzoną wersją art. 6j ustawy obowiązującej poprzednio, zgodnie z którym organy celne mogą zbierać i wykorzystywać w celu realizacji ustawowych zadań informacje, w tym dane osobowe, oraz przetwarzać je w rozumieniu przepisów o ochronie danych osobowych także bez wiedzy i zgody osoby, której dane dotyczą. Administrator danych jest zobowiązany udostępnić dane na podstawie imiennego upoważnienia organu celnego, okazanego przez funkcjonariusza celnego wraz z legitymacją służbową.

- Brzmienie tego przepisu dostosowano do wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 8/04. Doprecyzowano art. 7 ust. 1, wskazując, że pozyskiwanie i przetwarzanie danych następuje w celu wykonywania kontroli realizowanych przez te organy, a także w związku z prowadzonymi przez nie postępowaniami, postępowaniami w sprawach o wykroczenia lub przestępstwa, postępowaniami w sprawach o wykroczenia skarbowe lub przestępstwa skarbowe, i to tylko w zakresie, w jakim uzyskanie i przetwarzanie tych danych jest niezbędne do realizacji tych zadań - tłumaczy Rafał Kowalik.

Szczegółowe regulacje dotyczące trybu kontroli i uprawnień kontrolujących zostały umieszczone w rozdziale 3 ustawy o Służbie Celnej. Jak wyjaśnia Rafał Kowalik, w początkowym artykule tego rozdziału umieszczono przepisy określające zakres przedmiotowy i podmiotowy kontroli. Następnie określona została właściwość organów do przeprowadzenia kontroli oraz osoby uprawnione do jej przeprowadzenia. Kolejno wskazano na uprawnienia kontrolujących oraz obowiązki kontrolowanych. Określono też katalog zasadniczych obowiązków podmiotów podlegających kontroli. Uszczegółowione zostały również obowiązki podmiotów w zależności od rodzaju działalności, którą prowadzi podmiot, np. obrót wyrobami akcyzowymi czy też urządzanie gier i zakładów wzajemnych. Następnie został uregulowany tryb kontroli, w szczególności: sposób wykonywania czynności w urzędzie i w miejscach uznanych oraz w miejscach, w których kontrola będzie miała charakter stały, wspólne upoważnienie oraz poszczególne czynności kontrolne.

- W tym zakresie nowa ustawa o Służbie Celnej zwiększa możliwości prowadzenia kontroli na podstawie legitymacji służbowej funkcjonariusza. Uprawnienia kontrolujących i obowiązki kontrolowanych zostały - w porównaniu z poprzednią ustawą - uporządkowane i uregulowane całościowo - ocenia ekspert z Kancelarii Parulski & Wspólnicy.

W nowej ustawie wprowadzono też przepisy umożliwiające przeszukanie osób i pomieszczeń oraz rewizji towarów przy wykorzystaniu psów służbowych, oraz zatrzymywania i kontrolowania środków transportu oraz statków w rozumieniu kodeksu morskiego i ustawy o żegludze śródlądowej, a także podejmowania wobec nich innych czynności kontrolnych. Rafał Kowalik stwierdza, że wprowadzenie tych uprawnień jest spójne z filozofią uczynienia ze Służby Celnej instytucji o charakterze mniej fiskalnym, a bardziej policyjnym.

Rafał Kowalik zwraca uwagę, że kontrola celna po zwolnieniu towarów, jak i inne rodzaje kontroli wykonywanych przez Służbę Celną, będzie wykonywana w trybie określonym w Ordynacji podatkowej, natomiast przepisy ustawy o Służbie Celnej będą miały głównie zastosowanie do kontroli przed zwolnieniem towarów i kontroli doraźnych. W związku z tym zaistniała potrzeba uproszczenia formalności związanych z podjęciem czynności kontrolnych. Przyjęto więc zasadę, że jedynie kontrola w siedzibie kontrolowanego, w miejscu prowadzenia działalności gospodarczej oraz miejscu zamieszkania jest wykonywana na podstawie upoważnienia udzielonego przez organ Służby Celnej. Natomiast czynności kontrolne wykonywane na drogach publicznych lub drogach wewnętrznych, na morskich wodach wewnętrznych, morzu terytorialnym lub wodach śródlądowych oraz w miejscach innych niż siedziba lub miejsce prowadzenia działalności będą wykonywane na podstawie legitymacji służbowej okazywanej przez funkcjonariusza oraz imiennego upoważnienia do wykonywania kontroli okazywanego na żądanie kontrolowanego.

- Taka konstrukcja trybu wszczynania kontroli jest logiczna, bowiem większość kontroli przeprowadzanych poza siedzibą przedsiębiorcy ma charakter doraźny i nie mogłaby być wszczynana na podstawie upoważnienia - argumentuje Rafał Kowalik.

Jego zdaniem czynności kontrolne w urzędzie celnym, miejscu wyznaczonym lub uznanym przez organ celny, są wykonywane przez umundurowanego funkcjonariusza wyposażonego w znak identyfikacji osobistej. Ustawa przewiduje też - jak przy organach kontroli skarbowej - możliwość przeprowadzenia czynności kontrolnych na podstawie legitymacji służbowej, gdy wystąpią podejrzenia, że przepisy, które są przedmiotem ochrony przez Służbę Celną, nie są przestrzegane i okoliczności uzasadniają niezwłoczne przeprowadzenie kontroli.

Przepisy art. 53 i 54 ustawy o Służbie Celnej ujednolicają procedurę przeprowadzania kontroli w podmiotach działających legalnie. Jednolita procedura będzie dotyczyć kontroli celnych po zwolnieniu towarów, kontroli stosowania receptur, kontroli działalności zakładów produkcyjnych i przetwórczych, kontroli prawidłowości wypłaty refundacji wywozowych. Kontrole takie będą dokonywane w siedzibie lub miejscu zamieszkania podmiotu podlegającego w trybie kontroli określonym w Ordynacji podatkowej, z tym że w pierwszej kolejności będą miały zastosowanie przepisy ustawy dotyczące właściwości do kontroli, uprawnień kontrolujących, obowiązków kontrolowanych, kosztów związanych z realizacją obowiązków, upoważnień oraz przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. 49 nowej ustawy o Służbie Celnej, regulujące kontrole obowiązków wynikających z prawa celnego.

Ewa Matyszewska

ewa.matyszewska@infor.pl