Jak ZUS prowadzi egzekucję należności wobec przedsiębiorcy

Do podstawowych obowiązków każdego płatnika składek należy m.in. zgłaszanie osób do ubezpieczeń, prawidłowe rozliczanie składek za osoby ubezpieczone oraz terminowe ich opłacanie. Zadania te wynikają z ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Jeżeli płatnik nie dopełnia ich lub nienależycie się z nich wywiązuje - wówczas grożą mu ze strony ZUS różnego rodzaju kary. Mają one zdyscyplinować niesolidnych płatników składek.

Płatnik za niezapłacenie składek w terminie zapłaci odsetki. Sankcja ta ma charakter obligatoryjny. Nalicza się je od dnia następującego po dniu upływu terminu płatności, w którym płatnik składek miał obowiązek wpłacić należność na rachunek bankowy ZUS, do dnia zapłaty zaległości włącznie. Firmie grozi także grzywna do 5 tys. złotych, a także opłata dodatkowa do 100 proc. nieopłaconych składek. Ten rodzaj kary stosuje się wobec tych płatników, którzy w sposób nagminny uchylają się od odprowadzania należnych zobowiązań. Zakład nie może ich jednak nałożyć na osoby fizyczne prowadzące indywidualnie działalność gospodarczą.

Jeśli wymienione kary okażą się nieskuteczne, to znaczy dłużnik nie zapłaci zaległych składek, wówczas ZUS może ich dochodzić w drodze egzekucji. Dyrektor oddziału zakładu ma ustawowy obowiązek podjąć takie działania, które zapewnią ściągnięcie należności. W tym celu prowadzi on egzekucję administracyjną, najczęściej z rachunku bankowego dłużnika. ZUS składa do banku wniosek o zajęcie środków finansowych znajdujących się na koncie firmy.

Jednocześnie zakład wzywa bank, aby bez jego zgody nie dokonywał wypłat z tego rachunku bankowego do wysokości wierzytelności, a zajętą kwotę przekazał na pokrycie egzekwowanej należności. Bank musi też powiadomić ZUS o przeszkodzie w dokonaniu wpłaty. Zajęcie wierzytelności obejmuje także kwoty wpłacone na rachunek bankowy po dacie dokonania obciążenia rachunku. Oprócz wstrzymania z niego wypłat na banku ciąży również obowiązek zawiadomienia o zajęciu innych oddziałów lub banków, placówek pocztowych oraz innych podmiotów uprawnionych do dokonywania wypłat na rzecz zobowiązanego. Wskazani ponoszą wobec wierzyciela odpowiedzialność za wypłaty środków na rzecz płatnika po zawiadomieniu ich o zajęciu wierzytelności.

Jednak egzekucja z rachunku bankowego podlega pewnym ograniczeniom. Otóż uszczuplanie rachunku bankowego bez zgody organu egzekucyjnego (ZUS) nie dotyczy wypłat na bieżące wynagrodzenia za pracę, a także zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składek na ubezpieczenia społeczne (emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe, zdrowotne) należnych od nich. [przykład 1]

Dyrektor, jeśli prowadzona w powyższy sposób egzekucja jest nieskuteczna, przekazuje sprawę naczelnikowi urzędu skarbowego. Ten dalej prowadzi ją, m.in. z: pieniędzy, udziałów, papierów wartościowych. Jeśli egzekucja z takich składników wciąż nie powoduje osiągnięcia celu - spłaty zaległości, wtedy może on ją prowadzić z nieruchomości i rzeczy ruchomych dłużnika. Ponadto zanim dyrektor oddziału ZUS przekaże sprawę naczelnikowi urzędu skarbowego, ma jeszcze możliwość zabezpieczenia na majątku dłużnika w postaci ustanowienia hipoteki przymusowej na nieruchomości lub zastawu.

Przepisy nie określają kolejności podejmowanych przez dyrektora działań. Może on najpierw zastosować egzekucję, a potem zabezpieczenie albo odwrotnie. W praktyce każdy przypadek dłużnika trzeba rozpatrywać indywidualnie. Jeśli dług jest niewielki, np. 900 zł, dyrektor powinien przeprowadzić egzekucję np. rachunku bankowego, a dopiero gdy okaże się ona nieskuteczna, może dokonać zabezpieczenia na nieruchomości lub rzeczach ruchomych niesolidnego dłużnika. Jeśli firma zalega dłuższy czas ze spłatą długu, np. 30 tys. zł, wówczas od razu dyrektor może przeprowadzić egzekucję i dodatkowo dokonać zabezpieczenia na jej majątku.

ZUS może się dowiedzieć, jakim majątkiem dysponuje płatnik. Dyrektor oddziału ma prawo zażądać od niego wyjawienia należących do niego składników, które mogą być przedmiotem hipoteki przymusowej lub zastawu. Przedsiębiorca składa to w formie oświadczenia, pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania. ZUS może sprawdzić prawdziwość informacji przekazanych przez dłużnika, np. w wydziale ksiąg wieczystych - czy dłużnik jest właścicielem jakiejś nieruchomości, w centralnej ewidencji pojazdów i kierowców (CEPiK) - czy jest właścicielem samochodu, a nawet złożyć do sądu właściwości ogólnej dłużnika (w sądzie rejonowym, w obszarze właściwości którego dłużnik ma miejsce zamieszkania lub siedzibę) - wniosek o wyjawienie majątku przez dłużnika.

ZUS ma prawo dokonania na nieruchomościach, których właścicielem jest dłużnik, wpisu hipoteki przymusowej w księdze wieczystej. Jeśli nieruchomość nie ma księgi, ZUS może wystąpić do sądu o jej założenie. Prawo złożenia wniosku o wpis hipoteki jest niezależne od kwoty zaległych składek. Podstawą jej ustanowienia jest doręczona dłużnikowi decyzja o określeniu wysokości należności z tytułu składek. [przykład 2]

Zakład może ustanowić zarówno hipotekę przymusową, jak i zastaw na majątku dłużnika. W praktyce zabezpieczenie na nieruchomości jest skuteczniejszym sposobem ściągnięcia zaległych składek. Ustawowe prawo zastawu może być wpisane na wszystkie, będące własnością lub współwłasnością dłużnika i jego małżonka, rzeczy ruchome, np. na samochody, maszyny czy linię produkcyjną zakładu. Zastawu dokonuje w centralnym rejestrze zastawów naczelnik urzędu skarbowego na wniosek oddziału ZUS.

Ustanowienie zabezpieczenia ma negatywne konsekwencje dla dłużnika. Formalnie może on sprzedać składnik majątku obciążony hipoteką przymusową lub zastawem, ale w praktyce nikt nie będzie chciał od niego kupić nieruchomości lub samochodu, którymi są one obciążone. Gdyby się tak zdarzyło, nabywca staje się dłużnikiem rzeczowym i ZUS będzie mógł dochodzić egzekucji z rzeczy zabezpieczonej hipoteką przymusową lub zastawem skarbowym. Ma to również inne konsekwencje - bank z reguły nie będzie chciał udzielić kredytu na nieruchomość już obciążoną. Trzeba też podkreślić, że przedsiębiorca, który ma długi, nie otrzyma w oddziale ZUS zaświadczenia o niezaleganiu ze spłatą składek ubezpieczeniowych. Bez takiego dokumentu nie będzie mógł np. przystąpić do przetargu. Również często przy zawieraniu umów kontrahent żąda przedstawienia takiego zaświadczenia, aby sprawdzić wiarygodność drugiej strony.

Środkiem obrony przysługującym zobowiązanemu w toku postępowania egzekucyjnego w administracji jest zarzut. Jego podstawę mogą stanowić zarówno okoliczności dotyczące dopuszczalności egzekucji lub wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym, jak również niedochowanie przez organ egzekucyjny wymogów formalnych w toku prowadzonego postępowania. Zobowiązany może się powoływać m.in. na: przedawnienie, wykonanie lub nieistnienie obowiązku, odroczenie terminu jego wykonania lub rozłożenie spłaty należności pieniężnej na raty, brak doręczenia mu upomnienia przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego oraz zastosowanie zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego. [przykład 3]

Zarzut może być zgłoszony w terminie siedmiu dni od pouczenia firmy o prawie zgłoszenia go. Organ egzekucyjny rozpoznaje zarzuty po uzyskaniu stanowiska wierzyciela w tym zakresie. W przypadku gdy będą one uznane za zasadne, ZUS wyda postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego albo zastosowaniu mniej uciążliwego środka.

Zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego skutkujące zakazem wypłat z niego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia przez ZUS. Obejmuje również kwoty, które nie znajdowały się na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone po jego dokonaniu. Firma nie może wtedy wypłacać z tego rachunku pieniędzy bez zgody ZUS. Od tej zasady są jednak pewne wyjątki. Zakaz nie dotyczy wypłat wynagrodzenia za pracę oraz alimentów. To pierwsze może nastąpić po złożeniu bankowi np. odpisu listy płac, a alimentów - tytułu stwierdzającego obowiązek zobowiązanego do ich płacenia. Bank wypłaca alimenty do rąk osoby uprawnionej do tych świadczeń. ZUS może zablokować dalsze rachunki bankowe zobowiązanego w czasie obowiązywania zajęcia, jeżeli tylko zdobędzie taką informacje o nowym źródle, z którego może dochodzić długu.

Jeśli przedsiębiorca nie płaci składek, ZUS ma prawo dokonania wpisu hipoteki przymusowej w księdze wieczystej nieruchomości dłużnika. Jeśli nie ma ona księgi, ZUS może wystąpić do sądu o jej założenie. Zakład ma prawo złożenia wniosku o wpis hipoteki niezależnie od kwoty zaległych składek. To wygodny i skuteczny sposób zabezpieczenia, często przez zakład stosowany. Inne formy zabezpieczenia spłaty zaległych składek, takie jak np. egzekucja z wynagrodzenia czy z rachunku bankowego dłużnika są mniej skuteczne. Podstawą ustanowienia hipoteki przymusowej przez ZUS jest doręczona dłużnikowi decyzja o określeniu wysokości należności z tytułu składek. Sąd może ustanowić hipotekę przymusową na każdej nieruchomości, której właścicielem jest przedsiębiorca. Może też ustanowić hipotekę przymusową na gruncie i budynkach będących w użytkowaniu wieczystym przez zobowiązanego. Przedsiębiorca po spłaceniu zaległych składek będzie musiał sam wykreślić obciążenie. ZUS nie ma obowiązku składać o to wniosku do sądu. Jest natomiast zobowiązany do wydania właścicielowi nieruchomości dokumentów umożliwiających wykreślenie hipoteki, np. pokwitowania spłaty długu.

W przypadku gdy płatnik zatrudnia pracowników, może on złożyć wniosek o zawieszenie postępowania egzekucyjnego. Jest to dopuszczalne, gdy stara się o spłatę zadłużenia w układzie ratalnym, ale nie może do niego przystąpić, gdy posiada dług z tytułu składek finansowanych przez ubezpieczonych (pracowników). Zawieszenie postępowania egzekucyjnego ma na celu pomóc płatnikowi w spełnieniu warunków niezbędnych do przystąpienia do układu ratalnego. Zatem jeśli ZUS zgodzi się na układ ratalny, to może także zawiesić postępowanie egzekucyjne. Przy ubieganiu się o niego należy liczyć się z tym, że ZUS będzie wymagał pewnych informacji na temat firmy, m.in. o udzielonej pomocy publicznej, kondycji finansowej i działaniach zmierzających do poprawy sytuacji przedsiębiorcy.

Paweł Jakubczak

pawel.jakubczak@infor.pl

Art. 33, art. 81 par. 4, art. 97 i 110 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 229, poz. 1954 z póź. zm.).

Art. 24 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).