Likwidacja wspólnoty gruntowej nie przeszkadza w zwrocie działki

W sytuacji gdy wywłaszczona działka uprzednio wchodząca w skład wspólnoty gruntowej została użyta na inny cel niż określony w decyzji o wywłaszczeniu, a wspólnota gruntowa została zlikwidowana, podmiotem uprawnionym do żądania zwrotu tej działki są jej współwłaściciele lub ich spadkobiercy.

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w B. ustanowiło w 1970 roku wspólnotę gruntową o na terenach o powierzchni 19,55 ha. Jednocześnie ustaliło wykaz osób uprawnionych do udziału we wspólnocie gruntowej oraz wykaz posiadanych przez nie gruntów i przysługujących im udziałów we wspólnocie. W 1976 roku wywłaszczono na rzecz Skarbu Państwa wchodzącą w skład wspólnoty nieruchomość o pow. 3,5 ha. W decyzji wskazano nazwiska współwłaścicieli, powierzchnię do wywłaszczenia i wysokość odszkodowania. Wśród współwłaścicieli wymieniono spadkobierców W.K.

W 1996 roku podjęto uchwałę o likwidacji wspólnoty gruntowej i została ona następnie wykreślona z rejestru. W 2009 roku spadkobiercy W.K. złożyli wniosek o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, która stanowiła mienie gminy. Starosta umorzył jednak postępowanie w sprawie zwrotu nieruchomości. W uzasadnieniu decyzji podał, że wspólnota gruntowa to szczególna forma ograniczonej współwłasności. Współwłaścicielami są udziałowcy posiadający prawo gospodarowania poprzez spółkę ustalonymi przez starostę nieruchomościami stanowiącymi wspólnotę gruntową. Podkreślił, że uprawniona do wystąpienia z roszczeniem o zwrot przedmiotowej nieruchomości wspólnota gruntowa wsi przestała istnieć z dniem wykreślenia jej z rejestru. Dlatego postępowanie było bezprzedmiotowe - brak było podmiotu legitymującego się odpowiednimi atrybutami. Podobne stanowisko przestawił również wojewoda.

Wspólnoty gruntowe charakteryzują się swoistym statusem prawnym, opartym na uregulowaniach ustawy z 29 czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (Dz.U. nr 28, poz. 169 z późn. zm.). Z definicji wspólnoty zawartej w art. 1 ust. 1 ustawy wynika, że wspólnotami gruntowymi podlegającymi zagospodarowaniu w trybie i na zasadach określonych w ustawie są nieruchomości rolne, leśne oraz obszary wodne o określonych przymiotach. Uprawnienie do udziału we wspólnocie gruntowej polega na korzystaniu z nieruchomości stanowiącej przedmiot wspólnoty zgodnie z jej przeznaczeniem, np. przez wypasanie bydła, pobieranie pożytków naturalnych z lasu lub stawu, udział w dochodach przez podział pożytków z użytków rolnych leśnych, czyli przez udział w zagospodarowaniu wspólnoty gruntowej.

Działki wchodzące w zakres wspólnoty gruntowej stanowią przedmiot własności jej udziałowców. Stanowisko starosty i wojewody było więc błędne. Postępowanie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie może podlegać umorzeniu jako bezprzedmiotowe z tego powodu, że wspólnota gruntowa została zlikwidowana, bo są podmioty, którym można zwrócić nieruchomość.

W momencie utworzenia wspólnoty gruntowej, jak i w czasie jej trwania wywłaszczona działka stanowiła współwłasność osób uprawnionych do udziału we wspólnocie gruntowej, a nie własność wspólnoty gruntowej czy też spółki zarządzającej tą nieruchomością. W konsekwencji oznacza to, że w sytuacji gdy działka ta została użyta na inny cel niż określony w decyzji o wywłaszczeniu, a wspólnota gruntowa została zlikwidowana, podmiotem uprawnionym do żądania zwrotu tej działki są jej współwłaściciele lub ich spadkobiercy, a nie wspólnota gruntowa. Sąd podkreślił, że rozumowanie organu, zgodnie z którym podmiotem legitymowanym do zwrotu tej działki może być jedynie wspólnota gruntowa, prowadzi do absurdalnego wniosku, że jej współwłaściciele lub ich spadkobiercy musieliby ponownie utworzyć wspólnotę gruntową. Wspólnota gruntowa jest niczym innym jak tylko sposobem zarządzania nieruchomością i jej utworzenie nie ma wpływu na kształtowanie uprawnień właścicielskich nieruchomości wchodzących w jej skład.

Wyrok w Białymstoku z 17 sierpnia 2011 r., sygn. akt II SA/Bk 809/10.