Jakie prawa i obowiązki mają mianowani pracownicy

W tym roku akty mianowania nowi urzędnicy otrzymają 1 grudnia. Zanim jednak to nastąpi, powinni się zapoznać z prawami i obowiązkami, jakie wiążą się z posiadaniem takiego statusu. Do końca roku z takich uprawnień korzysta część pracowników samorządowych. Do nich zaliczają się również niektóre osoby zatrudnione na podstawie ustawy z 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 86, poz. 953 z późn. zm.).

Kandydaci, którzy zaliczą pozytywnie sprawdzian na urzędnika służby cywilnej i zmieszczą się w limicie określonym w ustawie budżetowej, otrzymają akt mianowania. Urzędnik w tym czasie musi złożyć ślubowanie i potwierdzić go pisemnie. W terminie siedmiu dni od dnia ślubowania dyrektor generalny przyznaje pracownikowi najniższy, spośród dziewięciu stopni służbowych. W odniesieniu do dyrektora generalnego, który został urzędnikiem mianowanym, stopień ten nadaje mu szef służby cywilnej. Szczegółowo nowy sposób przeprowadzania postępowania kwalifikacyjnego w służbie cywilnej określi prezes Rady Ministrów w rozporządzeniu.

W administracji rządowej część pracowników jest urzędnikami mianowanymi, którzy wchodzą w skład korpusu służby cywilnej. O taki status mogą się ubiegać osoby, które - poza językami roboczymi UE - znają język arabski, białoruski, chiński, islandzki, japoński, norweski, rosyjski lub ukraiński. Zwiększenie (od 2010 roku) liczby wymaganych języków sprawiło, że więcej chętnych może się ubiegać o status urzędnika mianowanego. Ponadto ci, którzy odeszli ze służby cywilnej, a byli nimi już wcześniej, nie muszą też rozpoczynać od początku swojej kariery w administracji.

Najczęściej kierownicze stanowiska zajmują osoby, które wcześniej zdały egzamin państwowy i otrzymały akt mianowania. Osoba, która posiada taki status ma dużo większe szanse na kierownicze stanowisko niż pozostali pracownicy. Obecnie w administracji rządowej 40 proc. stanowisk kierowniczych zajmują urzędnicy mianowani. Do tej grupy zaliczają się też absolwenci Krajowej Szkoły Administracji Publicznej. Pracownik służby cywilnej, który zostanie urzędnikiem mianowanym, ma możliwość ubiegania się nawet o stanowisko szefa służby cywilnej. W tym przypadku mianowanie to wymóg konieczny. Co więcej, istnieje też możliwość ponownego zatrudnienia osoby w administracji rządowej, która otrzymała wcześniej mianowanie w służbie cywilnej. Wtedy zatrudnienia dokonuje się na podstawie tego aktu, z zachowaniem dotychczasowego stopnia służbowego.

Pozostałe warunki, jakie musi spełniać pracownik służby cywilnej, aby zostać urzędnikiem mianowanym, poza wymogiem znajomości języków obcych, pozostają niezmienione. Nadal wymagany jest trzyletni staż pracy w tej służbie. Tylko w wyjątkowych sytuacjach dyrektor generalny może wydać zgodę na przystąpienie do postępowania kwalifikacyjnego po dwóch lat pracy. Kandydat musi mieć wykształcenie wyższe magisterskie i znać jeden spośród wymienionych wyżej języków obcych, a także mieć uregulowany stosunek do służby wojskowej.

Pracownik będzie musiał złożyć wniosek do szefa służby cywilnej o przystąpienie do egzaminu o mianowanie. Powinien to zrobić w terminie między 1 stycznia a 31 maja. Za postępowanie kwalifikacyjne odpowiada Krajowa Szkoła Administracji Publicznej. Mianowanie dokonywane jest na podstawie limitów określanych corocznie przez Radę Ministrów.

Ponowne zatrudnienie osoby, która już była urzędnikiem, następuje na podstawie mianowania. Zachowa ona swój dotychczasowy stopień, który posiadała w chwili odejścia z administracji - chyba że wcześniej otrzymała dwie oceny negatywne lub utraciła nieposzlakowaną opinię albo rozwiązano z nią umowę o pracę bez wypowiedzenia z jej winy. Nie zachowa tego prawa także urzędnik, którego dyscyplinarnie wydalono ze służby. Osoby, które odchodzą z administracji, a są już urzędnikami mianowanymi, będą zatem mogły powrócić do urzędu na tych samych warunkach, jakie ich obowiązywały poprzednio.

Pracownicy służby cywilnej są postrzegani jako grupa słabo zarabiająca. Uzyskanie statusu urzędnika mianowanego oznacza, że co miesiąc do pensji otrzymuje on tzw. dodatek służby cywilnej. Najmniej - 880 zł, najwięcej - 4996 zł. Poza stałym dodatkiem do pensji może on skorzystać z dodatkowego urlopu wypoczynkowego, który maksymalnie może być wydłużony do 12 dni.

Jeśli przemawiają za tym uzasadnione potrzeby urzędu lub interes służby cywilnej, członka korpusu zajmującego wyższe stanowisko w służbie można przenieść w każdym czasie na inny etat w tej samej miejscowości. Musi to być jednak miejsce co najmniej równorzędne pod względem płacowym z zajmowanym poprzednio, zgodne z jego kwalifikacjami i przygotowaniem zawodowym. Członka korpusu, który przed zatrudnieniem na wyższym stanowisku nie pracował w służbie cywilnej, można skierować na inne stanowisko w tej samej miejscowości, zgodne z jego kwalifikacjami i przygotowaniem zawodowym. Trzeba zaznaczyć, że bez zgody można oddelegować do innego urzędu tylko urzędnika służby cywilnej. Nie ma więc takiej możliwości w przypadku pracownika. W efekcie, jeśli przemawia za tym interes służby cywilnej, jej szef może przenieść urzędnika do innej jednostki w tej samej miejscowości. Ponadto można również oddelegować taką osobę do innego urzędu w innej miejscowości na okres nie dłuższy niż dwa lata. Zmiana taka może nastąpić najwyżej dwa razy w czasie trwania stosunku pracy urzędnika.

Status urzędnika służby cywilnej charakteryzuje stabilniejsza forma stosunku pracy niż w przypadku pozostałych osób tam zatrudnionych. Poza stałym dodatkiem i wydłużonym urlopem ma on też prawo do indywidualnego programu rozwoju zawodowego. W zamian jednak musi się wykazać zwiększoną dyspozycyjnością. Ma więc obowiązek zostać po godzinach, jeśli bezpośredni przełożony wyda mu takie polecenie. Może także być oddelegowany czasowo do innego urzędu. Nie wolno mu tworzyć i przynależeć do partii politycznych. Dodatkowo bez względu na zajmowane stanowisko pracy jest zobowiązany do składania oświadczeń majątkowych.

Jeśli podwładny uzna, że takie oddelegowanie jest niezasadne, może o tym powiadomić szefa służby cywilnej. Ten stoi na stanowisku, że szczególny interes służby cywilnej musi być wykazany po stronie jednostki przyjmującej urzędnika. Dzięki temu wykluczane są sytuacje, gdy urząd, chcąc się pozbyć pracownika, wnioskuje do szefa służby o jego przeniesienie. W takich sytuacjach uznawano jednak, że nie zaistniał (szczególny) interes tej służby. Dyrektor generalny może bowiem w każdym czasie przenieść urzędnika na inne stanowisko wewnątrz jednostki i w tej samej miejscowości, pod warunkiem że jest to uzasadnione potrzebami danej jednostki. Szef służby cywilnej zawsze może uchylić decyzję o oddelegowaniu, jeśli uzna ją za bezzasadną. Dodatkowo urzędnikowi przysługuje też odwołanie od decyzji szefa służby do premiera. O celowości przeniesienia do innego urzędu decyduje ostatecznie premier. Wcześniej sprawdza to szef służby cywilnej.

Podobnie jak w służbie cywilnej, także w samorządach może dojść do rozwiązania stosunku pracy z zatrudnionym na podstawie mianowania w ściśle określonych przypadkach. Następuje to w trakcie likwidacji lub reorganizacji urzędu. Warunkiem jest brak możliwości przeniesienia zwalnianej osoby na inny etat. Kolejnym przypadkiem jest niezawiniona utrata uprawnień do wykonywania pracy na zajmowanym stanowisku.

Jeśli zatrudnienie ustało w tych dwóch przypadkach, to mianowanemu pracownikowi samorządowemu w okresie między ustaniem zatrudnienia a podjęciem innej pracy lub działalności gospodarczej przysługuje świadczenie pieniężne przez okres nie dłuższy niż sześć miesięcy. Jest ono obliczane według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy. Prawa do niego nie mają ci, którzy nabyli uprawnienie do emerytury. Z kolei jeśli w tym okresie zatrudniony pobiera zasiłek chorobowy albo macierzyński, wysokość świadczenia pieniężnego jest odpowiednio obniżana. Ponadto czas pobierania świadczenia pieniężnego wlicza się do okresów pracy wymaganych do nabycia lub zachowania uprawnień pracowniczych.

Również stwierdzenie lekarza orzecznika ZUS o trwałej niezdolności podwładnego do pracy na zajmowanym stanowisku może być przyczyną utraty pracy. W tym przypadku też musi jednocześnie wystąpić brak możliwości przeniesienie pracownika na inne stanowisko. Stan zdrowia urzędnika mianowanego może być zbadany przez lekarza orzecznika na prośbę zatrudnionego lub na wniosek przełożonego. Najmniej przejrzystą przyczyną zwolnienia jest utrata nieposzlakowanej opinii. Ustawodawca ściśle określił też przypadki, kiedy pracodawca może rozwiązać stosunek pracy z pracownikiem samorządowym mianowanym bez wypowiedzenia z winy podwładnego. Może to nastąpić w sytuacji popełnienia przez podwładnego w czasie trwania stosunku pracy przestępstwa, które uniemożliwia dalsze zatrudnianie, jeżeli przestępstwo jest oczywiste lub zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem.

Kolejnym powodem zwolnienia dyscyplinarnego pracownika samorządowego mianowanego jest utrata uprawnień koniecznych do wykonywania pracy na zajmowanym stanowisku. Tak jak w przypadku innych osób może to nastąpić w przypadku ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych. Stosunek pracy z takim podwładnym ulega z mocy prawa rozwiązaniu bez wypowiedzenia w przypadku utraty obywatelstwa polskiego.

● dwukrotnej, następującej po sobie, negatywnej oceny okresowej,

● stwierdzenia przez lekarza trwałej niezdolności do pracy,

● utraty nieposzlakowanej opinii,

● likwidacji urzędu, jeżeli nie jest możliwe przeniesienie,

● osiągnięcia wieku 65 lat, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu emeryturę,

● odmowy przez taką osobę poddania się badaniu przez lekarza orzecznika ZUS,

● nieobecności w pracy z powodu choroby trwającej dłużej niż rok.

Artur Radwan

artur.radwan@infor.pl

Art. 10, art. 35 ust. 7, art. 40 - 51 ustawy z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. nr 227, poz. 1505 z późn. zm.).

Art. 10 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne (t.j. Dz. U. z 2006 r. nr 216, poz. 1584).