Bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego nie można żądać zwrotu pobranego świadczenia

W mieście stołecznym Warszawa burmistrz dzielnicy, działając na podstawie stosownych upoważnień prezydenta miasta, na podstawie art. 12 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (dalej: ustawa) wydaje decyzje przyznające świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Wielokrotnie zdarzają się sytuacje, w których osoby uprawnione w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymują jednocześnie alimenty od samych dłużników. W praktyce bowiem w sytuacji gdy osoba uprawniona do otrzymania świadczeń alimentacyjnych otrzymała w tym samym czasie alimenty bezpośrednio od dłużnika lub od komornika, powstaje problem, czy świadczenie to można uznać za nienależnie pobrane, a dodatkowo czy możliwy jest jego zwrot do budżetu gminy. Problem jest tym bardziej poważny, gdy po przyjęciu alimentów bezpośrednio od dłużnika i wydaniu przez gminę decyzji o zwrocie świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego wierzyciel wyjaśnia, że alimenty te obejmują okres poprzednich lat kalendarzowych, a nie bieżącego okresu.

Pobrane z Funduszu Alimentacyjnego świadczenia mają charakter zwrotny, a gminy mają obowiązek prowadzić postępowanie wobec niepłacącego alimentów rodzica w celu odzyskania zaległości. W praktyce oznacza to, że rodzic będzie musiał zwrócić świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego, jeśli dłużnik zacznie płacić alimenty. Podkreślić jednak należy, że sprawy związane z nienależnie pobranymi świadczeniami wychodzą na jaw, dopiero gdy prowadzone jest postępowanie wobec dłużnika. Dodatkowo musi on wskazać, że płacił część alimentów rodzicowi. Częstą praktyką jest również to, że przy okazji składania wniosku o pomoc z Funduszu Alimentacyjnego na następny okres z dołączonego przez komornika zaświadczenia wynika, że on też przekazał osobie uprawnionej wyegzekwowane alimenty, a zgodnie z prawem powinien te pieniądze przesłać gminie.

Obecnie zgodnie z art. 2 pkt 7 ustawy nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Zgodnie zaś z art. 23 osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Na podstawie art. 19 ustawy organ wypłacający świadczenia powinien być niezwłocznie informowany w każdym przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego. Dodatkowo organ prowadzący postępowanie egzekucyjne jest obowiązany udzielać organowi właściwemu wierzyciela informacji mających wpływ na wypłatę świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego.

Istotna wydaje się także treść art. 3 ust. 6 ustawy, stanowiąca, że organ prowadzący postępowanie egzekucyjne jest obowiązany do informowania organu właściwego dłużnika oraz organu właściwego wierzyciela o stanie egzekucji i przyczynach jej bezskuteczności każdorazowo na wniosek tych organów w terminie 14 dni od dnia otrzymania wezwania. Komornik ma również taki obowiązek każdorazowo w przypadku zaistnienia okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia lub na podejmowane działania wobec dłużników alimentacyjnych w terminie 14 dni od dnia powzięcia informacji o zaistnieniu tych okoliczności.

Z samej kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie zaspokaja w pierwszej kolejności należności z tytułu świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego wypłacone osobie do tego uprawnionej do czasu całkowitego ich uregulowania.

Kodeks postępowania cywilnego umożliwia również wniesienie skargi do sądu rejonowego na czynności komornika, w tym także na zaniechanie przez komornika dokonania czynności. Skargę taką może złożyć strona lub inna osoba, której prawa zostały przez czynności lub zaniechanie komornika naruszone bądź zagrożone. Możliwe jest bardzo szerokie spektrum zachowań dłużników alimentacyjnych, osób otrzymujących świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz komorników. Najczęściej powtarzają się sytuacje, w których dłużnik alimentacyjny dokonuje wpłaty do komornika w dowolnej kwocie, nie podając, jakiego okresu ona dotyczy. Często również płaci na poczet bliżej nieokreślonych zaległych alimentów.

Sporadycznie tylko zdarza się, że dłużnik alimentacyjny udziela stosownych wyjaśnień, a w innych przypadkach osoby uprawnione do otrzymania alimentów same dokonują zaliczeń takich wpłat na poczet zaległości alimentacyjnych. Należ jednak pamiętać, że w sytuacji gdy wpłata została dokonana bez wskazania, czego dotyczy i jaki okres obejmuje, dysponentem celu, na który zostały przekazane środki, jest osoba, która je uiściła, czyli dłużnik alimentacyjny. Dopiero w przypadku braku oświadczenia dłużnika lub wierzyciela spełnione świadczenie zalicza się przede wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeżeli jest kilka długów wymagalnych - na poczet najdawniej wymagalnego.

Zarzuty wobec organów sprowadzają się zazwyczaj do tego, iż organ zaniechał wyjaśnienia, czy wyegzekwowane alimenty dublowały w jakiejkolwiek części świadczenie wypłacane w trybie ustawy. Tymczasem brak jakichkolwiek ustaleń i wyjaśnienia tych zasadniczych kwestii czyni decyzję o uznaniu wypłaconych w tym okresie świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego za nienależnie pobrane przedwczesną. (por. wyrok WSA w Warszawie z 4 marca 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 2111/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Organ powinien zatem ustalić, jakie zaległości alimentacyjne ma zobowiązany, a następnie ocenić skuteczność oświadczenia wierzycielki o zaliczeniu wpłacanych kwot na poczet zaległości alimentacyjnych i wówczas w zależności od dokonanych ustaleń wydać decyzję (wyrok WSA w Gliwicach z 21 grudnia 2010 r., sygn. akt IV SA/GL 345/2010, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W rezultacie uznać należy, że w pierwszej kolejności organ powinien wyjaśnić z komornikiem, w trybie art. 26 lub art. 3 ust. 6 ustawy, kwestie, o których mowa wyżej, i w razie wątpliwości zwrócić się również o wyjaśnienia do osoby pobierającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego. W razie konieczności zasadne wydaje się również wystąpienie do sądu ze skargą na czynności komornika. W przypadku braku jakichkolwiek ustaleń lub wątpliwości organ powinien natomiast wstrzymać się z wydawaniem decyzji uznającej pobrane świadczenie za świadczenie nienależne.

Ze zmienionych przepisów wynika, że świadczeniami nienależnie pobranymi z Funduszu Alimentacyjnego są te, które zostały wypłacone w przypadku gdy osoba uprawniona, w okresie ich pobierania, otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy zaległe lub bieżące alimenty. Z kolejności tej wynika, że wszystkie kwoty wyegzekwowane od dłużnika powinny być przekazane na poczet zaległości, następnie zaliczki alimentacyjnej, a na koniec dla wierzyciela. Działalność ustawodawcy w założeniu ma zapobiec otrzymywaniu wsparcia z dwóch źródeł, tj. gminy i rodzica.

Sytuację w niedługim czasie zmieni nowelizacja ustawy, którą w ostatnim czasie podpisał prezydent. Z nowych przepisów wynika, że świadczeniami nienależnie pobranymi z Funduszu Alimentacyjnego są te, które zostały wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy zaległe lub bieżące alimenty. Z kolejności tej wynika, że wszystkie kwoty wyegzekwowane od dłużnika powinny być przekazane na poczet zaległości, następnie zaliczki alimentacyjnej, a na koniec dla wierzyciela. W konsekwencji nowe przepisy mają zapobiec otrzymywaniu wsparcia z dwóch źródeł, czyli gminy i rodzica.

Rodzice, którzy składają wnioski o świadczenia rodzinne lub z Funduszu Alimentacyjnego, mogą od 1 lipca zamiast urzędowych zaświadczeń składać oświadczenia. Taka możliwość dotyczy m.in. dokumentowania wysokości dochodów. Osoba starająca się o zasiłek rodzinny, która składa oświadczenie o swoim dochodzie, musi podać w nim te same dane, które są zawarte w zaświadczeniu wystawianym przez urząd skarbowy. Z wyjaśnień Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej wynika, że gmina ma prawo wymagać od rodzica wskazania wysokości przychodu, bo w oświadczeniu powinny być podane takie same dane jak w zaświadczeniu. Osoba ubiegająca się o pomoc, która zdecyduje się na złożenie oświadczenia, musi więc podać wysokość osiągniętego przychodu, dochodu, składek na ubezpieczenie zdrowotne odliczonych od podatku oraz składek na ubezpieczenia społeczne (odliczonych od dochodu).

@RY1@i02/2011/193/i02.2011.193.207.006e05.801.jpg@RY2@

dr Dariusz Jagiełło, radca prawny

dr Dariusz Jagiełło

radca prawny

Ustawa z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 1, poz. 7 z późn. zm.)