Mieszkańcy nie zadecydują o nadaniu praw miejskich

Rada gminy nie może przeprowadzać referendum lokalnego w zakresie wykraczającym poza jej zadania i kompetencje. W takiej sytuacji referendum miałoby charakter jedynie konsultacyjny. Powinno być to jasno sformułowane w pytaniu, aby nie wprowadzać mieszkańców w błąd, że ich głos jest wiążący dla rady gminy.

Grupa 15 mieszkańców złożyła wniosek o przeprowadzenie referendum lokalnego w sprawie nadania miejscowości statusu miasta. Zaproponowali, by pytanie brzmiało: "Czy jest pan/pani za nadaniem statusu miasta obszarowi obejmującemu wskazane miejscowości?". Rada gminy odrzuciła jednak ten wniosek. Powołała równocześnie komisję do sprawdzenia, czy wniosek inicjatorów referendum odpowiada przepisom ustawy o samorządzie gminnym i ustawy o referendum lokalnym. Ta uznała, że referendum w sprawie przekształcenia miejscowości w miasto naruszałoby prawo. W konsekwencji uchwała zarządzająca referendum musiałaby zostać uchylona. Rada gminy odpowiedziała więc mieszkańcom, że to Rada Ministrów nadaje miejscowości status miasta na jej wniosek. Ten zaś musi być poprzedzony przeprowadzeniem przez radę konsultacji z mieszkańcami, które nie mają formy referendum. Mieszkańcy wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Ich zdaniem uchwała odmawiająca im przeprowadzenia referendum została podjęta z naruszeniem prawa, co uzasadnia stwierdzenie jej nieważności. Sąd oddalił skargę. Wskazał bowiem, że zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 88, poz. 985 z późn. zm.), mieszkańcy jednostki samorządu terytorialnego wyrażają w drodze głosowania swoją wolę co do sposobu rozstrzygania sprawy dotyczącej tej wspólnoty, mieszczącej się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki lub w sprawie odwołania organu stanowiącego tej jednostki oraz wójta, burmistrza czy prezydenta miasta. W ocenie sądu przedmiotem referendum gminnego mogą być tylko sprawy wymagające jednoznacznego rozstrzygnięcia. Niepodważalna kompetencja Rady Ministrów w kwestii nadania miejscowości statusu miasta sprawia, że referendum lokalne mogło mieć jedynie charakter opiniodawczy bądź konsultacyjny. Wymagałoby jednak sformułowania pytania w sposób wskazujący jego uczestnikom właśnie na taki charakter konsultacyjny przeprowadzanego referendum. W przeciwnym razie uczestnicy referendum wprowadzani byliby w błąd, bowiem mają prawo przypuszczać, iż ich głos ma wiążący wpływ na decyzję co do nadania miejscowości statusu miasta. Mieszkańcy wnieśli skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę. Wskazał, że właściwe pytanie referendalne, aby dobrze wypełniło swoją rolę, powinno spełnić kilka kryteriów. Po pierwsze - musi dotyczyć sprawy wspólnoty, a po drugie, musi stanowić rozstrzygnięcie sprawy mieszczącej się w zakresie zadań i kompetencji gminy, przy czym rozstrzygnięcie może polegać w wyjątkowych sytuacjach na wyrażeniu opinii. Pytanie zatem powinno być sformułowane jasno, w sposób zrozumiały i niewprowadzający w błąd co do charakteru tego rozstrzygnięcia. Proponowane zaś przez mieszkańców pytanie wykracza poza zakres ustawowych zadań i kompetencji rady gminy. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 z późn. zm.), nadanie gminie lub miejscowości statusu miasta następuje w drodze rozporządzenia Rady Ministrów, także na jej wniosek. Sprawy nadania miejscowości statusu miasta nie należą do ustawowych zadań gminy, a tylko w takim zakresie rada gminy może podejmować ważne dla gminy decyzje. Wynik referendum byłby zatem jedynie wyrazem poglądów mieszkańców co do występowania przez radę gminy z wnioskiem o nadanie miejscowości statusu miasta. Taka intencja nie wynika jednakże z treści przedstawionego pytania. Sugeruje ono, iż rozstrzygnięcie kwestii nadania statusu miasta przypisane jest radzie gminy. Mogłoby ono zatem wprowadzać w błąd i dać podstawę do różnych interpretacji. Komisja rady gminy nie może domniemywać rzeczywistych intencji inicjatora referendum ani zmieniać pytania referendalnego. Twierdząca odpowiedź na tak sformułowane pytanie prowadziłaby do rozstrzygnięcia sprawy niemieszczącej się w zakresie zadań i kompetencji organów gminy.

z 24 kwietnia 2012 r., sygn. akt II OSK 357/12.