Praktyka wskazuje, że niezapowiedziane inspekcje handlowe wcale nie są wyjątkowe, ale powszechne

Miesiące wakacyjne to pracowity okres dla Inspekcji Handlowej. Pod lupę inspektorów trafiają małe i średnie przedsiębiorstwa prowadzące w miejscowościach turystycznych sklepy, punkty usługowe, gastronomiczne. Warto, by przedsiębiorcy poznali podstawowe zasady przeprowadzania kontroli, a przede wszystkim swoje prawa i obowiązki. Za utrudnianie kontroli lub niewykonanie zaleceń inspektorów grożą bowiem surowe kary.

Cel

Zakres kompetencji Inspekcji Handlowej, jako instytucji powołanej do ochrony interesów i praw konsumentów oraz interesów gospodarczych państwa, jest rozległy. Inspektorzy mogą sprawdzać m.in. legalność i rzetelność działania przedsiębiorców w zakresie produkcji, handlu i usług, mogą też kontrolować wyroby wprowadzone do obrotu.

- Kontrole ukierunkowane są głównie na wykrycie i wyeliminowanie z obrotu handlowego produktów, które mogą stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa konsumentów, nie spełniają norm lub nie posiadają stosownych certyfikatów i atestów - wskazuje Leszek Mironiuk, rzecznik prasowy Wojewódzkiego Inspektoratu Inspekcji Handlowej (WIIH) w Białymstoku.

Zasady i tryb kontroli określone zostały w ustawie z 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 151, poz. 1219 ze zm.; dalej: u.i.h.) oraz ustawie z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 672; dalej: u.s.d.g.). Można wyróżnić dwa jej rodzaje: planowe i interwencyjne. Pierwsze prowadzone są na podstawie kwartalnych planów kontroli o znaczeniu ogólnopolskim, tworzonych przez prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentow, któremu podlega IH. Drugie podejmowane są po informacjach od konsumentów, przedsiębiorców, organizacji konsumenckich, organów ścigania itp. O kontroli planowej przedsiębiorca powinien zostać uprzedzony.

- W przypadku kontroli interwencyjnych, a także planowych, ale prowadzonych np. na podstawie bezpośrednio stosowanych przepisów powszechnie obowiązującego prawa wspólnotowego, przedsiębiorcy nie są wcześniej powiadamiani o zamiarze wszczęcia kontroli. Reguluje to art. 79 u.s.d.g. - wskazuje Katarzyna Kielar, rzecznik prasowy WIIH w Katowicach, który w 2013 roku przeprowadził 741 kontroli planowych i 502 interwencyjne.

Przebieg

Czynności wszczynane są przez pracowników inspekcji nie wcześniej niż po 7 dniach i nie później niż po 30 dniach od doręczenia zawiadomienia o kontroli. Przedsiębiorca ma więc czas na przygotowanie, m.in. zgromadzenie niezbędnej dokumentacji kadrowej, księgowej, z procesu produkcji, umów z kontrahentami, koncesji, zezwoleń, certyfikatów, dokumentów dotyczących przestrzegania przepisów bhp czy faktur za zakupy towarów, wskazujących źródło ich pochodzenia.

- Co do zasady przed rozpoczęciem działań inspektorzy powinni okazać przedsiębiorcy legitymację służbową oraz doręczyć upoważnienie do przeprowadzenia kontroli, wydane przez wojewódzkiego inspektora - wskazuje Katarzyna Kielar.

W upoważnieniu powinny znaleźć się m.in. oznaczenie organu, wskazanie podstawy prawnej, data i miejsce wystawienia, imię i nazwisko oraz stanowisko kontrolującego, oznaczenie kontrolowanego, określenie przedmiotu i zakresu planowanych działań, data rozpoczęcia i przewidywany termin zakończenia, podpis udzielającego upoważnienie oraz pouczenie o prawach i obowiązkach. Szczegółowe warunki, które powinien spełniać dokument, zostały określone w art. 13 ust. 2 u.i.h. Jeśli upoważnienie nie zawiera wymaganych danych, przedsiębiorca może odmówić poddania się czynnościom.

Zakres kontroli nie powinien wykraczać poza wskazany w upoważnieniu. - Zgodnie z art. 79a ust. 5 u.s.d.g. rozszerzenie zakresu przedmiotowego kontroli wymaga wydania w jej toku odrębnego upoważnienia - zauważa Kazimierz Szymański.

Spcjalne przypadki

Istnieją jednak sytuacje, kiedy kontrola może zostać wszczęta po okazaniu samej legitymacji. Reguluje to art. 79 ust. 2 u.s.d.g. Chodzi m.in. o przypadki, gdy jej przeprowadzenie jest niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia (w tym skarbowego) lub zabezpieczenia dowodów jego popełnienia, a także gdy jest uzasadnione bezpośrednim zagrożeniem życia, zdrowia lub środowiska naturalnego. Upoważnienie doręcza się wówczas przedsiębiorcy (albo osobie przez niego upoważnionej) w terminie określonym w przepisach, nie później niż trzeciego dnia od wszczęcia kontroli. Wszczęcie kontroli po okazaniu legitymacji możliwe jest przede wszystkim w przypadku kontroli interwencyjnych, podejmowanych na skutek zawiadomienia. [przykład 1]

Nie tylko w siedzibie

Czynności kontrolne inspekcja przeprowadza z reguły w siedzibie kontrolowanego lub w miejscu wykonywania przez niego działalności oraz w godzinach pracy lub w czasie faktycznego wykonywania działalności gospodarczej. Inspektorzy mogą więc podejmować działania również w oddziale przedsiębiorstwa, w miejscu, gdzie firma przechowuje produkty, np. w wynajętym do tego celu magazynie albo w służbowych samochodach służących do przewożenia osób czy towarów. [przykład 2]

Za zgodą przedsiębiorcy czynności dokonuje się w siedzibie inspekcji, pod warunkiem jednak, że usprawni to przeprowadzenie kontroli. W ustawie nie wskazano, o jakie konkretnie działania chodzi. Niewątpliwie mogą do nich należeć m.in. przesłuchanie świadków, biegłych czy strony, a także zapoznawanie się z aktami, dokumentacją firmy, ewidencjami i innymi informacjami.

Czynności kontrolne, co do zasady, prowadzone są w obecności przedsiębiorcy lub upoważnionej przez niego osoby. Tę, zgodnie z art. 80 ust. 3 u.s.d.g., prowadzący działalność obowiązany jest wskazać na piśmie. Nieobecność tych osób nie oznacza jednak, że kontroli nie można przeprowadzić. W takiej sytuacji za przedstawiciela można uważać innego pracownika kontrolowanego przedsiębiorcy (zgodnie z art. 15 ust. 3 u.i.h). Wystarczy więc obecność w firmie osoby zatrudnionej, nawet jeżeli nie ma ona specjalnego upoważnienia. Ponadto kontrola może być przeprowadzana w obecności przywołanego świadka. Powinien być to funkcjonariusz publiczny (z wyłączeniem pracowników IH).

Katalog uprawnień inspektorów nie jest zamknięty. Ustawa wymienia je przykładowo.

Uprawnienia

- W toku kontroli inspektor może w szczególności badać akta, dokumenty, ewidencje i informacje, dokonywać oględzin pomieszczeń, środków przewozowych, produktów i innych rzeczy w zakresie objętym kontrolą, legitymować osoby w celu stwierdzenia ich tożsamości, zabezpieczać dowody, produkty, pomieszczenia i środki przewozowe - wymienia Leszek Mironiuk. Czynności te muszą być jednak zgodne z treścią upoważnienia. Działania inspekcji powinny być przeprowadzane w sposób sprawny i możliwie niezakłócający funkcjonowania firmy. Ponadto kontrolujący mają prawo do poruszania się na terenie jednostki po okazaniu legitymacji służbowej, bez obowiązku posiadania przepustki lub innych dokumentów, nie podlegają również rewizji osobistej. Muszą przestrzegać przepisów bhp. Kontrolujący korzystają z ochrony przewidzianej w kodeksie karnym dla funkcjonariuszy publicznych. Jeżeli jest to niezbędne, wojewódzki inspektor może wystąpić z wnioskiem o pomoc do miejscowego komendanta policji.

Do istotnych uprawnień inspekcji należy możliwość zabezpieczania dowodów na czas niezbędny do przeprowadzenia kontroli. Na podstawie postanowienia wojewódzkiego inspektora (lub upoważnionego inspektora) mogą one zostać oplombowane, oznakowane, oddane na przechowanie kontrolowanemu lub jego przedstawicielowi. Podstawą jest postanowienie wydane przez wojewódzkiego inspektora lub w jego imieniu - przez upoważnionego inspektora. Na owo postanowienie przedsiębiorca może złożyć zażalenie. Zabezpieczeniu w tym trybie podlegają: dokumenty, ewidencje, informacje, produkty i inne rzeczy, jeżeli stanowią lub mogą stanowić dowód nieprawidłowości.

Inspektorzy mogą również pobierać i badać próbki w celu ustalenia, czy produkt spełnia wymagania jakościowe i bezpieczeństwa oraz czy odpowiada deklarowanej jakości. Równocześnie pobiera się drugą próbkę, kontrolną. Z pobrania próbki organ sporządza odrębny protokół, a z badań - sprawozdanie.

Inspekcja może również zweryfikować rzetelność usługi przez dokonanie zakupu. W ten sposób inspektorzy kontrolują np., czy taksówkarze nie wybierają dłuższych tras przejazdu w celu podniesienia rachunków klientów albo czy waga sprzedawanych produktów zgadza się z deklarowaną. Produkt, który został nabyty w ramach takiego zakupu, podlega zwrotowi, jeżeli jest w stanie nienaruszonym, a przedsiębiorca zobowiązany jest zwrócić inspektorowi uiszczoną należność.

Protokół

Po zakończeniu swoich działań inspektor sporządza protokół, z którego treścią zapoznaje kontrolowanego. Dokument podpisują inspektor oraz przedsiębiorca (lub osoba przez niego upoważniona, jeżeli była obecna w trakcie czynności). W przypadku kiedy kontrola prowadzona była w obecności innego pracownika lub przywołanego świadka - protokół podpisują także te osoby. Podpisanie dokumentu kończy kontrolę. Przedsiębiorca otrzymuje za pokwitowaniem jeden egzemplarz, drugi - pozostaje w aktach.

Przedsiębiorca ma prawo zgłosić uwagi co do treści protokołu oraz przebiegu kontroli. - Zastrzeżenia te zgłasza się albo bezpośrednio do dokumentu, albo pisemnie w terminie 7 dni od dnia przedstawienia protokołu do podpisu. Wojewódzki inspektor jest obowiązany ustosunkować się do tych uwag nie później niż wciągu 14 dni od ich otrzymania.

Jeżeli inspektor w trakcie kontroli zabezpieczył produkty czy dokumenty, pobrał próbki, dokonał oględzin lub przeprowadził inny dowód - z czynności tych sporządza odrębny protokół i odnotowuje to w głównym protokole.

Ważne

Inspekcja handlowa może kontrolować nie tylko produkty, lecz także oznakowanie ich cenami, rzetelność obsługi w punktach usługowych. Sprawdza także, czy oferowane towary są bezpieczne dla konsumentów

Ważne

Uzyskane w toku czynności informacje dotyczące stosowanej przez przedsiębiorcę technologii lub stanowiące tajemnicę handlową podlegają ochronie prawnej. Nie dotyczy to jednak danych, których ujawnienie jest niezbędne do usunięcia zagrożeń

Ważne

Jeżeli się okaże, że produkt nie spełnia określonych wymagań, przedsiębiorca ponosi koszt przeprowadzonego badania

PRZYKŁAD 1

Ad hoc

Inspektorzy otrzymali zgłoszenie, że przedsiębiorca, importer odzieży, sprowadza produkty zawierające szkodliwe dla zdrowia substancje. Rozpoczęli więc kontrolę po okazaniu samej legitymacji służbowej. Ich działania są zgodne z prawem, przeprowadzenie kontroli jest bowiem uzasadnione bezpośrednim zagrożeniem życia i zdrowia konsumentów.

PRZYKŁAD 2

Sesja objazdowa

Inspekcja otrzymała zgłoszenie, że przedsiębiorca zajmujący się dystrybucją wyrobów mleczarskich przewozi je w zbyt wysokiej temperaturze. Inspektorzy mogą więc w takiej sytuacji prowadzić działania nie tylko w siedzibie firmy, lecz także w należących do niej pojazdach służących do transportu produktów.

TRZY PYTANIA DO EKSPERTA

14 dni na odwołanie od decyzji

@RY1@i02/2014/130/i02.2014.130.215000700.805.jpg@RY2@

Katarzyna Młodecka radca prawny, Verba Legis Kancelaria Radcy Prawnego z Łodzi

Jakie sankcje grożą za niewłaściwe wypełnianie obowiązków w trakcie kontroli?

Kontrolowany ma obowiązek współpracować z inspektorem w zakresie kontroli, umożliwiać jej prawidłowe przeprowadzenie, nie może jej utrudniać. Naruszenie tych obowiązków zagrożone jest karą aresztu do 30 dni albo grzywny w wysokości do 5000 zł. Obowiązki przedsiębiorcy nie ustają w momencie zakończenia kontroli. Zgodnie z art. 32 u.i.h., jeżeli jest to niezbędne do usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości, wojewódzki inspektor wydaje w drodze decyzji zarządzenie pokontrolne.

Co powinien zrobić przedsiębiorca po jego realizacji?

Powinien w wyznaczonym terminie poinformować wojewódzkiego inspektora o sposobie wykonania zarządzenia. Jeżeli tego nie zrobi, grożą mu sankcje karne w postaci grzywny w wysokości do 360 stawek dziennych.

Czy przedsiębiorca niezadowolony z wyników kontroli może się odwołać?

Prowadzącemu działalność gospodarczą przysługują środki odwoławcze wskazane w ustawie z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 poz. 267). Kontrola kończy się wydaniem decyzji przez wojewódzkiego inspektora. Jeżeli przedsiębiorca nie zgadza się z nią, może w terminie 14 dni od doręczenia złożyć odwołanie do prezesa UOKiK. Z kolei od jego decyzji przysługuje skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego, w terminie 30 dni od dnia doręczenia.

Elżbieta Pawluk vel Kiryczuk

dgp@infor.pl