Jak i kiedy można stwierdzić nieważność małżeństwa kościelnego

Rozwiązanie małżeństwa przez sąd okręgowy lub orzeczenie o unieważnieniu go nie wywołuje żadnych skutków prawnych odnośnie małżeństwa kościelnego. Prawomocny wyrok sądu cywilnego dotyczy jedynie związku zawartego przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego. Dlatego po rozwodzie lub unieważnieniu cywilnym małżeństwo kościelne trwa nadal, aż do uzyskania przez męża i żonę stwierdzenia nieważności ich związku. [Przykład 1]

Przyczyny nieważności

Przyczyny stwierdzenia nieważności małżeństwa zawartego w obrządku rzymskokatolickim nie mogą być dowolne. Muszą wystąpić te, które są stwierdzone w kanonach kodeksu prawa kanonicznego. Tylko niektóre z nich pokrywają się z przyczynami uzasadniającymi złożenie pozwu o rozwód lub o unieważnienie małżeństwa do wydziału cywilnego w sądzie okręgowym.

Małżonek ubiegający się o stwierdzenie nieważności wskazuje te przyczyny (jedną, a nawet kilka) w skardze powodowej, którą składa w diecezji. Najczęściej małżonkowie powołują się na niezdolność psychiczną do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich. Muszą przy tym uzasadnić, na czym ona polega: np. na niedojrzałości emocjonalnej, nieinteresowaniu się dziećmi, nadużywaniu alkoholu, niełożeniu na utrzymanie rodziny.

Oprócz tego nieważność małżeństwa może zostać orzeczona również z powodu impotencji, wprowadzenia męża lub żony w błąd albo zmuszania do małżeństwa. Najczęściej wprowadzenie w błąd dotyczy chęci posiadania w przyszłości dzieci. Na przykład małżonek, który nie planuje posiadania dzieci, przed ślubem zapewnia drugiego, że chce je mieć.

Przyczyną może też być dopuszczenie się przez jedną ze stron bigamii lub wstąpienie w związek małżeński przez mężczyznę, który ma już święcenia kapłańskie. Kanony kodeksu kanonicznego obejmują też takie przyczyny, jak: uprowadzenie (w celu przymuszenia do małżeństwa), zbyt bliskie pokrewieństwo (np. zachodzące między rodzeństwem), powinowactwo, adopcja (np. mężczyzna żeni się z przysposobioną córką), ale też zaprzeczenie takim przymiotom małżeństwa jak wierność.

Przyczyną do stwierdzenia nieważności może być też wiek przyszłych małżonków. Prawo kanoniczne określa minimalny wiek na 16 lat dla mężczyzn i 14 lat dla kobiet. Jednakże upoważnia przy tym konferencję biskupów do określenia wyższego wieku, wymaganego przy zawieraniu małżeństwa w obrządku rzymskokatolickim. W Polsce granica tego wieku dla kobiet i mężczyzn wynosi 18 lat i jest taka sama przy wstępowaniu w związek małżeński w porządku kanonicznym, jak i cywilnym. [Przykład 2]

Na nieważność w skardze powodowej można się powoływać również wówczas, gdy wdowiec lub wdowa doprowadzili do śmierci poprzedniego męża lub żony tylko po to, aby ponownie wstąpić w związek małżeński z inną osobą.

Jak napisać skargę

Aby wszcząć postępowanie o stwierdzenie nieważności związku, trzeba złożyć skargę powodową w diecezji. Składa ją jeden z małżonków i opatruje własnym podpisem. W jego imieniu nie może tej skargi sporządzić adwokat albo radca prawny, który nie jest adwokatem kościelnym. W praktyce nie ma jednak żadnych przeciwwskazań, aby pismo sporządził profesjonalny pełnomocnik nie będący adwokatem kościelnym, pod warunkiem, że strona sama je podpisze, a ze sposobu zredagowania treści będzie wynikało, że składa je we własnym imieniu.

Natomiast skargę może sporządzić adwokat kościelny będący pełnomocnikiem męża lub żony i opatrzyć ją własnym podpisem.

Skarga powodowa stanowi odpowiednik pozwu, jaki małżonek składa w sprawie o rozwód w sądzie okręgowym. Dlatego należy w niej określić małżonków oraz wskazać przyczynę, czy przyczyny uzasadniające stwierdzenie nieważności związku. Istnienie tych przyczyn należy udowodnić, np. powołując dowody z dokumentów lub z zeznań świadków. Trzeba przy tym podać, jakich okoliczności będą dotyczyły konkretne zeznania, a także wskazać imię i nazwisko świadka oraz jego aktualny adres.

Skargę należy złożyć (np. osobiście albo przesyłając pocztą) w sądzie diecezjalnym (który znajduje się przy diecezji), albo w sądzie metropolitarnym (przy metropolii). Nie może to być jednak dowolna diecezja lub metropolia, lecz właściwa ze względu na miejsce zawarcia małżeństwa lub na miejsce zamieszkania pozwanego małżonka. Może to być również diecezja właściwa dla miejsca zamieszkania powoda lub ta, na terenie której ma zostać zebrana większość dowodów. Gdy są to różne diecezje, to o wyborze tej, gdzie zostanie złożona skarga, decyduje powód.

Sąd przyjmuje skargę albo ją odrzuca, ale nie ocenia jej przy tym merytorycznie. Odrzucić może ją z przyczyn formalnych, np. gdy uzna, że nie jest właściwy do jej rozpoznania, ponieważ powinna zostać złożona w innej diecezji. [Przykład 3]

Przed sądem kościelnym

W sądzie diecezjalnym orzekają duchowni, którzy są specjalistami od prawa kanonicznego. Wśród nich jest tzw. obrońca węzła małżeńskiego, który broni legalności małżeństwa, oraz rzecznik sprawiedliwości, który broni dobra publicznego. Rzecznik nie może reprezentować interesów powoda lub pozwanego, natomiast obiektywnie ocenia, czy małżeństwo istnieje, czy też od początku nie było ważne.

W razie przyjęcia skargi, sąd określi wysokość kosztów sądowych, biorąc przy tym pod uwagę sytuację materialną powoda. Składając skargę, strona ma prawo domagać się zwolnienia od kosztów. O przyjęciu skargi sąd zawiadomi również drugiego małżonka, czyli pozwanego, który ma prawo złożyć pismo będące odpowiednikiem odpowiedzi na pozew składany w sądzie cywilnym. W tym piśmie pozwany ustosunkowuje się do zarzutów przedstawionych w skardze powodowej, ma prawo przedstawić swoje argumenty, uzasadnić je oraz wskazać świadków (podając ich imiona, nazwiska oraz aktualne adresy) na potwierdzenie przedstawionych racji.

Drugi małżonek nie ma jednak obowiązku sporządzać pisma i odpowiadać na zarzuty powoda. Nie musi też ustosunkowywać się do nich ani zajmować stanowiska co do tego, czy się z nimi zgadza. Sprawa przed sądem diecezjalnym może się nawet toczyć bez jego udziału.

Sąd diecezjalny przesłuchuje osobno każdą stronę, a także osobno przesłuchuje świadków. Z tych przesłuchań sporządzane są protokoły. Małżonkowie mają prawo wglądu do materiału dowodowego zapisanego w aktach i domagać się uzupełnienia dowodów, np. wnioskując o przesłuchanie kolejnych świadków.

Dwie instancje

Po zakończeniu rozpoznawania sprawy sąd diecezjalny stwierdza ważność lub nieważność małżeństwa.

Sąd kościelny nigdy nie orzeka o alimentach na dzieci, sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania ani o podziale majątku dorobkowego stron. Po orzeczeniu nieważności akta zostają automatycznie przekazane do drugiej instancji, a strony nie muszą wcale o to występować.

Gdy w pierwszej instancji rozpoznawał sprawę sąd diecezjalny, to wówczas w drugiej właściwym będzie sąd metropolitarny. Natomiast, gdy w pierwszej instancji orzekał sąd metropolitarny, to w drugiej orzekał będzie również sąd metropolitarny, ale mający siedzibę w innym mieście. Gdy orzeczenie wydane w obu instancjach będzie takie samo, wówczas decyzja dotycząca stwierdzenia nieważności jest wykonalna. W takim przypadku przyjmuje się, że małżeństwo w świetle prawa kościelnego nie istniało.

Może się jednak zdarzyć, że sąd pierwszej instancji uzna, że małżeństwo jest ważne i nie stwierdzi nieważności. Wtedy powód ma prawo wnieść apelację do sądu drugiej instancji. Gdy przegra w apelacji, czyli sąd metropolitarny nie orzeknie o nieważności małżeństwa, to wówczas postępowanie zostaje zakończone, a małżeństwo nadal jest ważne.

Zdarza się też, że w obu instancjach zapadną różniące się od siebie orzeczenia. Wtedy można odwołać się do Roty Rzymskiej w Watykanie. Urząd ten na podstawie nadesłanej dokumentacji orzeknie o ważności lub nieważności małżeństwa. Do Roty Rzymskiej można odwołać się również wówczas, gdy obie instancje uznały małżeństwo za ważne. Odwołanie sporządza się po łacinie. Napisanie go należy powierzyć tzw. adwokatowi rotarialnemu.

Urząd w Watykanie może podjąć decyzję, że w jego imieniu sprawę rozpozna sąd metropolitarny w Polsce i wskazać go. Nie może to być jednak ten sąd, który rozpoznawał sprawę w pierwszej lub w drugiej instancji.

Ważne

Małżonek pozwany nie ma obowiązku odpowiadać na zarzuty zawarte w skardze powodowej. Sprawa przed sądem diecezjalnym może się wręcz toczyć bez jego udziału.

przykłady

1 Czy stwierdzenie nieważności małżeństwa zastąpi rozwód przed sądem świeckim

Tak, ale przede wszystkim najpierw i tak trzeba przeprowadzić cywilny rozwód przed sądem powszechnym - czyli przed właściwym sądem okręgowym. Stwierdzenie nieważności małżeństwa dotyczy bowiem jedynie małżeństwa kościelnego. Natomiast nie rozwiąże ani nie unieważni małżeństwa zawartego w urzędzie stanu cywilnego. Dlatego decyzja o nieważności wydana przez sądy diecezjalny i metropolitarny nie będzie miała żadnego wpływu na uregulowanie spraw majątkowych i alimentacyjnych między małżonkami. Oprócz stwierdzenia nieważności należy się więc postarać o orzeczenie rozwodu przez sąd powszechny.

Po orzeczeniu rozwodu małżonkowie będą mogli uregulować swoje sprawy majątkowe, np. podzielić majątek, którego dorobili się wspólnie.

Natomiast małżonek, który opiekuje się małoletnimi dziećmi, nie musi czekać na orzeczenie rozwodu, aby móc wystąpić do sądu o alimenty na ich rzecz.

Sąd diecezjalny nie dzieli majątku małżonków ani nie orzeka o zasądzeniu na ich rzecz alimentów, a tym bardziej o ich wysokości.

2 Czy w skardze powodowej trzeba wskazać kilka przyczyn nieważności małżeństwa

Nie. Wystarczy podać jedną przyczynę nieważności, ale należy ją w sposób przekonujący udokumentować dowodami. Mogą to być np. zeznania świadków na temat postępowania małżonka. Przykładowo, powołując się na niezdolność psychiczną męża do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich, żona powinna udowodnić, że nie interesuje się on utrzymaniem i wychowaniem małoletnich dzieci, ale prowadzi tryb życia nastawiony wyłącznie na realizowanie własnych przyjemności, nadużywa alkoholu, narkotyków. Może też przy tym wskazać inne przykłady świadczące o jego niedojrzałości emocjonalnej, a także przykłady niewierności.

Gdy w tym samym czasie toczy się i cywilna sprawa o rozwód, i postępowanie w sądzie diecezjalnym, to należy się liczyć z tym, że sąd kościelny zapozna się też z dowodami zgromadzonymi w aktach sprawy cywilnej. Dlatego podnoszone przed tymi oboma sądami fakty nie mogą być sprzeczne.

3 Czy informacje o adresach sądów kościelnych będę mogła uzyskać w swojej diecezji

Tak. Sądy diecezjalne znajdują się na terenie każdej diecezji, a adresy są podane na stronie internetowej diecezji. Należy dokładnie zapoznać się z tymi informacjami i wybrać sąd właściwy (np. dla miejsca zamieszkania pozwanego lub dla diecezji w której zostało zawarte małżeństwo), ponieważ sąd diecezjalny ma prawo odrzucić skargę z przyczyn formalnych, gdy uzna, że powinna zostać złożona w innej diecezji, więc on nie jest właściwy do jej rozpoznania.

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl

Podstawa prawna

Kanony 1083 - 1094 i 1095 - 1107 prawa kanonicznego.