W 2011 roku konsumenci i przedsiębiorcy będą mieli kłopoty podatkowe

Obecnie dopracowywane są przede wszystkim przepisy przejściowe, mające regulować zastosowanie stawek do stanów faktycznych następujących na przełomie roku. Projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw związanych z realizacją ustawy budżetowej, po sprawozdaniu Komisji Finansów Publicznych (druk 3496), powrócił do Sejmu ze zmodyfikowanymi przepisami przejściowymi (14a-14f).

Przepisy te nakazują (co do zasady) stosować stawkę właściwą w momencie wykonania czynności. W sytuacji, gdy strony ustalą następujące po sobie terminy płatności lub rozliczeń - uznaje się je za wykonane z upływem okresu, do którego te terminy się odnoszą. Natomiast jeżeli wspomniany okres obejmuje dzień zmiany stawki, planowane jest dokonanie podziału czynności na dwie części: w celu zastosowania starej stawki (do części usługi świadczonej do 31 grudnia 2010r.) i nowej (od 1 stycznia 2011r.). Problemem praktycznym będzie tu zapewne dokonanie prawidłowego podziału.

Praktyka gospodarcza pokazuje większą mnogość przypadków niż wspomniane w obecnym brzmieniu przepisów. Przykładem są umowy długoterminowe, dotyczące okresów kilkumiesięcznych czy kilkuletnich. Stajemy tam przed pytaniem nie tyle już odnoszącym się do prawa podatkowego, lecz cywilnego, tj. czy sprzedawca ma roszczenie wobec nabywcy o zapłatę ceny wyższej o 1 proc. W praktyce, bazując na ustawie o cenach, przyjęte jest traktowanie ceny jako ceny brutto, chyba że strony postanowią, że cena jest ceną netto plus VAT wg. Obowiązującej stawki. Niektóre z uregulowań szczególnych (np. umowy konsumenckie) wprost nakazują podawanie cen brutto.

Warto niekiedy sięgnąć do doświadczeń innych krajów członkowskich Unii Europejskiej, które mają już za sobą wielokrotne zmiany stawek, np. Niemiec (podniosły stawkę w 2007 roku z 16 na 19 proc.). W niemieckiej ustawie o VAT -UmsatzsteuerGesetz (UStG) - znajduje się ciekawa regulacja odnosząca się notabene do każdorazowej zmiany stawki. Mianowicie jeżeli świadczenie (usługa lub dostawa towarów) wynika z umowy zawartej nie później niż cztery miesiące przed wejściem w życie zmienionej ustawy, strona umowy może wymagać od drugiej strony wyrównania nadpłaty lub niedopłaty wynikającej z kwoty VAT. Zasada ta może być przez strony wyłączona.

Zmiana ustawy może dotyczyć stawki, zwolnienia lub objęcia czynności podatkiem VAT. Gdy wysokość niedopłaty lub nadpłaty jest sporna, UStG odsyła do procedury cywilnej. Oznacza to zatem, iż jeżeli strony nie określiły w umowie, że ustalona cena jest ceną netto plus VAT, sprzedający miał prawo żądać od nabywcy uregulowania różnicy w cenie (ale jedynie w odniesieniu do tych kontraktów, które zostały podpisane do 1 września 2006 roku.).

Przerzucenie podwyżki podatku VAT było możliwe w odniesieniu do konsumentów, jedynie jeżeli strony wyraźnie tak postanowiły (nie w ogólnych warunkach umów).

Należy wskazać, przenosząc to na grunt polski, iż w umowie z konsumentem postanowienie przerzucające na niego ciężar zmiany podatku VAT (w przypadku zmiany stawki podatku nastąpi odpowiednia zmiana ceny) zostało uznane za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz wpisane do rejestru tzw. klauzul niedozwolonych.

W warunkach polskich należałoby zatem dokładnie przeanalizować sposób (i możliwość) przerzucenia na konsumenta podwyżki stawki VAT w różnego rodzaju umowach długoterminowych, jak również konsekwencje braku zgody ze strony konsumenta na wyższą opłatę. Należy wziąć przy tym pod uwagę prawo dotyczące ochrony praw konsumenta (w szczególności prawo unijne). Warto przy tym wskazać, iż obecna (po posiedzeniu Komisji Finansów Publicznych) wersja projektu ustawy zawiera regulację odnoszącą się do umów telekomunikacyjnych, sankcjonującą jako wystarczające podanie do publicznej wiadomości informacji o zmianie warunków umowy w związku ze zmianą stawki VAT oraz o prawie konsumenta do wypowiedzenia umowy (w razie skorzystania z tego prawa projekt przewiduje powstanie roszczenia odszkodowawczego wobec konsumenta).

Innym ciekawym rozwiązaniem w prawie niemieckim było zagwarantowanie okresu przejściowego do bonów. Dostawy towarów i świadczenie usług, za które zapłata nastąpiła do dnia 28 lutego 2007r. bonem, objęte były starą stawką podatku.

Postanowienie przerzucające na konsumenta ciężar zmiany podatku VAT zostało uznane za niedozwolone wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz wpisane do rejestru tzw. klauzul niedozwolonych

Joanna Rudzka

doradca podatkowy, kieruje działem VAT kancelarii Ożóg i Wspólnicy