Jak z obrotu prawnego wyeliminować wadliwą decyzję

@RY1@i02/2009/252/i02.2009.252.086.012a.001.jpg@RY2@

Dorota Borkowska, doradca w Grant Thornton Frąckowiak

Celowi temu służy nadzwyczajny środek, mianowicie stwierdzenie nieważności decyzji ostatecznej, a więc takiej, od której nie przysługuje środek odwoławczy.

Należy podkreślić, że postępowanie w tym trybie nie przewiduje w ogóle badania na nowo okoliczności sprawy. Oznacza to, że organ prowadzący takie postępowanie nie może rozpatrywać sprawy co do jej istoty (merytorycznie), gdyż to szczególne postępowanie nie może zastępować postępowania podatkowego (np. odwoławczego) lub go powtarzać.

Przedmiotem tego postępowania jest jedynie ustalenie, czy zachodzą lub też nie zachodzą przesłanki takiego orzeczenia, które to wymienia art. 247 par. 1 Ordynacji podatkowej.

Stwierdzeniu nieważności podlega decyzja ostateczna, która:

1) została wydana z naruszeniem przepisów o właściwości;

2) została wydana bez podstawy prawnej;

3) została wydana z rażącym naruszeniem prawa;

4) dotyczy sprawy już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną;

5) została skierowana do osoby niebędącej stroną w sprawie;

6) była niewykonalna w dniu jej wydania i jej niewykonalność ma charakter trwały;

7) zawiera wadę powodującą jej nieważność na mocy wyraźnie wskazanego przepisu prawa;

8) w razie jej wykonania wywołałaby czyn zagrożony karą.

Organ podatkowy może podjąć postępowanie z urzędu lub na żądanie strony, z tym że termin, w którym można to uczynić, nie może przekroczyć pięciu lat od dnia doręczenia wadliwej decyzji lub gdy była wniesiona skarga do sądu administracyjnego, a sąd ten skargę oddalił (chyba że podatnik opiera swoje żądanie na przesłance zawartej w punkcie 4). Te okoliczności powodują, że organ podatkowy decyzją odmówi wszczęcia postępowania.

Jednak nawet w sytuacji wniesienia żądania przed upływem pięciu lat, co uprawnia organ podatkowy do podjęcia postępowania - a więc zostanie wydane postanowienie o wszczęciu postępowania - okaże się, że wydanie nowej decyzji orzekającej już co do istoty nie mogłoby nastąpić, z uwagi na przedawnienie zobowiązania, wówczas organ podatkowy decyzją odmówi stwierdzenia nieważności decyzji, wskazując jednak, że decyzja jest obarczona wadą.

Wnosząc żądanie stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej, należy kierować je do organu podatkowego wyższego stopnia, tj. organu odwoławczego. A zatem jeśli wystawcą decyzji ostatecznej jest naczelnik urzędu skarbowego, żądanie należy skierować do dyrektora izby skarbowej. Również w przypadku gdy naczelnik urzędu skarbowego stwierdzi, że wydana przez niego decyzja obarczona jest jedną z kwalifikowanych wad, zwraca się do dyrektora izby skarbowej o przeprowadzenie stosownego postępowania. Natomiast gdy żądanie dotyczy decyzji wydanej przez ministra finansów, dyrektora izby skarbowej, dyrektora izby celnej lub samorządowe kolegium odwoławcze - należy skierować je do tego samego organu. Jedynie w odniesieniu do decyzji wydanych przez dyrektora izby skarbowej lub celnej, gdy postępowanie miałoby zostać podjęte z urzędu, wówczas postanowienie o wszczęciu postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji podatnik otrzyma od ministra finansów.

Równocześnie z żądaniem stwierdzenia nieważności decyzji można wnioskować o wstrzymanie wykonania decyzji ostatecznej, jeżeli okoliczności sprawy wskazują na prawdopodobieństwo uchylenia takiej decyzji. Może tego dokonać także organ podatkowy z urzędu.

Ocena tego faktu sprawia największy problem. W literaturze utrwalony jest pogląd, że rażące naruszenie prawa to takie, kiedy wystąpi oczywista, jawna i rażąca sprzeczność decyzji z literą przepisu. Pojawienie się więc orzeczenia sądowego zawierającego odmienną interpretację przepisu, który zastosował organ podatkowy w decyzji, nie stanowi o rażącym naruszeniu prawa przez organ wydający taką decyzję. Wybór jednej z możliwych interpretacji nie jest bowiem oceniany jako rażące naruszenie prawa, nawet gdy później zostanie uznany za nieprawidłowy. Przykładowo w otrzymanej przez spółkę decyzji w zakresie podatku dochodowego organ podatkowy stwierdził, że nie stanowi kosztu podatkowego wydatek na organizację imprezy integracyjnej. Spółka nie odwołała się od takiego rozstrzygnięcia, więc nie będzie mogła, jeśli przeczyta uzasadnienie wyroku sądu administracyjnego, w którym sąd w podobnym stanie faktycznym potwierdzi, że taki wydatek jest kosztem podatkowym, żądać stwierdzenia nieważności swojej decyzji.

Jedynie gdy dana norma prawna nie budzi wątpliwości interpretacyjnych, jest jasna i oczywista, natomiast rozstrzygnięcie decyzji nastąpi w oczywistej sprzeczności z treścią przepisu, wówczas można spodziewać się stwierdzenia nieważności decyzji. Na przykład spółka zadeklarowała z tytułu VAT podatek do wpłaty i go wpłaciła, a następnie wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie nadpłaty, składając równocześnie korektę deklaracji. Procedura w tym zakresie jest jednoznaczna, jeśli organ nie stwierdzi przesłanek istnienia nadpłaty powinien wydać decyzję odmawiającą stwierdzenia nadpłaty. Wydanie zaś decyzji określającej wysokość zobowiązania, bez wszczęcia postępowania w tym zakresie, powoduje, że decyzja jest obarczona wadą rażącego naruszenia procedury podatkowej.

Niewątpliwie wadliwą decyzję ostateczną można wyeliminować z obrotu prawnego, ale nie jest to łatwe. Z tego też względu, w przypadku wątpliwości co do prawidłowości zawartego w otrzymanej decyzji rozstrzygnięcia, należy rozważyć, czy nie złożyć odwołania lub skargi, gdyż późniejsze wzruszenie decyzji może okazać się wręcz niemożliwe.

Oczywiście od decyzji organu, który stwierdzi, że podstawy żądania stwierdzenia nieważności decyzji nie są uzasadnione, podatnik może się odwołać. Z uwagi na to, że sprawa dotyczy trybu nadzwyczajnego, również odwołanie musi zawierać się w granicach wyraźnie wynikających z przepisów dotyczących tego trybu. Organ rozpatrujący odwołanie będzie bowiem analizował sprawę w ramach uregulowań dotyczących właśnie stwierdzenia nieważności decyzji. W przypadku decyzji negatywnej podatnik ma także prawo do złożenia skargi.

Trzeba też zwrócić uwagę, że Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkody będące następstwem działania organów administracyjnych z tytułu bezprawnego wydania decyzji. Zatem wyeliminowanie z obrotu decyzji na skutek stwierdzenia jej nieważności może stanowić podstawę do wystąpienia z powództwem o naprawienie szkody. Oczywiście nie każde stwierdzenie nieważności decyzji będzie stanowiło podstawę do sformułowania roszczenia, muszą bowiem być spełnione określone przesłanki: wystąpiła szkoda, jest ona następstwem działania niezgodnego z prawem oraz istnieje związek przyczynowy między powstaniem szkody a niezgodnym z prawem działaniem. Jednak postępowanie w zakresie naprawienia szkody jest działaniem niezwykle trudnym, bowiem to podatnik musi wykazać, że poniósł szkodę, a zwrot nienależnie uiszczonego podatku nie pokryje poniesionej straty.

Rozmawiała Ewa Matyszewska

Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.).