Za długi podatkowe spółki odpowiada jej zarząd

W przypadku gdy urząd skarbowy nie może wyegzekwować zaległego podatku od osoby prawnej ze względu na to, że podmiot ten nie posiada wystarczającego majątku i egzekucja długów podatkowych jest bezskuteczna, ma prawo domagać się tego podatku od osób kierujących organizacją. Odpowiedzialność za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z o.o. w organizacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji spoczywa na członkach zarządu. Osoby te odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem. Podobny zakres odpowiedzialności podatkowej przewidziany jest dla innych osób prawnych - stowarzyszeń czy fundacji. W takich przypadkach odpowiedzialność spoczywa na członkach organów zarządzających tymi osobami prawnymi. Wynika to z art. 116 i art. 116a Ordynacji podatkowej.

Zakres

Odpowiedzialność ta obejmuje zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie pełnienia przez nich obowiązków członka zarządu, oraz zaległości wymienione w art. 52 Ordynacji podatkowej powstałe w czasie pełnienia obowiązków członka zarządu. Chodzi o to, że na równi z zaległością podatkową traktowana jest:

wnadpłata, jeżeli w zeznaniu lub w deklaracji została wykazana nienależnie lub w wysokości wyższej od należnej, a organ podatkowy dokonał jej zwrotu lub zaliczenia na poczet zaległości podatkowych bądź bieżących lub przyszłych zobowiązań podatkowych;

wzwrot podatku, jeżeli podatnik otrzymał go nienależnie lub w wysokości wyższej od należnej lub został on zaliczony na poczet zaległości podatkowej albo bieżących lub przyszłych zobowiązań podatkowych (chyba że podatnik wykaże, że nie nastąpiło to z jego winy;

wwynagrodzenie płatników lub inkasentów pobrane nienależnie lub w wysokości wyższej od należnej;

woprocentowanie nienależnej nadpłaty bądź zwrotu podatku zwrócone lub zaliczone na poczet zaległych, bieżących lub przyszłych zobowiązań podatkowych.

Możliwe jest uchylenie się od tej odpowiedzialności, jeśli zostaną spełnione pewne ustawowe przesłanki (przesłanki egzoneracyjne). Przede wszystkim osoby odpowiedzialne w toku postępowania muszą wykazać, że we właściwym czasie zgłosiły wniosek o ogłoszenie upadłości organizacji. W tej części istotne znaczenia mają przepisy ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze. Zgodnie z tą ustawą dłużnik jest obowiązany, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości. Podstawą do ogłoszenia upadłości jest niewypłacalność dłużnika (osoby prawnej).

Ponadto osoba prawna według powyższej ustawy jest traktowana jako niewypłacalna, jeżeli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Osoby prawne czy jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, uważa się za niewypłacalne także wtedy, gdy ich zobowiązania przekroczą wartość jego majątku, nawet wówczas, gdy na bieżąco te zobowiązania są wykonywane.

W przypadku gdy spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji lub spółka akcyjna w organizacji nie ma zarządu, za zaległości podatkowe spółki odpowiada jej pełnomocnik albo odpowiadają wspólnicy, jeżeli pełnomocnik nie został powołany. Te zasady stosuje się również do byłego członka zarządu oraz byłego pełnomocnika lub wspólnika spółki w organizacji.

Przepisy nie określają jednak wprost, czy w celu ustalenia odpowiedzialności członków zarządu organ podatkowy prowadzi postępowanie przeciwko wszystkim członkom zarządu, czy wobec jednego z nich. Na tym tle doszło do wielu sporów podatników z organami podatkowymi w kwestii dotyczącej zakresu odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe zarządu spółki. Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę 9 marca 2009 r. (sygn. akt I FPS 4/08), w której uznał, że art. 116 Ordynacji podatkowej nakłada na organ podatkowy obowiązek prowadzenia postępowania o odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe spółki wobec wszystkich osób mogących ponosić taką odpowiedzialność, tj. wszystkich członków zarządu pełniących swoje funkcje w dacie powstania zaległości.

Eliminowanie ryzyka

Aby osoby odpowiedzialne za kierowanie spółką czy inną organizacją mogły uniknąć odpowiedzialności za zaległości podatkowe, powinny przede wszystkim dopilnować, aby sprawy rozliczeń podatkowych były prowadzone prawidłowo. W ten sposób minimalizują ryzyko, że w ogóle dojdzie do powstania zaległości podatkowej i ewentualnego orzeczenia o odpowiedzialności. Bieżąca kontrola finansów organizacji pozwoli również na złożenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania układowego.

Przesłanki do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości mają zastosowanie zarówno w sytuacji, gdy dłużnik nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych wobec kilku wierzycieli, jak i wobec jednego wierzyciela, którym jest tylko Skarb Państwa w odniesieniu do należności publicznoprawnych (podatków czy składek na ubezpieczenie społeczne). Takie jest stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd ten w wyroku z 10 stycznia 2012 r. (sygn. akt II FSK 1329/10) uznał, że to, iż jedynym wierzycielem jest Skarb Państwa, nie jest przeszkodą do zgłoszenia upadłości spółki lub wszczęcia postępowania naprawczego. Tylko realizując taką procedurę, członek zarządu może się uwolnić od odpowiedzialności spółki za zaległe podatki. W tej sprawie NSA zajął się sprawą prezesa spółki z o.o., wobec którego naczelnik urzędu skarbowego wydał decyzję orzekającą o odpowiedzialności za zaległości w podatku dochodowym.

Prezes spółki próbował bronić się przed orzeczeniem od odpowiedzialności w ten sposób, że nie mógł złożyć skutecznie wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania naprawczego. Powoływał się na to, że ogłoszenie upadłości może nastąpić tylko wówczas, gdy istnieje co najmniej dwóch wierzycieli podmiotu gospodarczego, którego dotyczy wniosek (a nie jak w jego przypadku spółka posiadała długi tylko wobec Skarbu Państwa, a więc tylko jednego wierzyciela). Według niego wynikało to z tego, że celem postępowania upadłościowego jest likwidacja majątku masy upadłości oraz równomierne zaspokojenie wszystkich wierzycieli. Z tym nie zgodził się jednak NSA. Sąd orzekł, że nawet w przypadku braku możliwości formalnego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości z uwagi na to, iż jedynym wierzycielem jest Skarb Państwa, nie można przyjąć, że byli członkowie spółek kapitałowych z tego powodu nie mają obowiązku zgłaszać wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcia postępowania zapobiegającego upadłości w ramach przesłanek egzoneracyjnych i uwolnić się w ten sposób od odpowiedzialności. Przesłanki te zostały wyczerpująco określone w art. 116 par. 1 Ordynacji i nie mogą podlegać żadnym modyfikacji przez osoby trzecie wymienione w art. 116 par. 1 Ordynacji podatkowej przepisie - podkreślił sąd.

Brak spłaty

W innej sprawie, jaką rozpatrywał w kwestii odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania podatkowe, NSA uznał (wyrok z 19 września 2012 r., sygn. akt II FSK 345/11), że naczelnik urzędu skarbowego nie może automatycznie orzekać o odpowiedzialności członków zarządu stowarzyszenia za zaległości podatkowe tylko dlatego, że zadeklarowane podatki nie zostały uregulowane na czas. Organ podatkowy nie może też uznawać, że w takim przypadku wystąpiły przesłanki do ogłoszenia upadłości stowarzyszenia. To, że stowarzyszenie nie spłacało długów na czas, nie oznacza, że było niewypłacalne. Urząd powinien zanalizować bilans a także rachunek zysków i strat spółki. Dopiero po ich zbadaniu może ewentualnie orzekać o tym, czy organizacja była w stanie upadłości, czy też nie.

Powołanie niezgodnie z prawem

Osoby kierujące organizacjami często próbują uniknąć odpowiedzialności podatkowej, dowodząc, że zostały powołane na kierownicze stanowisko niezgodnie z prawem. W tej kwestii również wypowiedział się ostatnio NSA. W wyroku z 12 października 2012 r. (sygn. akt II FSK 477/11) sąd uznał, że organy podatkowe nie mogą orzekać o odpowiedzialności danej osoby za zobowiązania podatkowe stowarzyszenia bez wcześniejszego sprawdzenia, czy została ona prawidłowo powołana do zarządu. Sąd podkreślił, że odpowiedzialności nie może ponosić osoba, która faktycznie nie pełniła obowiązków członka organu zarządzającego osoby prawnej ani też nie miała możliwości pełnienia takich obowiązków w okresie, w jakim powstały zaległości podatkowe, czy też nie mogła w sposób rzeczywisty wpływać na działalność stowarzyszenia. W tej sprawie ustalono, że w trakcie zgromadzenia członków stowarzyszenia, na którym doszło do wyboru władz, sfałszowano listę obecności. Według sądu organ powinien wziąć to pod uwagę i ocenić, czy o wyborze władz może być uznana za bezwzględnie ważną, istniejącą i skuteczną. Powinien też wziąć pod uwagę wyrok Sądu Najwyższego z 8 października 1972 r. (sygn. akt II CR 1712/72), w którym stwierdzono, że uchwała za którą nie głosowała wymagana większość, może być uznana za nieistniejącą.

Z drugiej jednak strony NSA w wyroku z 25 marca 2013 r. (sygn. akt I FSK 521/12) orzekł, że w przypadku gdy członek zarządu spółki z o.o. zarzuca, że zachodzi przesłanka uwalniająca go z odpowiedzialności z art. 116 Ordynacji podatkowej, i twierdzi, że został powołany niezgodnie z prawem, to zgodnie z art. 252 par. 1 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) powinien wnieść powództwo przeciwko spółce o stwierdzenie nieważności uchwały zgromadzenia wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialności. Sąd uzasadnił, że jeśli takie postępowanie nie zostało wszczęte ani też skarżący nie wykazał, że podjął starania o uchylenie uchwały, to oznacza, że nie wykazał okoliczności, które mogłyby go zwolnić z odpowiedzialności za długi podatkowe spółki.

WAŻNE

Członek zarządu powinien zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszcząć postępowanie układowe nie później niż w terminie 2 tygodni od dnia, w którym spółka na przykład przestała spłacać swoje długi

WAŻNE

Egzekucja zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej może być wszczęta dopiero wtedy, gdy egzekucja z majątku podatnika okazała się bezskuteczna

Przemysław Molik

przemyslaw.molik@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 116 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 749 z późn. zm.). Art. 10-11, art. 21 ust. 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1112 z późn. zm.).