Kiedy fiskus określi wartość rzeczy

Przepisy pozwalające organom podatkowym na oszacowanie wartości rynkowej rzeczy oraz praw majątkowych zawierają trzy ustawy: o podatkach dochodowych, o podatku od czynności cywilnoprawnych oraz o podatku od spadku i darowizn. Korzystając z tych aktów prawnych, fiskus może określić cenę zarówno nieruchomości, rzeczy ruchomych (np. środki transportu), jak i papierów wartościowych czy udziałów w spółkach.

Przepisy ustawy o PCC określają, że dla czynności sprzedaży podstawę opodatkowania stanowi wartość rynkowa rzeczy lub prawa majątkowego, a obowiązek podatkowy ciąży na kupującym. Czynności cywilnoprawne nie podlegają PCC, jeśli przynajmniej jednak strona transakcji jest podatnikiem VAT.

Urząd skarbowy, analizując deklarację podatku od czynności cywilnoprawnych, zakwestionował wartość udziałów w spółce z o.o, które zostały zakupione przez osobę fizyczną.

Urząd może określić wartości udziałów będących prawami majątkowymi na podstawie przeciętnych cen stosowanych przy obrocie prawami majatkowymi podobnego gatunku, co oznacza uwzględnianie zarówno cen najniższych, jak i najwyższych. Dla określenia ceny rynkowej może posłużyć się danymi o wysokości PCC uiszczanego w związku z transakcjami obrotu udziałami innych spółek. Przeciętną cenę ustala się nie tylko na podstawie informacji zebranych z obrotu rzeczami i prawami majątkowymi dokonywanego między osobami fizycznymi, ale też informacji zebranych z obrotu prawami majątkowymi, dokonywanego między innymi podmiotami, w tym podatnikami będącymi podatnikami podatku dochodowego od osób prawnych.

Zgodnie z art. 6 ust. 2 ustawy o PCC wartość rynkową przedmiotu czynności cywilnoprawnych określa się na podstawie przeciętnych cen stosowanych w obrocie:

● rzeczami tego samego rodzaju i gatunku, z uwzględnieniem ich miejsca położenia, stanu i stopnia zużycia;

● prawami majątkowymi tego samego rodzaju z dnia dokonania tej czynności, bez odliczania długów i ciężarów.

Konstrukcja tego przepisu może jednak stwarzać problemy podatnikom w prawidłowym określeniu wartości rynkowej. Ustawa nie daje bowiem podatnikom jasnych wskazówek, jakie rynki sprzedaży powinny być brane pod uwagę. Szczególna trudność może pojawić się przy szacowaniu wartości środków transportu, które często mogą zmieniać położenie, albo też rzeczy znajdujących się poza granicą Polski, gdzie realia rynkowe mogą być odmienne.

Jeżeli podatnik nie określił wartości przedmiotu sprzedaży lub wartość określona przez niego nie odpowiada - według oceny organu podatkowego - wartości rynkowej, organ ten wezwie podatnika do jej określenia, podwyższenia lub obniżenia w terminie nie krótszym niż 14 dni od dnia doręczenia wezwania. W tym samym piśmie urząd poda też wartość przedmiotu ustaloną według własnej, wstępnej oceny. Jeśli podatnik pomimo wezwania organu nie określi wartości lub poda wartość nieodpowiadającą wartości rynkowej, organ podatkowy oszacuje cenę przedmiotu z uwzględnieniem opinii biegłego lub przedłożonej przez podatnika wyceny rzeczoznawcy.

Podatnicy dokonujący sprzedaży czy zakupu rzeczy specyficznych (niebędących przedmiotem zorganizowanego obrotu rynkowego -np. maszyny i urządzenia projektowane na specjalne zamówienie), dla których trudno określić przeciętną cenę rynkową, powinni podczas weryfikacji przeprowadzanej przez organ podatkowy, jak najlepiej udokumentować wartość takiej transakcji.

Dokumentami mogą być wszelkie dowody uprawdopodobniające fakt, że wartość transakcji jest rynkowa. Przy wycenie specyficznych dóbr pomocna będzie opinia rzeczoznawcy majątkowego. Jednak to organ podatkowy dokonuje oceny dowodu przedstawionego przez biegłego i ostatecznie określa wartość rynkową takiego specyficznego dobra.

Mimo że przepisy o podatkach dochodowych odnoszą wielkość przychodu do wartości wyrażonej w cenie określonej w umowie (może być przecież kształtowana przez strony swobodnie), to organ podatkowy również ma prawo do określenie tej ceny na podstawie wartości rynkowej zarówno rzeczy, jak i praw majątkowych. W takim przypadku fiskus dokonuje szacowania ceny na zasadach analogicznych, tzn. wartość rynkową ocenia się na podstawie cen rynkowych stosowanych w obrocie rzeczami lub prawami tego samego rodzaju i gatunku, z uwzględnieniem w szczególności ich stanu i stopnia zużycia oraz czasu i miejsca odpłatnego zbycia.

Podatnik zakupił budynek użytkowy na prowincji. Cena zakupu była atrakcyjna, ponieważ w promieniu kilku kilometrów od budunku nie ma żadnych zagospodarowanych terenów. Jakie dowody powinien zebrać podatnik w razie weryfikacji ceny nabycia tej nieruchomości przez urząd skarbowy?

Wartość rynkową nieruchomości dla celów podatkowych generalnie ustala się na podstawie cen transakcyjnych nieruchomości o podobnym charakterze oraz na obszarze porównywalnych rynków lokalnych o podobnej gęstości zaludnienia, przeciętnych dochodach mieszkańców czy stopie bezrobocia. Przy określaniu wartości rynkowej można również uwzględnić takie okoliczności jak dostępność mediów, komunikacja czy zagospodarowanie sąsiednich terenów. Takie informacje mogą okazać się istotnym dowodem i uprawdopodobnić fakt, że cena zakupu spełniała warunki rynkowe.

Taka konstrukcja przepisu nie daje jednak organowi podatkowemu - w razie zakwestionowania ceny rynkowej przedmiotu sprzedaży - uprawnienia do powiązania wartości tego przedmiotu z dochodami możliwymi do uzyskania przez podatnika z tej rzeczy czy prawa. I choć organ nie może stosować takiej metody, to ma prawo wezwać strony umowy do zmiany tej wartości albo przedstawienia przyczyn uzasadniających podanie ceny znacznie odbiegającej od wartości rynkowej. A to oznacza, że strony transakcji muszą zadbać o jak najdokładniejsze zebranie dowodów (dokumentów) świadczących o tym, że cena sprzedaży była zbliżona do rynkowej.

Również podatnicy nieodpłatnie - w darowiźnie lub spadku - otrzymujący rzeczy lub prawa majątkowe, wykazując je przed organem podatkowym, powinni podstawę ich opodatkowania odnieść do wartości rynkowej. Dotyczy to także członków najbliższej rodziny, którzy korzystają też ze zwolnienia z podatku od spadku.

Generalnie podstawę opodatkowania stanowi wartość nabytych rzeczy i praw majątkowych po potrąceniu długów i ciężarów ustalona według stanu rzeczy i praw majątkowych w dniu nabycia i cen rynkowych z dnia powstania obowiązku podatkowego. Jeżeli przed dokonaniem wymiaru podatku nastąpi ubytek rzeczy spowodowany siłą wyższą, wówczas do ustalenia wartości przyjmuje się stan rzeczy w dniu dokonania wymiaru. Natomiast odszkodowanie za ubytek, należne z tytułu ubezpieczenia, wlicza się do podstawy wymiaru.

Wartość nabytych rzeczy i praw majątkowych przyjmuje się w wysokości określonej przez nabywcę, jeżeli odpowiada ona ich wartości rynkowej, a wartość praw do wkładów oszczędnościowych określa w wysokości tych wkładów. Natomiast wartość jednostek uczestnictwa przyjmuje się w wysokości ustalonej przez fundusz inwestycyjny zgodnie z przepisami ustawy o funduszach inwestycyjnych.

W razie zakwestionowania przez organ podatkowy wartości rzeczy lub praw majątkowych podatnik ma prawo przedstawić w postępowaniu podatkowym organowi wycenę rzeczoznawcy. Przepisy ustawy - Ordynacja podatkowa przewidują bowiem czynny udział podatnika w każdym stadium postępowania. Jednocześnie przyznają podatnikowi prawo do wypowiedzenia co do zebranych dowodów, w tym także co do materiału zgromadzonego o przeciętnych cenach nieruchomości czy innego przedmiotu, którego cena została zakwestionowana przez organ. Podatnik ponosi koszty opinii biegłego wyłącznie w sytuacji, jeżeli określona przez niego wartość rynkowa przedmiotu transakcji rażąco odbiega od cen rynkowych.

Gdy organ podatkowy powoła biegłego, a wartość określona z uwzględnieniem jego opinii będzie się różnić o więcej niż 33 proc. od wartości podanej przez podatnika, to koszty opinii ponosi podatnik

Przemysław Molik

przemyslaw.molik@infor.pl

Art. 14 ust. 3 ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 54, poz. 654 z późn. zm.).

Art. 19 ust. 4 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).

Art. 6 ust. 2, 3, 4 ustawy z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 68, poz. 450 z późn. zm.).

Art. 7, 8 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768).

Art. 123 i art. 200 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.).