Jeśli cena sprzedaży akcji będzie za niska, wyceny dokona urząd

Zbycie akcji czy udziałów po zaniżonej cenie może się przyczynić do powstania zaległości podatkowej w podatku dochodowym oraz w podatku od czynności cywilnoprawnych, bowiem umowa sprzedaży praw majątkowych podlega opodatkowaniu tym ostatnim w wysokości 1 proc.

Strony umowy sprzedaży w ramach swobody zawierania umów mogą dowolnie kształtować treść stosunku prawnego. Oznacza to, że cena sprzedaży może być przez strony określona w sposób dowolny. Jednak zasadą przy ustalaniu podstawy opodatkowania jest jej odniesienie, szczególnie w przypadku umowy sprzedaży, do wartości rynkowej. Przepisy podatkowe zawierają regulacje, które przyznają organom podatkowym uprawnienia do określenia tej ceny w oparciu właśnie o wartość rynkową rzeczy lub praw majątkowych.

Przepisy te regulują ustalanie wysokości przychodu między innymi z odpłatnego zbycia praw majątkowych. W przypadku przychodów z akcji, ustawodawca przewiduje, że przychód ten, co do zasady, jest równy cenie określonej w stosownej umowie cywilnoprawnej. Jeżeli jednak cena ta bez uzasadnionej przyczyny znacznie odbiega od wartości rynkowej rzeczy, przychód określa organ podatkowy lub organ kontroli skarbowej w wysokości wartości rynkowej. Wartość rynkową określa się na podstawie cen rynkowych stosowanych w obrocie rzeczami tego samego rodzaju i gatunku, z uwzględnieniem w szczególności ich stanu i stopnia zużycia oraz czasu i miejsca odpłatnego zbycia.

W odniesieniu do podatku dochodowego zaniżenie wartości udziałów czy akcji będących przedmiotem umowy dotyczy zarówno kupującego, jak i sprzedającego. Sprzedający bowiem, zaniżając cenę, osiąga dla rozliczenia podatkowego niższą wartość dochodu, natomiast kupujący niższe koszty uzyskania przychodów.

Analogiczne zasady przewidziane są przy ustalaniu zobowiązania podatkowego w podatku od czynności cywilnoprawnych. W przypadku umowy sprzedaży podstawę opodatkowania stanowi wartość rynkowa rzeczy lub prawa majątkowego. Ustawa o PCC określa dodatkowo, że wartość rynkową sprzedaży praw majątkowych określa się na podstawie przeciętnych cen stosowanych w obrocie prawami majątkowymi tego samego rodzaju, z dnia dokonania tej czynności, bez odliczania długów i ciężarów. W przypadku PCC obowiązek podatkowy ciąży jednak tylko na kupującym.

Jednak określenie wartości rynkowej rzeczy przez organ podatkowy lub kontrolny powinno być poprzedzone wezwaniem stron umowy do zmiany wartości podanej w umowie lub wskazania przyczyn uzasadniających podanie w umowie ceny znacznie odbiegającej od wartości rynkowej. W razie nieudzielenia odpowiedzi na to wezwanie, niedokonania zmiany wartości lub niewskazania przyczyn uzasadniających podanie ceny znacznie odbiegającej od wartości rynkowej organ podatkowy lub kontrolny określi wartość z uwzględnieniem opinii biegłego lub biegłych. Jeżeli wartość ustalona w ten sposób odbiega co najmniej o 33 proc. od wartości wyrażonej w cenie, koszty opinii biegłego lub biegłych ponosi zbywający.

Jak z tego wynika, brak wskazania przez podatnika przyczyny podania w umowie sprzedaży przedmiotowych akcji spółki ceny znacznie odbiegającej od wartości rynkowej, nie pozbawia organów podatkowych lub kontrolnych prawa do ustalenia tej wartości z uwzględnieniem opinii biegłego. Również w przypadku gdy podatnik poda przyczynę zaniżenia wartości rynkowej, to ocena takiej przyczyny przez organ podatkowy jest dowolna i również w tym przypadku organ może powołać biegłego lub biegłych. Organ nie będzie zobowiązany zarówno do uwzględnienia opinii biegłego przedstawionej przez podatnika, jak i opinii biegłego powołanego przez organ.

Praktyka organów podatkowych pokazuje, że w przypadku gdy podatnik zaniżył cenę sprzedaży akcji w umowie, biegli powoływani przez organ stosują do określenia wartości udziałów czy akcji spółki kapitałowej różne metody wyceny przedsiębiorstw, emitenta akcji czy udziałów. W przypadku bowiem akcji czy udziałów, które nie są przedmiotem publicznego obrotu, ich cena nie może być zweryfikowana w oparciu o rynek papierów wartościowych.

Przykładowo w sprawie rozpatrywanej przed NSA 16 marca 2011 r. (sygn. akt II FSK 1937/09) zastosowana została metoda wyceny wartości przedsiębiorstwa.

W sprawie tej podatnik nabył nieodpłatnie akcje pracownicze spółki PZU o wartości nominalnej 10 zł każda. W wyniku przeprowadzenia splitu (podziału) akcji obniżona została ich wartość nominalna do 1 zł za każdą akcję. Podatnik sprzedał na rynku pozagiełdowym 480 akcji za łączną kwotę 480 zł. Organ podatkowy zakwestionował cenę sprzedaży i wezwał podatnika do zmiany wartości umowy lub podanie przyczyn ustalenia ceny sprzedaży akcji znacznie odbiegającej od wartości rynkowej. Organ na podstawie opinii biegłego ustalił wartość rynkową akcji na poziomie 78 zł za jedną akcję. Wycena została dokonana na podstawie wartości spółki.

Podatnik zarzucił organowi, że ten w przypadku szacowania wartości sprzedawanych udziałów czy akcji powinien posługiwać się metodą porównawczą (czyli odnosić się do obrotu prawami majątkowymi tego samego rodzaju). W szczególności zarzut opierał się na niewykorzystaniu przez organy podatkowe przy ustalaniu wartości rynkowej przedmiotowych akcji rzeczywistych wartości zgłoszonych przez innych podatników w wysokości kilkunastu złotych.

Sąd uznał jednak, że zastosowanie przez biegłego metody wyceny przedsiębiorstw jest dopuszczalne, bowiem w przypadku spółki akcyjnej wartość przedsiębiorstwa prowadzonego przez spółkę jest podstawą do wyliczenia wartości akcji. W tej sytuacji cena rynkowa akcji spółki powinna być zbliżona do ich wartości.

Sąd odrzucił również argumenty podatnika, że o wartości rynkowej akcji nie decyduje szacunkowo ustalona wartość spółki, ale relacja pomiędzy podażą i popytem.

Podatnicy powinni więc zwracać uwagę na ustalanie ceny sprzedaży zbywanych udziałów czy akcji. Organy mogą skontrolować w szczególności transakcje sprzedaży akcji poniżej wartości księgowej spółki lub sprzedaż akcji ze stratą, a także transakcje dotyczące udziałów czy akcji spółek, których głównym aktywami są nieruchomości.

Zgodnie z kodeksem spółek handlowych spółki kapitałowe mogą przeprowadzać operację umorzenia udziałów bez zgody wspólnika. Uchwała zgromadzenia wspólników ustanawiająca takie umorzenie powinna określać w szczególności wysokość wynagrodzenia przysługującego wspólnikowi za umorzony udział. Wynagrodzenie nie może być niższe od wartości przypadających na udział aktywów netto, wykazanych w sprawozdaniu finansowym za ostatni rok obrotowy, pomniejszonych o kwotę przeznaczoną do podziału między wspólników. W praktyce jednak zdarza się, że ustalone przez uchwałę wspólników wynagrodzenie spełniające powyższy warunek co do minimalnej wartości, będzie odbiegać od wartości rynkowej umarzanych udziałów. Operacja umorzenia udziałów różni się od transakcji sprzedaży akcji na podstawie umowy sprzedaży, a więc w tym przypadku nie jest możliwe szacowanie dochodu i określenie wartości akcji czy udziałów na podstawie cen rynkowych.

Przychodem z odpłatnego zbycia rzeczy lub praw majątkowych (udziałów akcji) jest ich wartość wyrażona w cenie określonej w umowie. Jeżeli jednak cena bez uzasadnionej przyczyny znacznie odbiega od wartości rynkowej tych rzeczy lub praw, przychód określa organ podatkowy lub organ kontroli skarbowej w wysokości wartości rynkowej.

Przemysław Molik

przemyslaw.molik@infor.pl

Art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a) art. 6 ust. 1, 2 ustawy z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 101, poz. 649 z późn. zm.).

Art. 14 ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 74, poz. 397 z późn. zm.).

Art. 19 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).

Art. 199 par. 2 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).