Postępowanie podatkowe musi być prowadzone rzetelnie i na podstawie dowodów

Katalog przewidzianych w Ordynacji podatkowej środków dowodowych jest bardzo szeroki. Aleksandra Mazur-Zych, ekspert w Ernst & Young, wyjaśnia, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może się przyczynić do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.

Dowodami w postępowaniu podatkowym mogą być w szczególności księgi podatkowe, deklaracje złożone przez stronę, zeznania świadków, opinie biegłych, materiały i informacje zebrane w wyniku oględzin, informacje podatkowe oraz inne dokumenty zgromadzone w toku czynności sprawdzających lub kontroli podatkowej, a także materiały zgromadzone w toku postępowania karnego albo postępowania w sprawach o przestępstwa lub wykroczenia skarbowe.

- Spośród wskazanego katalogu środków dowodowych wyłączono informacje podatkowe oraz inne dokumenty zgromadzone w toku czynności sprawdzających lub kontroli podatkowej, jeśli zostały zgromadzone w trakcie kontroli dokonanej z naruszeniem prawa (tj. po terminie czy też bez doręczenia upoważnienia do jej przeprowadzenia) - tłumaczy Aleksandra Mazur-Zych.

Ekspert, odnosząc się do poszczególnych środków dowodowych, wskazuje, że najczęściej stosowanym środkiem dowodowym są księgi podatkowe, przez które rozumie się m.in. księgę rachunkową, księgę przychodów i rozchodów, a także ewidencję środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych.

- Księgi podatkowe stanowią dowód tego, co zostało w nich zapisane, o ile są prowadzone rzetelnie, tj. odzwierciedlają stan rzeczywisty, i w sposób niewadliwy, tj. zgodnie z zasadami wynikającymi z odrębnych przepisów - podkreśla Aleksandra Mazur-Zych.

Podpowiada, aby pamiętać, że księgi podatkowe korzystają z domniemania prawdziwości. Oznacza to, że zawarte w nich informacje uważa się za prawdziwe, a w przypadku gdy organ je kwestionuje, powinien obalić to domniemanie i wykazać ich nierzetelność.

Obok ksiąg podatkowych organy podatkowe bardzo często sięgają również do dokumentów prywatnych podatników zawierających informacje istotne z punktu widzenia ich rozliczeń z fiskusem (takich jak faktury, umowy handlowe czy też wyciągi z rachunków bankowych). Aleksandra Mazur-Zych stwierdza, że dokumenty te nie korzystają z domniemania prawdziwości jak księgi podatkowe, jednak stwierdzają one dokonanie danej czynności przez podatnika, która co do zasady ma wpływ na jego rozliczenia.

Szczególną moc dowodową Ordynacja podatkowa przyznaje dokumentom urzędowym, tj. aktom notarialnym, ugodom sądowym, odpisom z rejestru przedsiębiorców czy też postanowieniom sądowym.

- Stanowią one dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone i jest zgodne z rzeczywistością - tłumaczy nasza rozmówczyni z Ernst & Young.

Zamiast oryginału dokumentu strona może przedłożyć urzędowy odpis tego dokumentu lub też odpis poświadczony za zgodność z oryginałem przez notariusza albo przez występującego w sprawie pełnomocnika strony będącego adwokatem, radcą prawnym lub doradcą podatkowym. W sytuacji natomiast, gdy przepis prawa nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego w drodze zaświadczenia, za dowód w postępowaniu podatkowym można uznać także oświadczenia podatnika złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania.

Kolejnym środkiem dowodowym jest dowód z zeznań świadka. Świadkiem w postępowaniu podatkowym - jak wyjaśnia Aleksandra Mazur-Zych - może być każda osoba posiadająca wiedzę co do faktów istotnych dla sprawy. Osoba taka ma obowiązek stawienia się na wezwanie organu oraz złożenia zeznań zgodnie z prawdą. Prawo do odmowy zeznań w charakterze świadka przysługuje wyłącznie bliskim strony, tj. małżonkowi strony, wstępnym (rodzice, dziadkowie), zstępnym (dzieci, wnuki) i rodzeństwu oraz powinowatym pierwszego stopnia (synowa, zięć), jak również osobom pozostającym ze stroną w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli. Uprawnienie to trwa także po ustaniu małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli. Przepisy Ordynacji podatkowej przewidują prawo odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania. Jak podpowiada Aleksandra Mazur-Zych, skorzystać z tego prawa można, gdy odpowiedź na zadane pytanie mogłaby narazić świadka lub jego bliskich na odpowiedzialność karną lub karną skarbową.

Przed odebraniem zeznania organ podatkowy poucza świadka o prawie odmowy zeznań i odpowiedzi na pytania oraz uprzedza o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, która wynosi do 3 lat pozbawienia wolności. Nieuzasadniona odmowa złożenia zeznań, brak stawienia się w organie bez uzasadnionej przyczyny czy też opuszczenia przesłuchania bez zezwolenia organu uprawnia organ do wymierzenia kary porządkowej w wysokości do 2,6 tys. zł.

W przypadku gdy w sprawie wymagane są wiadomości specjalne, organ podatkowy może powołać na biegłego osobę dysponującą takimi wiadomościami w celu wydania opinii.

- Ordynacja nie definiuje, co należy rozumieć przez wiadomości specjalne, jednak w praktyce przyjmuje się, że jest to wiedza z różnych dziedzin nauki (np. księgowość), a także umiejętności praktyczne oparte na długotrwałym doświadczeniu - tłumaczy Aleksandra Mazur-Zych.

Dowód w postaci opinii biegłego może być dopuszczony w formie postanowienia zarówno na wniosek strony, jak i z urzędu. Nawet w sytuacji gdy organ zdecyduje się powołać biegłego z urzędu, strona nadal ma możliwość wystąpienia z wnioskiem o przeprowadzenie dowodu z opinii innego biegłego, a wniosek taki powinien zostać uwzględniony.

Wreszcie w celu pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy organy podatkowe mogą żądać uchylenia tajemnicy bankowej i zwracać się o udzielenie informacji do takich instytucji jak banki, zakłady ubezpieczeń, fundusze inwestycyjne, domy maklerskie czy też spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe. Środek ten - jak mówi Aleksandra Mazur-Zych - służy uzyskaniu takich informacji, jak dane o stanach i obrotach rachunków bankowych, rachunków papierów wartościowych oraz o jednostkach uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych, i może mieć zastosowanie w postępowaniach w sprawach opodatkowania dochodów nieujawnionych.

Inicjatorem skorzystania z wymienionych środków dowodowych jest organ podatkowy. To on został zobowiązany do zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego. Jednak nie wyklucza to całkowicie udziału strony w postępowaniu dowodowym. Strona może bowiem i powinna zgłaszać żądania dotyczące przeprowadzenia dowodu w celu wykorzystania wszelkich przysługujących jej praw i dowiedzenia zasadności swojego stanowiska.

Na podstawie całego zebranego materiału dowodowego organ ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona. Zgodnie z Ordynacją podatkową okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możliwość wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów. W tym celu - jak dodaje Aleksandra Mazur-Zych - przed wydaniem rozstrzygnięcia w sprawie organ podatkowy winien wyznaczyć stronie 7-dniowy termin do wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego. Doręczenie stronie takiego zawiadomienia oznacza, że organ ukończył prowadzenie postępowania dowodowego z urzędu. Na ogół jest to ostatnia szansa na wyjaśnienie pozostałych wątpliwości czy też poszerzenie materiału dowodowego. Dlatego też często warto skorzystać z tego prawa.

Dowodu nie wymagają fakty powszechnie znane oraz fakty znane organowi podatkowemu z urzędu. Jednak te drugie należy zakomunikować stronie.

Organ podatkowy może w razie potrzeby przeprowadzić także oględziny w celu dokonania ustaleń niezbędnych dla prawidłowego rozstrzygnięcia, np. co do ustalenia szacunkowych skutków pożaru, powodzi w celu określenia kosztów uzyskania przychodów.

Ewa Matyszewska

ewa.matyszewska@infor.pl

Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.).