Jak rozliczyć umorzone długi

Opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych podlegają wszelkiego rodzaju dochody, z wyjątkiem dochodów wymienionych w art. 21, 52, 52a i 52c ustawy o PIT oraz dochodów, od których na podstawie Ordynacji podatkowej zaniechano poboru podatku. Źródłami przychodów są m.in. inne źródła. Właśnie do dochodów z innych źródeł będą zaliczane wartości umorzonych długów.

Zgodnie z ustawową definicją za przychody z innych źródeł uważa się w szczególności: kwoty wypłacone po śmierci członka otwartego funduszu emerytalnego wskazanej przez niego osobie lub członkowi jego najbliższej rodziny, w rozumieniu przepisów o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, zasiłki pieniężne z ubezpieczenia społecznego, alimenty, stypendia, dotacje (subwencje) inne niż wymienione w art. 14 ustawy o PIT, dopłaty, nagrody i inne nieodpłatne świadczenia nienależące do przychodów określonych w art. 12-14 i 17 ustawy o PIT oraz przychody nieznajdujące pokrycia w ujawnionych źródłach.

Przy umorzeniu długów będziemy mieć do czynienia z nieodpłatnym świadczeniem. Dla celów podatkowych przez nieodpłatne świadczenie rozumie się wszystkie zdarzenia prawne lub gospodarcze, których skutkiem jest nieodpłatne, tj. niezwiązane z kosztami lub inną formą ekwiwalentu, przysporzenie w majątku podatnika.

W praktyce z umorzeniem długów najczęściej mamy do czynienia przy kredytach bankowych. Dotyczy to zarówno osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, jak i przedsiębiorców.

Zgodnie z prawem bankowym przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu.

Przy umorzeniu kredytu bądź odsetek od niego zazwyczaj klient podpisuje ugodę z bankiem, na mocy której następuje umorzenie należności. W określonych sytuacjach dochodzi też do przedawnienia lub odstąpienia od dochodzenia zobowiązań wynikających z umowy kredytu (pożyczki).

Na gruncie prawa podatkowego umorzenie kredytu (pożyczki) oraz przedawnienie i odstąpienie od dochodzenia należności kapitałowej jest zdarzeniem powodującym powstanie zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym. Kredytobiorca uzyskuje w ten sposób wymierną korzyść majątkową w postaci zwolnienia z obowiązku spłaty zobowiązania (nieodpłatne świadczenie).

Poza umorzeniem części kapitałowej udzielonego kredytu bank może dokonać także umorzenia odsetek od kredytu oraz kosztów windykacji.

Ponieważ umowa pożyczki jest z reguły umową odpłatną, zawarcie umowy nieoprocentowanej pożyczki lub modyfikacja istniejącego już stosunku prawnego (umowy pożyczki) przez zawarcie postanowień odnośnie do rezygnacji przez pożyczkodawcę z przysługującego mu oprocentowania należy kwalifikować jako przypadek otrzymania przez pożyczkobiorcę nieodpłatnego świadczenia.

Nieodpłatność tego świadczenia wyraża się tym, że pożyczkobiorca przez określony czas korzysta z cudzego kapitału, nie ponosząc z tego tytułu jakichkolwiek ciężarów, i dzięki temu znajduje się w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do tych podmiotów, które korzystają z pożyczek (kredytów) na zasadach rynkowych (tj. za wynagrodzeniem).

Organy podatkowe w swoich interpretacjach podkreślają, że dla takiej kwalifikacji nie ma znaczenia, czy pożyczka była od samego początku nieoprocentowana czy stała się taką wskutek zmiany istniejącego stosunku prawnego. Nie ma również znaczenia, z jakich przyczyn następuje umorzenie odsetek od pożyczek, tj. czy następuje to z przyczyn ekonomicznych, np. trudna sytuacja pożyczkobiorcy, czy z innych.

Wysokość odsetek, które są opłatą za korzystanie z cudzych środków finansowych, i zasady oraz terminy spłaty kredytu wraz z odsetkami są określone w umowie kredytowej. Zatem umorzenie (odstąpienie od dochodzenia) kwot niezapłaconych odsetek od kredytu zaciągniętego przez osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej, których termin płatności upłynął, jest przysporzeniem majątkowym skutkującym powstaniem przychodu podlegającego opodatkowaniu. Dotyczy to zarówno odsetek skapitalizowanych (które de facto po skapitalizowaniu stają się kwotą długu), jak i odsetek wymagalnych, czyli takich, których w myśl postanowień umowy kredytowej termin płatności upłynął. Świadczeniobiorca osiąga korzyść majątkową o konkretnym wymiarze, gdyż zmniejsza się zobowiązanie, jakie musiałby zapłacić, gdyby nie nastąpiło umorzenie.

W przypadku zawarcia nieodpłatnej umowy pożyczki po stronie dłużnika powstaje przychód z tytułu nieodpłatnych świadczeń, gdyż - nie ponosząc z tego tytułu żadnych kosztów - korzysta on ze środków pieniężnych niebędących jego własnością. Analogiczna sytuacja ma miejsce w przypadku zmiany odpłatnej umowy pożyczki na umowę nieodpłatną, np. przez umorzenie należnych odsetek, wówczas pożyczkobiorca również nieodpłatnie korzysta z kapitału pożyczkodawcy.

Odsetki karne - które należy odróżnić od odsetek będących swego rodzaju opłatą za korzystanie ze środków finansowych banku - czyli przypadające od nieterminowo regulowanych zobowiązań wynikających z umowy należy rozpatrywać w zależności od treści umowy i szczegółowego określenia sposobu ich naliczania. Jeżeli umowa kredytowa jednoznacznie określa zasady naliczania podwyższonych odsetek od nieterminowych spłat rat kredytu i wiąże nimi strony umowy, to odsetki te należy traktować w sposób analogiczny jak odsetki wymagalne. Natomiast jeżeli umowa kredytowa daje wierzycielowi jednostronne prawo do naliczania podwyższonych odsetek od nieterminowych spłat kredytu - z którego może skorzystać lub nie - to odstąpienie przez wierzyciela od naliczania takich odsetek nie stanowi przysporzenia dla kredytobiorcy.

W sytuacji umorzenia lub przedawnienia zobowiązań na banku będzie spoczywać obowiązek wystawienia formularza PIT-8C o uzyskanym przychodzie z innych źródeł.