Trzeba wycenić instrumenty do raportu

W dzisiejszym odcinku błędów eksperci pokazują problemy z ujęciem i wyceną instrumentów finansowych (akcji, kontraktów forward i obligacji). Przypomnijmy więc, że w sprawozdaniu finansowym zgodnie z załącznikiem do ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 330 z późn. zm.) instrumenty ujmuje się w podziale na krótko- i długoterminowe.

W pozycji krótkoterminowe aktywa finansowe (wiersz B.III.1 lit. a i b) ujawnia się aktywa płatne i wymagalne lub przeznaczone do zbycia w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego lub od daty ich założenia, wystawienia lub zbycia, albo stanowią aktywa pieniężne.

Wykazuje się w niej: udziały lub akcje, inne papiery wartościowe (np. obligacje, bony pieniężne i skarbowe, certyfikaty inwestycyjne, listy zastawne), udzielone pożyczki i inne krótkoterminowe aktywa finansowe.

Z kolei w pozycji długoterminowe aktywa finansowe (A.IV.3) wykazuje się instrumenty finansowe, które rozumie się jako kontrakt, który powoduje powstanie aktywów finansowych u jednej ze stron i zobowiązania finansowego albo instrumentu kapitałowego u drugiej, pod warunkiem że z kontraktu zawartego między stronami jednoznacznie wynikają skutki gospodarcze, bez względu na to, czy wykonanie praw lub zobowiązań wynikających z kontraktu ma charakter bezwarunkowy albo warunkowy.

Przy czym nie zalicza się do nich m.in.:

- rezerw i aktywów z tytułu odroczonego podatku dochodowego,

- umów o gwarancje finansowe, które ustalają wykonanie obowiązków z tytułu udzielonej gwarancji, w formie zapłacenia kwot odpowiadających stratom poniesionym przez beneficjenta na skutek niespłacenia wierzytelności przez dłużnika w wymaganym terminie,

- umów o przeniesienie praw z papierów wartościowych w okresie między terminem zawarcia i rozliczenia transakcji, gdy wykonanie tych umów wymaga wydania papierów wartościowych w określonym terminie, również wtedy, gdy przeniesienie tych praw następuje w formie zapisu na rachunku papierów wartościowych, prowadzonym przez podmiot upoważniony na podstawie odrębnych przepisów.

Pozycja A.IV.3 lit. a lub 3 lit. b obejmuje udziały lub akcje. Zarówno udziały, jak i akcje stanowią dla posiadających je inwestorów lokatę kapitału i zarazem dają im prawo kontrolowania lub wywierania wpływu na politykę finansową jednostki będącej emitentem udziałów lub akcji.

Inne papiery wartościowe ujmowane w aktywach w pozycji A.IV.3 lit. a lub 3 lit. b są to z reguły dłużne papiery wartościowe. Wykazuje się je jako długoterminowe aktywa finansowe, tylko gdy są płatne i wymagalne lub przeznaczone do zbycia po 12 miesiącach od dnia bilansowego.

BŁĄD 1: Zakup akcji

Spółka ABC 13 lutego 2013 r. zakupiła na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie 20 tys. akcji Jastrzębskiej Spółki Węglowej SA (JSW) po cenie 94 zł za akcję. Spółka postanowiła traktować tę transakcję jako formę inwestycji, licząc na wzrost wartości akcji w długim okresie. Prowizja maklerska od transakcji wyniosła 0,3 proc. i obciążyła koszty okresu. Przy sporządzaniu rocznego sprawozdania finansowego na 30 września 2013 r. spółka wyceniła posiadane akcje w cenie zakupu, tj. 1 880 000 zł, argumentując, że przez najbliższy czas nie będzie realizowała strat/zysków na tej transakcji.

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2013/227/i02.2013.227.00800020b.805.jpg@RY2@

Michał Habowski menedżer w dziale audytu Deloitte

W rozumieniu ustawy o rachunkowości instrumenty kapitałowe wyemitowane przez inne jednostki to aktywa finansowe (art. 3 ust. 1 pkt 24). Aktem prawnym regulującym m.in. metody wyceny aktywów finansowych jest rozporządzenie ministra finansów z 12 grudnia 2001 r. m.in. w sprawie szczegółowych zasad uznawania instrumentów finansowych (Dz.U. nr 149, poz. 1674 z późn. zm.). Zgodnie z par. 9 rozporządzenia, zakupione przez spółkę akcje JSW powinny zostać zaklasyfikowane do kategorii aktywów finansowych dostępnych do sprzedaży.

Klasyfikacja zakupionych aktywów pociąga za sobą konkretne skutki, jeśli chodzi o metodę wyceny oraz odzwierciedlenie tej wyceny w sprawozdaniu finansowym. Powołane rozporządzenie w par. 13 ust. 1 nakazuje, aby na dzień wprowadzenia do ksiąg aktywa finansowe zostały wycenione w cenie nabycia, tj. wartości godziwej poniesionych wydatków. W podanym przykładzie cena zakupu powinna zostać powiększona o prowizję maklerską i na dzień wprowadzenia do ksiąg wynosić 1 885 640 zł.

Aktywa finansowe, zgodnie z par. 14 ust. 1 rozporządzenia, wycenia się nie później niż na dzień bilansowy w wiarygodnie ustalonej wartości godziwej bez pomniejszania o koszty, jakie spółka poniosłaby, zbywając te aktywa. Wartością godziwą dla akcji spółek publicznych jest wycena po cenie ustalonej w aktywnym obrocie regulowanym. Kurs zamknięcia akcji JSW z 30 września 2013 r. wynosił 73,25 zł, czyli wartość godziwa posiadanych akcji wynosiła 1 465 000 zł. Spółka powinna wykazać stratę z przeszacowania aktywów w kwocie 420 640 zł.

Zyski lub straty z przeszacowania aktywów finansowych dostępnych do sprzedaży mogą, zgodnie z par. 21 ust. 2 rozporządzenia, być zaliczone do przychodów lub kosztów finansowych okresu sprawozdawczego lub być odniesione na kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny. Sposób ujęcia może być dowolnie wybrany przez jednostkę, opisany w polityce (zasadach) rachunkowości i stosowany w sposób ciągły.

Ponieważ w opisywanym stanie faktycznym spółka nie zamierza przez dłuższy czas realizować zysków/strat na transakcji, właściwszym podejściem byłoby odniesienie straty na kapitał z aktualizacji wyceny. Takie podejście związane z wykazywaniem skutków wyceny jest również zgodne z MSR 39 Instrumenty finansowe: ujmowanie i wycena z wyjątkiem niektórych przepisów dotyczących rachunkowości zabezpieczeń, które dla aktywów finansowych zaliczonych do dostępnych do sprzedaży przewiduje ujęcie zysków i strat tylko i wyłącznie w kapitale własnym.

BŁĄD 2: Kontrakty forward

Spółka produkcyjna kupuje większość surowców oraz podzespołów niezbędnych do produkcji za granicą w cenach określonych w euro. Przy tym sprzedaż realizowana jest w głównej mierze na rynku krajowym, gdzie ceny ustalane są w złotych. W związku z narażeniem na ryzyko walutowe spółka zawarła w grudniu 2013 roku 12 kontraktów typu forward na zakup euro zapadające w kolejnych miesiącach 2014 roku. Na początku stycznia spółka otrzymała informację nt. wartości godziwej zawartych kontraktów z banku (wartość została określona na 33 tys. zł na dobro spółki), jednak w związku z zapadalnością pierwszego z kontraktów w styczniu 2014 roku nie ujmowano efektów ww. transakcji w sprawozdaniu finansowym.

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2013/227/i02.2013.227.00800020b.806.jpg@RY2@

Szymon Cellary menedżer w dziale audytu Deloitte

Zawieranie kontraktów walutowych typu forward jest coraz częstszą praktyką w jednostkach narażonych na ryzyko walutowe. W omawianym przykładzie sposób potraktowania umowy na zakup waluty nie jest jednak do końca prawidłowy.

Pierwszą rzeczą, jaką należy rozważyć, jest samo nierozpoznanie operacji zawarcia kontraktów terminowych w sprawozdaniu finansowym. Trzeba pamiętać, że samo zawarcie kontraktu jest transakcją, która niesie ze sobą prawa oraz obowiązki dla każdej ze stron i jest tym samym wiążąca. Bank zobowiązuje się sprzedać określoną ilość waluty po zakontraktowanym kursie w zdefiniowanej dacie zapadalności każdego z kontraktów.

Artykuł 3 ust. 1 pkt 23 ustawy o rachunkowości definiuje instrument finansowy jako kontrakt, który powoduje powstanie aktywów finansowych u jednej ze stron i zobowiązania finansowego albo instrumentu kapitałowego u drugiej przy założeniu, że z kontraktu zawartego między dwiema stronami jednoznacznie wynikają skutki gospodarcze. W omawianym przykładzie spełniane są oba warunki powyższej definicji, a co za tym idzie taki instrument finansowy należy rozpoznać w sprawozdaniu finansowym. Nie ma tutaj znaczenia data zapadalności kontraktu, jako że prawa i obowiązki powstają już w chwili jego zawarcia.

Na dzień bilansowy należy zatem ustalić wartość godziwą zawartych kontraktów, w praktyce najczęściej spotykanym źródłem tej informacji jest wycena, jaką przesyła instytucja, z którą je zawierano. W omawianym przypadku kwotę 33 tys. zł należałoby ująć w pozycji III.1.a) bilansu, a więc krótkoterminowych aktywach finansowych (Wn) oraz E.IV rachunku wyników - aktualizacji wartości inwestycji w tej samej kwocie (Ma).

Warto zaznaczyć, że dla spółek zawierających kontrakty forward w celu zabezpieczenia się przed ryzykiem kursowym istnieje możliwość ujmowania wyceny kontraktów będących zabezpieczeniem w korespondencji z kapitałem z aktualizacji wyceny, a więc bez odnoszenia ich w koszty czy przychody okresu. Taka możliwość wynika z par. 33 ust. 1 rozporządzenia ministra finansów w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych. W takim wypadku konieczne jest jednak spełnienie zdefiniowanych w par. 28 przytoczonego rozporządzenia warunków, m.in. sporządzenia polityki zabezpieczeń oraz zapewnienie wysokiej efektywności zabezpieczenia.

BŁĄD 3: Zakup obligacji

Spółka ABC 1 stycznia 2012 r. nabyła za kwotę 1040 zł trzyletnią obligację firmy X o wartości nominalnej 1000 zł. Obligacja zakłada dwie płatności odsetek w kwocie po 100 zł każda: 31 grudnia 2012 r. oraz 31 grudnia 2013 r. Prowizja maklerska wyniosła 15 zł. Spółka na dzień zakupu obligacji ujęła ją w księgach po cenie nabycia równej 1055 zł. Na 31 grudnia 2012 r. rozpoznano przychody finansowe w kwocie otrzymanych odsetek równych 100 zł. Spółka nie zmieniała wyceny obligacji uzasadniając, że dotychczasowa wycena jest i tak niższa od przewidywanych w przyszłości wpływów, które wyniosą 1100 zł. Spółka zamierza utrzymać obligację do dnia wykupu (tj. do 31 grudnia 2014 r.).

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2013/227/i02.2013.227.00800020b.807.jpg@RY2@

Maciej Jopp menedżer w dziale audytu Deloitte

Zgodnie art. 3 ust. 1 pkt 23 ustawy o rachunkowości, wskazana obligacja spełnia definicję instrumentu finansowego (w spółce mamy aktywo finansowe, natomiast u drugiej strony powstało zobowiązanie finansowe). Ponadto obligacja ta spełnia warunki zaliczenia jej do kategorii instrumentów finansowych "aktywa utrzymywane do terminu wymagalności", zgodnie z par. 8 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych. W takim przypadku obligacja powinna zostać wyceniona nie później niż na koniec okresu sprawozdawczego, zgodnie z par. 16 pkt 2 tego rozporządzenia, czyli w wartości skorygowanej ceny nabycia, oszacowanej za pomocą efektywnej stopy procentowej. Idąc dalej, w myśl przepisów rozporządzenia, skutki przeszacowania aktywów i zobowiązań finansowych, wycenianych w wysokości skorygowanej ceny nabycia, zalicza się odpowiednio do przychodów lub kosztów finansowych okresu sprawozdawczego, w którym nastąpiło przeszacowanie.

W przedstawionej sytuacji spółka powinna w pierwszej kolejności oszacować efektywną stopę procentową na podstawie ustalonych przepływów pieniężnych (na które składają się kolejno: nabycie obligacji, otrzymane odsetki oraz cena wykupu równa wartości nominalnej). W tym wypadku stopa ta jest na poziomie 4,81 proc. Naliczone na dzień bilansowy 31 grudnia 2012 r. odsetki powinny być równe iloczynowi ceny nabycia oraz efektywnej stopy procentowej i wynieść 51 zł. Wartość ta powinna powiększyć przychody finansowe okresu sprawozdawczego. Wykazana w bilansie obligacja, wyceniona w skorygowanej cenie nabycia na dzień bilansowy 31 grudnia 2012 r., wyniesie 1006 zł (1055 zł + 51 zł - 100 zł). Analogiczne przeszacowanie powinno mieć również miejsce na koniec kolejnego okresu sprawozdawczego, tj. na 31 grudnia 2013 r. Naliczone na koniec roku odsetki wyniosą 48 zł (iloczyn 1006 zł oraz efektywnej stopy procentowej), skorygowana cena nabycia w bilansie wyniesie natomiast 954 zł (1006 zł + 48 zł - 100 zł). Tą samą metodą należy naliczyć odsetki w 2014 roku pamiętając, iż na dzień bilansowy (po wykupie obligacji) nie rozpoznamy już w bilansie instrumentu finansowego.

Agnieszka Pokojska

agnieszka.pokojska@infor.pl