Do cash poolingu stosuje się ogólne zasady rozliczeń

W kodeksie cywilnym nie zostały przewidziane szczegółowe uregulowania dotyczące cash poolingu. Jak wyjaśnia Jarosław Żemantowski, doradca podatkowy w Kancelarii Ożóg i Wspólnicy, w przypadku kwestii nieuregulowanych przez strony w umowie cash poolingu zastosowanie znajdują przepisy ogólne kodeksu cywilnego dotyczące zobowiązań. Podstawą do zawarcia tego typu umowy jest zasada swobody umów wyrażona w art. 353¹ kodeksu cywilnego.

Umowa cash poolingu jest zasadniczo produktem finansowym oferowanym przez banki, adresowanym do grup kapitałowych, którego celem jest optymalizacja przepływów gotówkowych i efektywnego zarządzania płynnością finansową całej grupy kapitałowej.

- Konsekwencją wdrożenia cash poolingu jest z reguły obniżenie kosztów finansowych działalności przedsiębiorstw - tłumaczy Jarosław Żemantowski.

Ekspert dodaje, że system cash poolingu w swym modelowym kształcie polega na stałym bilansowaniu sald rachunków uczestników systemu przez pokrywanie przejściowych niedoborów finansowych jednych uczestników, nadwyżkami generowanymi przez inne podmioty. System ten pozwala na globalne zminimalizowanie kosztów pozyskania kapitału (salda debetowe uczestników pokrywane są nadwyżkami wykazywanymi na rachunkach innych uczestników) oraz zwiększenie efektywności wykorzystania generowanych nadwyżek (skoncentrowana suma nadwyżek finansowych całej grupy pozostała po pokryciu sald debetowych podlega z reguły korzystniejszemu oprocentowaniu).

- Działanie takie, w skali grupy podmiotów uczestniczących w cash poolingu, może przekładać się na wymierne oszczędności po stronie kosztów oraz wzrost przychodów odsetkowych - mówi Jarosław Żemantowski.

W systemie cash poolingu występują trzy rodzaje uczestników: podmioty posiadające wolne środki finansowe, podmioty wykazujące niedobór tych środków, a także podmiot-pośrednik (tzw. pool lider), działający we własnym imieniu i zarządzający zgromadzoną na rachunku głównym kwotą. Funkcję pool lidera - podmiotu, do którego należy rachunek główny dla rozliczeń cash poolingowych grupy, pełnić może bank, ale także jeden z podmiotów grupy kapitałowej.

Jarosław Żemantowski zwraca uwagę, że wśród typowych umów cash poolingu można wyróżnić ich dwa rodzaje. Pierwszy to zero-balancing cash pooling, który polega na codziennym zerowaniu sald rachunków bankowych uczestników systemu, przez dokonanie fizycznego przelewu środków z subrachunków uczestników na rachunek główny (należący do pool lidera) oraz przelewów z rachunku głównego na pokrycie istniejących sald debetowych poszczególnych uczestników. Drugim rodzajem jest notional cash pooling charakteryzujący się tym, że w ramach tego modelu nie występuje fizyczny przepływ środków pomiędzy uczestnikami systemu - wartość globalnych odsetek naliczana jest od sumy ujemnych i dodatnich sald rachunków uczestników systemu.

- Uczestnik systemu cash poolingu, w zależności od wykazywanego salda przypisanego mu subrachunku, otrzymuje odsetki od pool lidera naliczane od wartości nadwyżek przekazanych na rachunek główny bądź dokonuje na rzecz pool lidera zapłaty odsetek od środków bilansujących saldo ujemne na jego subrachunku - tłumaczy Jarosław Żemantowski.

Wskazuje też, że w praktyce umowy cash poolingu to instrumenty niezwykle zróżnicowane, a szczegółowe regulacje umowy mogą mieć istotny wpływ na sposób opodatkowania czynności wykonywanych w związku z uczestnictwem w systemie cash poolingu.

W przypadku umowy cash poolingu istotne jest przesądzenie, co stanowi przychód dla podatnika biorącego udział w systemie. Jarosław Żemantowski wyjaśnia, że zgodnie z art. 12 ust. 1 pkt 2 ustawy o CIT przychodami, co do zasady, są otrzymane pieniądze, wartości pieniężne, w tym również różnice kursowe.

Do przychodów w myśl art. 12 ust. 4 pkt 1 ustawy o CIT nie zalicza się pobranych wpłat lub zarachowanych należności na poczet dostaw towarów i usług, które zostaną wykonane w następnych okresach sprawozdawczych, a także otrzymanych lub zwróconych pożyczek (kredytów), z wyjątkiem skapitalizowanych odsetek od tych pożyczek (kredytów).

Jarosław Żemantowski mówi, że wprawdzie przepisy ustawy o CIT nie nakazują interpretować pojęć pożyczka i kredyt przez odniesienie się do umów nazwanych uregulowanych przepisami kodeksu cywilnego (jak np. zastrzeżono w przepisach ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych, co potwierdza interpretacja dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z 4 kwietnia 2011 r., nr ILPB2/436-3/11-4/MK), to jednak pomimo, że umowa cash poolingu i dokonywane w jej wykonaniu transfery finansowe mają pewne cechy ekonomiczne pożyczki lub kredytu, nie wydaje się zasadne stosowanie do cash poolingu wprost normy wynikającej z art. 12 ust. 4 pkt 1 ustawy o CIT, z wyłączeniem tej części, która dotyczy skapitalizowanych odsetek.

Przesądzenie, co w przypadku umowy cash poolingu stanowi przychód, powinno być natomiast oparte na ogólnej definicji przychodu wypracowanej przez naukę i praktykę prawa podatkowego.

- Zgodnie z tą definicją przychodem jest przede wszystkim takie przysporzenie, które ma charakter definitywny (wyrok NSA z 27 marca 2008 r., sygn. akt II FSK 25/08) - zauważa Jarosław Żemantowski.

W świetle tego należałoby uznać, że przychód dla posiadacza salda dodatniego na rachunku bankowym uczestniczącego w umowie cash poolingu stanowią faktycznie otrzymane odsetki, przy czym odsetki skapitalizowane stanowią przychód podatkowy w dacie ich kapitalizacji.

- Pozostałe transfery środków finansowych pomiędzy uczestnikami cash poolingu, np. pokrycie ujemnego salda rachunku bankowego uczestnika cash poolingu, są neutralne podatkowo, tj. nie stanowią przychodu podatkowego - mówi Jarosław Żemantowski.

Wynika to z założenia, że środki transferowane od innych uczestników systemu nie wchodzą definitywnie do majątku podatnika.

Kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 16 ust. 1 ustawy o CIT. Jarosław Żemantowski ocenia, że definicja ta jest bardzo szeroka, stąd orzecznictwo oraz praktyka precyzują, jaki wydatek może być kosztem. W pierwszej kolejności musi być określony cel poniesienia wydatku - uzyskanie, zachowanie lub zabezpieczenie przychodów. Aby wydatek można było uznać za koszt, ponieść go musi podatnik, co oznacza, że wydatek został pokryty z jego zasobów majątkowych. Wydatek musi być również definitywny oraz mieć związek z prowadzoną przez podatnika działalnością, a także być stosownie udokumentowany.

- Biorąc pod uwagę cel zawarcia umowy cash poolingu należy uznać, że jest to działanie zmierzające nie tylko do uzyskania przychodów (odsetek), ale także zachowania i zabezpieczenia źródła przychodów (optymalizacja przepływów pieniężnych, obniżenie kosztów finansowych działalności) - komentuje ekspert.

Według niego spełnienie wszystkich warunków nie wystarcza jednak, by móc dany wydatek zaliczyć do kosztów. Ustawa o CIT zawiera katalog wydatków, które prowadzą do uzyskania przychodów albo ich zachowania czy zabezpieczenia, lecz wolą ustawodawcy takimi kosztami nie są.

W katalogu wydatków niezaliczanych przez ustawodawcę do kosztów uzyskania przychodów ujęto m.in. wydatki na spłatę pożyczek (kredytów), z wyjątkiem skapitalizowanych odsetek od tych pożyczek lub kredytów; naliczone, lecz niezapłacone albo umorzone odsetki od zobowiązań, w tym również od pożyczek lub kredytów; odsetki, prowizje i różnice kursowe od pożyczek lub kredytów zwiększających koszty inwestycji w okresie realizacji tych inwestycji.

- Wydaje się, że powołane przepisy nie będą miały zastosowania w odniesieniu do umowy cash poolingu, gdyż nie stanowi ona umowy pożyczki lub kredytu, ale odrębną od nich usługę finansową regulowaną w formie umowy nienazwanej - argumentuje Jarosław Żemantowski.

Zatem uczestnik umowy cash poolingu może zaliczyć do kosztów m.in. koszty prowizji, opłat bankowych oraz wynagrodzenia pool lidera, związane z realizacją umowy. Wydatki te pozostają w ścisłym związku z prowadzoną działalnością i mają wpływ na uzyskiwane przychody. Stanowisko takie zostało potwierdzone w interpretacji Izby Skarbowej w Poznaniu z 5 stycznia 2011 r. (nr ILPB4/423-254/10-4/MC). Wyjątkowo zostaną potraktowane zapłacone odsetki i prowizje, które będą zwiększać koszty inwestycji w czasie ich realizacji. Kosztu podatkowego nie będą natomiast stanowić nadwyżki salda rachunku bankowego transferowane do pool lidera i innych uczestników systemu cash poolingu, transfer taki nie ma bowiem charakteru definitywnego obciążenia majątku podatnika.

Cash pooling stanowi zaawansowaną usługę finansową służącą optymalizacji przepływów finansowych w grupie spółek i w taki właśnie sposób odczytywać należy charakter prawny i konsekwencje podatkowe rozliczeń dokonywanych w ramach umów cash poolingu.

Ewa Matyszewska

ewa.matyszewska@infor.pl