Konstytucja na dwa wieki przed majową jutrzenką

Przy okazji każdego 3 Maja podnosimy sobie nastrój narodowy pierwszych w Europie twórców konstytucji. Ledwie jesteśmy skłonni ustąpić Amerykanom, bo ich konstytucja z 1787 r. na dobrą sprawę zaczęła obowiązywać dopiero w 1791 roku. Francuzi uchwalili swoją kilka miesięcy później, bo we wrześniu, a zatem na pewno ich wyprzedziliśmy. Niemal każdy podręcznik prawa konstytucyjnego początki polskiego konstytucjonalizmu wiąże z końcem XVIII wieku i już tylko nieliczni, zakrzyczani przez chór specjalistów od tzw. prawa państwowego, którzy z początkiem lat 90. chyłkiem przekształcali swoje zakłady i katedry prawa państwowego na zakłady i instytuty prawa konstytucyjnego, są skłonni upatrywać powstania pierwszej pisanej polskiej konstytucji w odleglejszych czasach. Do nich z pewnością należał prof. Michał Sczaniecki, który w 1947 roku do konstytucji par excellence zaliczył artykuły henrykowskie z 20 maja 1573 roku. Czas, w którym prof. Sczaniecki prowadził swoje badania, wyjątkowo nie sprzyjał takim śmiałym tezom. Dawna Polska, a właściwie Rzeczpospolita, miała się przecież kojarzyć jak najgorzej. Przyczyniła się do tego walnie też tzw. historyczna szkoła krakowska ze swoją diagnozą, że upadek naszej państwowości spowodowany był niemal wyłącznie przyczynami wewnętrznymi. Konstytucja 3 maja miała więc być tym ostatnim głosem wołającego na puszczy, ale państwo było już tak przeżarte rozkładem, że nic nie mogło zatrzymać niekorzystnego dla nas procesu dziejowego. Było już rzeczywiście wtedy nie najlepiej z naszym państwem, ale, po pierwsze, sąsiedzi chyba w drugiej połowie XVIII wieku przeprowadzili wspólnie jakąś wrogą nam akcję, a po drugie - to, co działo się w XVIII wieku, nie musi być uznane za logiczny wynik naszych dziejów wcześniejszych.