Ustawa z 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych

(tekst jednolity Dz.U. z 2004 r. nr 121, poz. 1266, nr 49, poz. 464; z 2005 r. nr 175, poz. 1462; z 2006 r. nr 12, poz. 63; z 2007 r. nr 75, poz. 493, nr 80, poz. 541, nr 191, poz. 1374; z 2008 r. nr 237, poz. 1657; z 2009 r. nr 1, poz. 3, nr 115, poz. 967, nr 157, poz. 1241; z 2011 r. nr 163, poz. 981)

Rozdział 1

Przepisy ogólne

Ustawa reguluje zasady ochrony gruntów rolnych i leśnych oraz rekultywacji i poprawiania wartości użytkowej gruntów.

wArtykuł 1 odnosi się do przedmiotu regulacji, który obejmuje trzy rodzaje zagadnień, tj. zasady ochrony gruntów rolnych i leśnych, rekultywację oraz poprawianie wartości użytkowej gruntów rolnych i leśnych.

1. Gruntami rolnymi, w rozumieniu ustawy, są grunty:

1) określone w ewidencji gruntów jako użytki rolne;

2) pod stawami rybnymi i innymi zbiornikami wodnymi, służącymi wyłącznie dla potrzeb rolnictwa;

3) pod wchodzącymi w skład gospodarstw rolnych budynkami mieszkalnymi oraz innymi budynkami i urządzeniami służącymi wyłącznie produkcji rolniczej oraz przetwórstwu rolno-spożywczemu;

4) pod budynkami i urządzeniami służącymi bezpośrednio do produkcji rolniczej uznanej za dział specjalny, stosownie do przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych i podatku dochodowym od osób prawnych;

5) parków wiejskich oraz pod zadrzewieniami i zakrzewieniami śródpolnymi, w tym również pod pasami przeciwwietrznymi i urządzeniami przeciwerozyjnymi;

6) pracowniczych ogrodów działkowych i ogrodów botanicznych;

7) pod urządzeniami: melioracji wodnych, przeciwpowodziowych i przeciwpożarowych, zaopatrzenia rolnictwa w wodę, kanalizacji oraz utylizacji ścieków i odpadów dla potrzeb rolnictwa i mieszkańców wsi;

8) zrekultywowane dla potrzeb rolnictwa;

9) torfowisk i oczek wodnych;

10) pod drogami dojazdowymi do gruntów rolnych.

2. Gruntami leśnymi, w rozumieniu ustawy, są grunty:

1) określone jako lasy w przepisach o lasach;

2) zrekultywowane dla potrzeb gospodarki leśnej;

3) pod drogami dojazdowymi do gruntów leśnych.

3. Nie uważa się za grunty rolne gruntów znajdujących się pod parkami i ogrodami wpisanymi do rejestru zabytków.

wPojęcie gruntów rolnych i leśnych jest bardzo szerokie i obejmuje grunty nie tylko faktycznie na te cele wykorzystywane. Dotyczy gruntów przeznaczonych planistycznie jako rolne bądź leśne, a przede wszystkim funkcjonalnie powiązanych z rolnictwem i leśnictwem. Podkreślane jest to dość szeroko w orzecznictwie sądowym. Wynika zeń, że "zabudowanie gruntów rolnych budynkami mieszkalnymi oraz innymi budynkami i urządzeniami służącymi wyłącznie produkcji rolniczej nie zmienia ich przeznaczenia" (uchwała 5 sędziów NSA z 11 maja 1998 r., sygn. OPK 40/97). Ponadto "lokalizacja obiektu małej architektury na gruncie rolnym nie ma większego wpływu na faktyczną zmianę jego przeznaczenia i nie może uniemożliwić jego rolniczego wykorzystania" (wyrok NSA z 22 października 2008 r., sygn. II OSK 567/08).

wDuże znaczenie ma w praktyce kwalifikacja dróg. Grunty zajęte pod drogi dojazdowe do gruntów rolnych w dalszym ciągu pozostają gruntami rolnymi i w razie ich zajęcia pod tego typu drogę uznaje się, iż w takim wypadku nie dochodzi do ich wyłączenia z produkcji rolnej (por. wyrok WSA w Łodzi z 24 czerwca 2008 r., sygn. II SA/Łd 140/08). Również "realizacja ciągów pieszych i ścieżek rowerowych o nawierzchni nieutwardzonej, przebiegających po linii już istniejących ścieżek i dróg polnych nie spowoduje utraty przez tereny ich charakteru rolnego (wyrok NSA z 22 października 2008 r., sygn. II OSK 567/08).

wKwestią pojawiającą się stosunkowo często w orzecznictwie jest zagadnienie gruntów określonych w ewidencji gruntów jako użytki rolne. Naczelny Sąd Administracyjny w orzeczeniu opartym na obowiązującej wówczas ustawie z 1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych stwierdził, że w sprawach o wyłączenie gruntów z produkcji rolnej dane z ewidencji gruntów są wiążące co do rolniczego charakteru określonych gruntów, jak również co do bonitacyjnej klasy gleby, ustalonej prawomocnym orzeczeniem według kryteriów określonych w przepisach szczególnych (por. wyrok NSA we Wrocławiu z 25 sierpnia 1989 r., sygn. SA/Wr 1168/88). Niekiedy sądy uznają jednak, że nie można automatycznie wyciągać wniosków, że wystarczającym dla określenia rodzaju użytku jest ustalenie jedynie oznaczenia użytku w ewidencji gruntów. Również grunty, które nie są określone w ewidencji gruntów jako użytki rolne, mogą być w rozumieniu ustawy gruntami rolnymi, jak np. oczka wodne (por. wyrok WSA w Krakowie z 6 października 2010 r., sygn. II SA/Kr 816/10).

wPrzy odniesieniu w art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy do gruntów leśnych określonych jako lasy w przepisach ustawy o lasach należy mieć na uwadze, że ustawa z 28 września 1991 r. o lasach (Dz.U. z 2011 r. nr 12, poz. 59 ze zm.) definiuje pojęcie "las" na potrzeby gospodarowania lasami i ich ochrony, a nie na potrzeby przeznaczenia konkretnego terenu w planie zagospodarowania przestrzennego (por. wyrok NSA z 6 października 2011 r., sygn. II OSK 1458/11, LEX nr 1070339).

wUżyte w art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy pojęcie parku wiejskiego należy rozumieć obecnie - zgodnie z art. 81 ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. z 2009 r. nr 151, poz. 1220 ze zm.) - jako park gminny. Analogicznie użyte w art. 2 ust. 1 pkt 6 ustawy pojęcie pracowniczego ogrodu działkowego należy rozumieć obecnie - zgodnie z art. 41 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. o rodzinnych ogrodach działkowych (Dz.U. z 2005 r. nr 169, poz. 1419 ze zm.) - jako rodzinny ogród działkowy.

1. Ochrona gruntów rolnych polega na:

1) ograniczaniu przeznaczania ich na cele nierolnicze lub nieleśne;

2) zapobieganiu procesom degradacji i dewastacji gruntów rolnych oraz szkodom w produkcji rolniczej, powstającym wskutek działalności nierolniczej i ruchów masowych ziemi,

3) rekultywacji i zagospodarowaniu gruntów na cele rolnicze;

4) zachowaniu torfowisk i oczek wodnych jako naturalnych zbiorników wodnych;

5) ograniczaniu zmian naturalnego ukształtowania powierzchni ziemi.

2. Ochrona gruntów leśnych polega na:

1) ograniczaniu przeznaczania ich na cele nieleśne lub nierolnicze;

2) zapobieganiu procesom degradacji i dewastacji gruntów leśnych oraz szkodom w drzewostanach i produkcji leśnej, powstającym wskutek działalności nieleśnej i ruchów masowych ziemi,

3) przywracaniu wartości użytkowej gruntom, które utraciły charakter gruntów leśnych wskutek działalności nieleśnej;

4) poprawianiu ich wartości użytkowej oraz zapobieganiu obniżania ich produkcyjności;

5) ograniczaniu zmian naturalnego ukształtowania powierzchni ziemi.

wRealizacja ochrony gruntów rolnych i leśnych jest wartością, która podlega uwzględnieniu w planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Z orzecznictwa sądowego wynika m.in., że uchwała rady gminy dopuszczająca intensywną zabudowę mieszkaniową w terenach leśnych stanowi istotne naruszenie art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy, a tym samym narusza zasady sporządzania miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Zasady te są rozumiane jako wartości i merytoryczne wymogi kształtowania polityki przestrzennej przez uprawnione organy. Ochrona gruntów leśnych polega bowiem na ograniczaniu przeznaczenia ich na cele nieleśne lub nierolnicze (por. wyrok NSA z 6 października 2011 r., sygn. II OSK 1458/11, LEX nr 1070339). Ponadto zabezpieczeniu walorów krajobrazowych otoczenia w przypadku zabudowy rolniczej na terenach wchodzących w skład parku służyć winna kontrola rozwiązań architektonicznych przyjętych w projekcie budowlanym, zapobiegająca zabudowie letniskowej pod szyldem zagrodowej (wyrok WSA w Gdańsku z 13 lipca 2005 r., sygn. II SA/Gd 1455/02).

Ilekroć w ustawie jest mowa o:

1) gruntach bez bliższego określenia - rozumie się przez to grunty rolne i leśne;

2) budynkach i urządzeniach służących wyłącznie produkcji rolniczej oraz przetwórstwu rolno-spożywczemu - rozumie się przez to budynki i urządzenia służące przechowywaniu środków produkcji, prowadzeniu produkcji rolniczej, przetwarzaniu i magazynowaniu wyprodukowanych w gospodarstwie produktów rolniczych;

3) osobach - rozumie się przez to osobę fizyczną lub prawną albo jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej;

4) właścicielu - rozumie się przez to również posiadacza samoistnego, zarządcę lub użytkownika, użytkownika wieczystego i dzierżawcę;

5) wójcie - rozumie się przez to również burmistrza lub prezydenta miasta;

6) przeznaczeniu gruntów na cele nierolnicze lub nieleśne - rozumie się przez to ustalenie innego niż rolniczy lub leśny sposobu użytkowania gruntów rolnych oraz innego niż leśny sposobu użytkowania gruntów leśnych;

7) warstwie próchnicznej - rozumie się przez to wierzchnią warstwę gleby o zawartości powyżej 1,5 % próchnicy glebowej; miąższość tej warstwy określa się w decyzji, o której mowa w art. 11 ust. 1;

8) glebach pochodzenia organicznego - rozumie się przez to wytworzone przy udziale materii organicznej, w warunkach nadmiernego uwilgotnienia, gleby torfowe i murszowe;

9) glebach pochodzenia mineralnego - rozumie się przez to inne gleby niż wymienione w pkt 8;

10) oczkach wodnych - rozumie się przez to naturalne śródpolne i śródleśne zbiorniki wodne o powierzchni do 1 ha, niepodlegające klasyfikacji gleboznawczej;

11) wyłączeniu gruntów z produkcji - rozumie się przez to rozpoczęcie innego niż rolnicze lub leśne użytkowanie gruntów; nie uważa się za wyłączenie z produkcji gruntów, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 3, jeżeli przerwa w rolniczym użytkowaniu tych obiektów jest spowodowana zmianą kierunków produkcji rolniczej i trwa nie dłużej niż 5 lat;

12) należności - rozumie się przez to jednorazową opłatę z tytułu trwałego wyłączenia gruntów z produkcji;

13) opłacie rocznej - rozumie się przez to opłatę roczną z tytułu użytkowania na cele nierolnicze lub nieleśne gruntów wyłączonych z produkcji, w wysokości 10% należności, uiszczaną: w razie trwałego wyłączenia - przez lat 10, a w przypadku nietrwałego wyłączenia - przez okres tego wyłączenia, nie dłużej jednak niż przez 20 lat od chwili wyłączenia tych gruntów z produkcji;

14) obszarach ograniczonego użytkowania - rozumie się przez to obszary tworzone na podstawie przepisów o ochronie środowiska;

15) utracie albo ograniczeniu wartości użytkowej gruntów - rozumie się przez to całkowity zanik albo zmniejszenie zdolności produkcyjnej gruntów;

16) gruntach zdegradowanych - rozumie się przez to grunty, których rolnicza lub leśna wartość użytkowa zmalała, w szczególności w wyniku pogorszenia się warunków przyrodniczych albo wskutek zmian środowiska oraz działalności przemysłowej, a także wadliwej działalności rolniczej;

17) gruntach zdewastowanych - rozumie się przez to grunty, które utraciły całkowicie wartość użytkową w wyniku przyczyn, o których mowa w pkt 16;

18) rekultywacji gruntów - rozumie się przez to nadanie lub przywrócenie gruntom zdegradowanym albo zdewastowanym wartości użytkowych lub przyrodniczych przez właściwe ukształtowanie rzeźby terenu, poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych, uregulowanie stosunków wodnych, odtworzenie gleb, umocnienie skarp oraz odbudowanie lub zbudowanie niezbędnych dróg;

19) zagospodarowaniu gruntów - rozumie się przez to rolnicze, leśne lub inne użytkowanie gruntów zrekultywowanych;

20) drogach dojazdowych do gruntów rolnych i leśnych - rozumie się przez to drogi zakładowe prowadzące do gospodarstw rolnych i leśnych oraz drogi wiejskie w rozumieniu przepisów o drogach publicznych;

21) urządzeniach turystycznych - rozumie się przez to parkingi, pola biwakowe, wieże widokowe, kładki, szlaki turystyczne (ścieżki dydaktyczne) i miejsca widokowe;

22) planie urządzenia lasu - rozumie się przez to plan urządzenia lasu, określony w przepisach o lasach;

23) typie siedliskowym lasu - rozumie się przez to jednostkę klasyfikacji siedlisk leśnych, stosowaną w planie urządzenia lasu;

24) inwestycji - rozumie się przez to budowę, jak również modernizację budowli lub urządzeń, które wymagają wyłączenia gruntów z produkcji;

25) zakładzie przemysłowym - rozumie się przez to osobę, której działalność może powodować utratę lub ograniczenie wartości użytkowej gruntów;

26) działalności przemysłowej - rozumie się przez to działalność nierolniczą i nieleśną, powodującą utratę albo ograniczenie wartości użytkowej gruntów;

27) przepływie nienaruszalnym - rozumie się przez to przepływ minimalnej ilości wody, niezbędnej do utrzymania życia biologicznego w cieku wodnym,

28) ruchach masowych ziemi - rozumie się przez to ruchy masowe ziemi w rozumieniu przepisów ustawy z 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. Nr 62, poz. 627, z późn. zm.).

wZdecydowana większość zdefiniowanych w art. 4 ustawy pojęć jest jasna. Dlatego skoncentrujemy się tylko na tych budzących wątpliwości. Z zawartych w art. 4 pkt 12 i 13 ustawy definicji należności i opłaty rocznej, które zobowiązana jest uiścić osoba uzyskująca zezwolenie na wyłączenie gruntów z produkcji (art. 12), wynika, że przepisy ustawy, w tym dotyczące procedury związanej z wydawaniem decyzji zezwalającej na wyłączenie gruntów z produkcji stosuje się zarówno do trwałego, jak i nietrwałego wyłączenia gruntów z produkcji. Ustawa nie określa jednak, jak należy rozumieć trwałe, a jak nietrwałe wyłączenie gruntów z produkcji, a w szczególności nie wskazuje ram czasowych wyłączenia nietrwałego. Zakreślenie maksymalnego okresu uiszczania opłaty rocznej z tytułu nietrwałego wyłączenia gruntów może jedynie sugerować, że takie wyłączenie nie powinno trwać dłużej niż 20 lat (por. art. 4 pkt 13 ustawy). Należy przyjąć, że o ile trwałe wyłączenie gruntów zakłada nieodwracalność zmiany użytkowania, o tyle wyłączenie nietrwałe ma charakter jedynie przejściowy i zakłada powrót do leśnego (lub rolniczego) użytkowania danego gruntu.

wOpłata roczna, o której mowa w art. 4 pkt 13 ustawy, może być wyliczana nie tylko w miesiącach, lecz także w miesiącach i dniach. Okres wyłączenia (okres, za który powinno się wyliczyć opłatę roczną) rozpoczyna się od chwili wyłączenia gruntów z produkcji do dnia wydania decyzji o zakończeniu rekultywacji. Wydanie decyzji o zakończeniu rekultywacji jest niezbędne do przyjęcia, że skończył się okres wyłączenia gruntów z produkcji i - co z tym związane - okres uwzględniany przy wyliczaniu opłaty rocznej (por. wyrok WSA w Warszawie z 24 maja 2010 r., sygn. IV SA/Wa 2111/09, LEX nr 706080).

wUżyte w art. 4 pkt 20 ustawy pojęcie dróg dojazdowych do gruntów rolnych i leśnych należy rozumieć nie jako drogi zakładowe oraz drogi wiejskie, lecz - zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz.U. z 2007 r. nr 19, poz. 115, ze zm.) - jako drogi wewnętrzne (przeznaczone do ruchu pojazdów, niezaliczone do żadnej z kategorii dróg publicznych) będące gruntami rolnymi, jeżeli prowadzą do gruntów rolnych.

1. Jeżeli przepisy niniejszej ustawy nie stanowią inaczej, właściwym w sprawach ochrony gruntów rolnych jest starosta, a gruntów leśnych - dyrektor regionalnej dyrekcji LP, z wyjątkiem obszarów parków narodowych, gdzie właściwym jest dyrektor parku.

2. Zadania starosty, o których mowa w ustawie, są zadaniami z zakresu administracji rządowej.

3. Zadania marszałka województwa, o których mowa w art. 7 ust. 2 i 4, w art. 22c oraz w art. 26 ust. 1, są zadaniami własnymi samorządu województwa.

w Artykuł 5 wskazuje właściwość organów do ochrony gruntów rolnych i leśnych dla:

- starosty - w odniesieniu do gruntów rolnych, ale położonych poza parkami narodowymi,

- regionalnego dyrektora Lasów Państwowych - w odniesieniu do gruntów leśnych oraz

- dyrektora parku narodowego - w odniesieniu do gruntów rolnych i leśnych położonych na obszarze parków narodowych.

wDyrektor regionalnej dyrekcji Lasów Państwowych ma przymiot strony w rozumieniu art. 28 kodeksu postępowania administracyjnego w sprawie, której przedmiotem jest zmiana w operacie ewidencyjnym klasyfikacji glebowej gruntu dotychczas klasyfikowanego jako grunt leśny. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy dyrektor jest bowiem organem właściwym w sprawach ochrony gruntów leśnych. Ponadto, niezależnie od tego, stosownie do art. 26 ust. 1 ustawy, dyrektor jest upoważniony, oprócz innych wskazanych w ustawie organów, do kontroli stosowania jej przepisów (por. wyrok NSA z 10 marca 2011 r., sygn. I OSK 661/10, LEX nr 990274).

1. Ustawy nie stosuje się do gruntów rolnych i leśnych objętych decyzjami o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej, z tym że określone w ustawie należności oraz jednorazowe odszkodowania w razie dokonania przedwczesnego wyrębu drzewostanu w odniesieniu do gruntów leśnych i zadrzewionych przeznacza się na Fundusz Leśny w Dyrekcji Generalnej LP - z tytułu wyłączenia gruntów Skarbu Państwa, zarządzanych przez PGL "Lasy Państwowe".

2. Należności oraz jednorazowe odszkodowania, w wysokości ustalonej przez organy właściwe w sprawach ochrony gruntów leśnych, PKP Polskie Linie Kolejowe Spółka Akcyjna przekazują na rachunek bankowy Funduszu, o którym mowa w ust. 1, po nabyciu przez spółkę prawa użytkowania wieczystego gruntów w danym obrębie ewidencji gruntów, w terminie do dnia 30 czerwca każdego roku.

wArt. 5a odmiennie traktuje (w praktyce uprzywilejowuje) inwestycje kolejowe. Ustalenia lokalizacji linii kolejowych odbywają się na podstawie przepisów ustawy z 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 16, poz. 94, ze zm.).

wUstawodawca nie traktuje w art. 5a w sposób równorzędny użytkowników lasów, które nie stanowią własności Skarbu Państwa, i lasów, które nie są zarządzane przez Państwowe Gospodarstwo Leśne "Lasy Państwowe", z zarządcami Państwowego Gospodarstwa Leśnego "Lasy Państwowe" - w zakresie przyznawania rekompensat finansowych za przejęte pod linie kolejowe grunty leśne. Jedynie w stosunku do gruntów Skarbu Państwa, zarządzanych przez Państwowe Gospodarstwo Leśne "Lasy Państwowe", zostały przewidziane należności oraz jednorazowe odszkodowanie w razie dokonania przedwczesnego wyrębu drzewostanu. Wskazanych rekompensat nie otrzymają - w oparciu o przepisy ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych - m.in. dyrektorzy parków narodowych, przez których tereny mogą przebiegać linie kolejowe. Analogiczny mechanizm przyznawania rekompensat zastosowano w art. 24h ustawy z 7 września 2007 r. o przygotowaniu finałowego turnieju Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej Euro EURO 2012 (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 26, poz. 133, ze zm.) - względem gruntów rolnych i leśnych objętych decyzjami o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012.

Przepisów ustawy nie stosuje się do gruntów rolnych stanowiących użytki rolne położonych w granicach administracyjnych miast.

wArt. 5b ustawy uwalnia - dla celów inwestycyjnych i budowlanych - grunty rolne stanowiące użytki rolne klas IV-VI położone w granicach administracyjnych miast. Uwolnienie to nastąpiło ustawą z 19 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U. nr 237, poz. 1657). Oznacza to m.in., że dla takich gruntów nie jest wymagana decyzja w sprawie przeznaczenia gruntów rolnych na cele nierolnicze (wyrok WSA w Białymstoku z 5 sierpnia 2010 r., sygn. II SA/Bk 362/10, LEX nr 752289).

wJednocześnie inwestorzy oraz właściciele nieruchomości na obszarach miejskich powinni pamiętać, że ustawodawca zachował nadal dotychczasową ochronę gruntów leśnych oraz gruntów rolnych innych niż użytki rolne, które są położone w granicach administracyjnych miast.

Rozdział 2

Ograniczanie przeznaczania gruntów na cele nierolnicze i nieleśne

1. Na cele nierolnicze i nieleśne można przeznaczać przede wszystkim grunty oznaczone w ewidencji gruntów jako nieużytki, a w razie ich braku - inne grunty o najniższej przydatności produkcyjnej.

2. Przy budowie, rozbudowie lub modernizacji obiektów związanych z działalnością przemysłową, a także innych obiektów budowlanych należy stosować takie rozwiązania, które ograniczają skutki ujemnego oddziaływania na grunty.

wPrzyjęta konstrukcja przeznaczania na cele nierolnicze i nieleśne przede wszystkim gruntów oznaczonych w ewidencji gruntów jako nieużytki, a w razie ich braku gruntów o najniższej przydatności produkcyjnej, oznacza, że właściwemu organowi pozostawiono ocenę każdej konkretnej sytuacji faktycznej przy zastosowaniu jego najlepszej merytorycznej wiedzy. Organ ten wydaje więc decyzję uznaniową (por. wyrok WSA w Olsztynie z 31 marca 2011 r., sygn. II SA/Ol 109/11).

wArt. 6 ust. 2 ustawy jest skierowany przede wszystkim do przedsiębiorców prowadzących działalność budowlaną w szerokim tego słowa znaczeniu.

1. Przeznaczenia gruntów rolnych i leśnych na cele nierolnicze i nieleśne, wymagającego zgody, o której mowa w ust. 2, dokonuje się w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, sporządzonym w trybie określonym w przepisach ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.

2. Przeznaczenie na cele nierolnicze i nieleśne:

1) gruntów rolnych stanowiących użytki rolne klas I-III, jeżeli ich zwarty obszar projektowany do takiego przeznaczenia przekracza 0,5 ha - wymaga uzyskania zgody Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej,

2) gruntów leśnych stanowiących własność Skarbu Państwa - wymaga uzyskania zgody ministra właściwego do spraw ochrony środowiska lub upoważnionej przez niego osoby,

3) (skreślony),

4) (skreślony),

5) pozostałych gruntów leśnych

- wymaga uzyskania zgody marszałka województwa wyrażanej po uzyskaniu opinii izby rolniczej.

3. Wyrażenie zgody, o której mowa w ust. 2 pkt 1, 2 i 5, następuje na wniosek wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Do wniosku dotyczącego gruntów leśnych stanowiących własność Skarbu Państwa wójt (burmistrz, prezydent miasta) dołącza opinię dyrektora regionalnej dyrekcji LP, a w odniesieniu do gruntów parków narodowych - opinię dyrektora parku.

4. Do wniosku dotyczącego gruntów, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2, marszałek województwa dołącza swoją opinię i przekazuje wniosek odpowiedniemu ministrowi w terminie do 30 dni od chwili złożenia wniosku przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

5. Organ wyrażający zgodę, o którym mowa w ust. 2, może żądać złożenia wniosku w kilku wariantach, przedstawiających różne kierunki projektowanego przestrzennego rozwoju zabudowy.

6. (uchylony).

wW art. 7 ust. 2 ustawy wymieniono rodzaje gruntów, których przeznaczenie na cele nierolnicze i nieleśne wymaga zgody. Możliwość uzyskania zgody określonych organów na zmianę przeznaczenia gruntów leśnych oraz rolnych - stanowiących użytki rolne klas I-III, jeżeli ich zwarty obszar projektowany do takiego przeznaczenia przekracza 0,5 ha - na cele nierolnicze i nieleśne zależy od treści miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Plan taki sporządza się w trybie określonym w przepisach ustawy z 11 lipca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 647). Obecnie organem wydającym zgodę na zmianę przeznaczenia gruntów rolnych stanowiących użytki rolne klas I-III, jeżeli ich zwarty obszar projektowany do takiego przeznaczenia przekracza 0,5 ha, jest minister rolnictwa i rozwoju wsi.

wDecyzja właściwego ministra bądź marszałka województwa wyraża zgodę na zmianę przeznaczenia określonego gruntu na cele nierolnicze i nieleśne. Przyznanie zgodzie na zmianę przeznaczenia gruntów leśnych (rolnych) na cele nieleśne (nierolnicze) charakteru decyzji administracyjnej nie oznacza automatycznie, że zgoda ta stanowi akt samoistny, wywierający skutek niezależnie od "skonsumowania" tej zgody w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Zgoda taka jest udzielana w toku procedury planistycznej i na potrzeby tej procedury. Postępowanie w sprawie zmiany przeznaczenia gruntów leśnych na cele nieleśne nie może być wszczęte niezależnie od postępowania planistycznego, tj. przed podjęciem przez radę gminy uchwały o przystąpieniu do sporządzenia planu lub jego zmiany (art. 14 ustawy z 2003 r.).

wZgoda na zmianę przeznaczenia gruntów leśnych na cele nieleśne udzielona na podstawie art. 7 ust. 2 pkt 5 i ust. 3 ustawy jest skuteczna, o ile na jej podstawie w ustaleniach planu miejscowego rada gminy postanowi o zmianie przeznaczenia gruntów leśnych na cele nieleśne i tylko w takim zakresie, w jakim w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego obejmującym dany teren dojdzie do zmiany przeznaczenia gruntów leśnych na cele nieleśne. To miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego ustala konkretne przeznaczenie gruntu rolnego (leśnego) na nowe cele, np. na cele budowlane, usługowe, produkcyjne itp. Inaczej mówiąc, zgoda na zmianę przeznaczenia gruntów rolnych (leśnych) na cele nierolne (nieleśne) nie stanowi samodzielnego aktu prawnego w zakresie zmiany przeznaczenia terenu i nie ma bytu niezależnego od miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Zgoda taka nie jest aktem prawnym, który tworzyłby dla właścicieli gruntów samoistne prawo do zmiany przeznaczenia gruntów rolnych (leśnych). Zgoda taka może być jedynie argumentem, który właściciele gruntów mogą podnosić w przypadku wniesienia skargi w trybie art. 101 ust. 1 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591, ze zm.) na uchwałę w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego - w przypadku braku zmiany w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego gruntów rolnych (leśnych) na cele nierolne (nieleśne). W konsekwencji - skutek w postaci zmiany dotychczasowego przeznaczenia określonych gruntów rolnych (leśnych) nie wynika z samego faktu wydania decyzji wyrażającej zgodę na zmianę przeznaczenia gruntów rolnych (leśnych) na cele nierolne (nieleśne). Skutek ten powoduje dopiero wykorzystanie tej zgody w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Jak zauważono w orzecznictwie, zgoda udzielona na podstawie art. 7 ust. 2 i ust. 3 ustawy winna zostać "skonsumowana" przez postanowienia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego (por. uchwała NSA w Warszawie z 29 listopada 2010 r., sygn. II OPS 1/10).

wCo istotne dla inwestorów i właścicieli nieruchomości, ustalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego mają pierwszeństwo przed ustaleniami decyzji o warunkach zabudowy. Pozytywne uzgodnienie decyzji o warunkach zabudowy dla terenu, którego przeznaczenie na cele nierolnicze i nieleśne dopuszczane jest jedynie w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, nosi znamiona rażącego naruszenia prawa (wyrok WSA w Gliwicach z 17 września 2010 r., sygn. II SA/Gl 258/10, LEX nr 752720). W innym wyroku wskazano zaś, że przepis art. 61 ust. 1 pkt 4 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym dopuszcza możliwość wydania decyzji o warunkach zabudowy wyłącznie w stosunku do gruntów niewymienionych w art. 7 ust. 2 ustawy z 1995 r., a więc zwolnionych z obowiązku uzyskania zgody na zmianę przeznaczenia ich na cele nierolnicze lub nieleśne oraz objętych zgodą wyrażoną podczas procedury planistycznej związanej z uchwaleniem planów zagospodarowania przestrzennego, które utraciły moc. Celem takiego unormowania jest m.in. zapobieżenie zabudowie gruntów leśnych na terenach pozbawionych miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego i bezpowrotnej utracie przez te tereny dotychczasowych właściwości podlegających szczególnej ochronie (wyrok WSA w Bydgoszczy z 22 listopada 2011 r., sygn. II SA/Bd 1105/11).

wInnym praktycznym zagadnieniem obecnym w orzecznictwie sądowym jest relacja decyzji o warunkach zabudowy (lub decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego) w stosunku do instrumentów stosowania prawa wynikających z przepisów ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Uzgodnienia decyzji o warunkach zabudowy na gruntach wykorzystywanych na cele rolne i leśne nie można utożsamiać ze zgodą na zmianę przeznaczenia tych gruntów (o której mowa w art. 7 ustawy), ponieważ zgoda ta jest związana ze zmianą przeznaczenia gruntów w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego (postanowienie NSA z 18 grudnia 2009 r., sygn. II OW 70/09, LEX nr 582881). W innym orzeczeniu stwierdzono, że zmiana sposobu zagospodarowania gruntów rolnych lub leśnych, w stosunku do których art. 7 ust. 2 ustawy nie przewiduje obowiązku uzyskania zgody organu wymienionego w tym przepisie, może być dokonana na podstawie decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego lub ustalającej warunki zabudowy (wyrok NSA z 10 lutego 2010 r., sygn. II OSK 299/09, LEX nr 597529). Wskazano również, że postanowienie odmawiające uzgodnienia decyzji o warunkach zabudowy jedynie z tego powodu, że działka stanowi część większego, zwartego obszaru - kompleksu rolnego, narusza prawo materialne (wyrok WSA w Gliwicach z 17 września 2010 r., sygn. II SA/Gl 258/10, LEX nr 752720).

wW praktyce stosowania prawa niezwykle istotne jest pojawiające się w art. 7 ust. 2 pkt 1 ustawy pojęcie "zwarty obszar projektowany". Było ono przedmiotem rozważań w orzecznictwie. W sądach wykształciło się stanowisko, że przez to należy rozumieć obszar całej działki, na której realizowana ma być planowana inwestycja. Przy czym pojęcie "zwartego obszaru" odnosi się do terenu nie zawsze jednej działki, ale również i kilku działek wyodrębnionych ściśle oznaczonymi granicami (por. wyrok WSA w Poznaniu z 25 listopada 2010 r., sygn. IV SA/Po 703/10). Na wyodrębnienie obszaru ściśle oznaczonymi granicami wskazują też inne orzeczenia, podkreślając, że przez "zwarty obszar projektowany" należy więc rozumieć obszar, który w projekcie planu miejscowego ma jednolite przeznaczenie i jest wytyczony liniami rozgraniczającymi, oddzielającymi go od terenów o innym przeznaczeniu (por. wyrok WSA w Gliwicach z 24 lipca 2006 r., sygn. IV SA/Gl 975/05 oraz wyrok NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II OSK 1826/06). Odmienna wykładnia tego przepisu prowadziłaby do obejścia przepisów ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Umożliwiłaby bowiem zmianę przeznaczenia gruntów na cele nierolnicze i realizację każdej inwestycji bez zgody właściwego organu na taką zmianę w każdym przypadku, gdyby tylko inwestor ograniczył powierzchnię zabudowy do wyznaczonego minimum (por. wyrok NSA z 10 stycznia 2008 r., II OSK 1826/06). Podobną wykładnię znajdujemy w wyroku NSA w Warszawie z 19 maja 2011 r. (sygn. II OSK 466/11, LEX nr 1081787), w którym wskazano, że pojęcie "zwartego obszaru projektowanego" należy interpretować, mając na uwadze całe projektowane przedsięwzięcie. Również WSA w Krakowie w wyroku z 30 czerwca 2010 r. (sygn. II SA/Kr 494/10, LEX nr 643758) zajął stanowisko, że kryterium obszarowe, o którym mowa w art. 7 ust. 2 pkt 1 ustawy, dotyczy nie tylko powierzchni działki lub działek, na których planowana jest inwestycja albo ich części, lecz całego zwartego kompleksu gruntów rolnych, w skład którego one wchodzą.

wPonadto podkreśla się, że kryteria obszarowe zawarte w art. 7 ust. 2 ustawy - dotyczące obszaru, który ma zmienić swoje przeznaczenie z gruntu rolnego lub leśnego na grunt przeznaczony na inne cele - nie są ograniczone jedynie do obszaru administracyjnego danej gminy (por. wyroki NSA: z 10 stycznia 2008 r., sygn. II OSK 1826/06, z 27 czerwca 2008 r., sygn. II OSK 738/07, z 10 lutego 2009 r., sygn. II OSK 129/08, z 25 lutego 2010 r., sygn. II OSK 429/09 oraz z 6 maja 2010 r., sygn. II OSK 670/09, LEX nr 597766). Ma to przeciwdziałać obchodzeniu przepisów.

wInnym istotnym w praktyce (zwłaszcza dla potencjalnych inwestorów i właścicieli nieruchomości) zagadnieniem jest kwestia bycia stroną postępowania administracyjnego w przedmiocie zmiany przeznaczenia gruntów rolnych i leśnych na inne cele. Nie ulega wątpliwości, że stroną wskazanego postępowania jest wójt (burmistrz, prezydent miasta). Dyskusyjna pozostaje natomiast kwestia, czy przymiot strony może mieć właściciel nieruchomości. Wydaje się, że właściciel gruntów może mieć interes prawny (a co za tym idzie - przymiot strony) we wskazanym postępowaniu. Interes prawny właścicieli gruntów w załatwieniu sprawy przeznaczenia gruntów na cele nierolnicze wynikałby z faktu, że decyzja w przedmiocie zgody na zmianę przeznaczenia związana jest z wykonywaniem własności nieruchomości i może ograniczyć dysponowanie własnością, gdyż utrudnia obrót nieruchomościami czy też ogranicza możliwość ich zabudowy. Okoliczność, że właściciele gruntów nie są uprawnieni do wystąpienia z wnioskiem o zmianę przeznaczenia gruntów, gdyż zgodnie z art. 7 ust. 3 ustawy wyrażenie zgody na zmianę przeznaczenia gruntów następuje na wniosek wójta (burmistrza, prezydenta miasta), nie przesądza automatycznie o braku po ich stronie przymiotu strony postępowania (por. wyrok NSA z 21 stycznia 2011 r., sygn. II OSK 92/10, LEX nr 953096). Wydaje się natomiast, że zbyt daleko idąca jest interpretacja przeprowadzona przez WSA w Warszawie w wyroku z 28 września 2010 r. (sygn. IV SA/Wa 396/10, LEX nr 758953), wskazująca, że stroną postępowania administracyjnego w przedmiocie zmiany przeznaczenia gruntów rolnych i leśnych na inne cele są - poza wójtem (burmistrzem, prezydentem) - również wszystkie podmioty mające tytuł prawny do gruntów objętych wnioskiem, a więc nie tylko właściciele nieruchomości.

1. Przepisów art. 7 nie stosuje się do okresowego wyłączania, na czas nie dłuższy niż 10 lat, wyłączenia gruntów z produkcji, związanego z podjęciem natychmiastowych działań interwencyjnych wynikających z klęsk żywiołowych lub wypadków losowych w zakresie niezbędnym do:

1) podjęcia natychmiastowych działań interwencyjnych niezbędnych do zwalczania klęsk żywiołowych i ich następstw, jak również usuwania następstw wypadków losowych;

2) poszukiwania lub rozpoznawania węglowodorów, węgla kamiennego, węgla brunatnego, rud metali, z wyjątkiem darniowych rud żelaza, metali w stanie rodzimym, rud pierwiastków promieniotwórczych, siarki rodzimej, soli kamiennej, soli potasowej, gipsu i anhydrytu, kamieni szlachetnych.

2. Wyłączenie, o którym mowa w ust. 1, nie zwalnia z obowiązków określonych w rozdziale 5, a wyłączenie dokonane na cele określone w ust. 1 pkt 2 - z obowiązków określonych w rozdziale 3.

wZasadą ustawową pozostaje, że każde nieleśne użytkowanie gruntu leśnego, niezależnie od celu, przyczyn i czasu trwania, wiąże się z koniecznością uzyskania zezwolenia na wyłączenie jego z produkcji leśnej. Art. 8 ustawy przewiduje w tej mierze kilka wyjątków. Wyłączono stosowanie przepisu art. 7 ustawy w zakresie obowiązku uzyskiwania zgód na zmianę przeznaczenia gruntów leśnych i rolnych oraz stosownych postanowień planów zagospodarowania przestrzennego, ale tylko dla okresowych wyłączeń na czas nie dłuższy niż 10 lat. Ponadto dotyczy to jedynie wystąpienia sytuacji nagłych, szczególnych, wprost wymienionych w art. 8 ust. 1 pkt 1-2 ustawy. Co istotne - brak obowiązków zawartych w art. 7 ustawy nie zwalnia przy tym z konieczności przeprowadzenia rekultywacji i zagospodarowania gruntów oraz z obowiązku uzyskania decyzji zezwalającej na wyłączenie gruntów z produkcji wymaganej przez art. 11 ustawy.

wZgodnie z art. 8 ust. 2 ustawy w przypadku poszukiwania lub rozpoznawania surowców naturalnych należy też liczyć się z obowiązkami określonymi w rozdziale 3 ustawy (art. 11-14), a więc nie tylko z koniecznością uzyskania zezwolenia na wyłączenie gruntów z produkcji, ale także uiszczeniem należności, opłat rocznych oraz jednorazowych odszkodowań za przedwczesny wyrąb drzewostanu.

1. Zasady zaliczania lasów do lasów ochronnych określają przepisy o lasach.

2. W lasach ochronnych mogą być wznoszone budynki i budowle służące gospodarce leśnej, obronności lub bezpieczeństwu państwa, oznakowaniu nawigacyjnemu, geodezyjnemu, ochronie zdrowia oraz urządzenia służące turystyce.

3. W przypadkach uzasadnionych ważnymi względami społecznymi i brakiem innych gruntów lasy ochronne mogą być przeznaczone na inne cele niż określone w ust. 2, po uzyskaniu zgody właściwego organu wymienionego w art. 7 ust. 2.

wStatus lasu ochronnego nadaje się zgodnie z przepisami art. 15-17 ustawy o lasach. Za lasy ochronne można uznać te, które:

- chronią glebę przed zmywaniem lub wyjałowieniem, powstrzymują usuwanie się ziemi, obrywanie się skał lub lawin;

- chronią zasoby wód powierzchniowych i podziemnych, regulują stosunki hydrologiczne w zlewni oraz na obszarach wododziałów;

- ograniczają powstawanie lub rozprzestrzenianie się lotnych piasków;

- są trwale uszkodzone na skutek działalności przemysłu;

- stanowią drzewostany nasienne lub ostoje zwierząt i stanowiska roślin podlegających ochronie gatunkowej;

- mają szczególne znaczenie przyrodniczo-naukowe lub dla obronności i bezpieczeństwa państwa;

- są położone w granicach administracyjnych miast i w odległości do 10 km od granic administracyjnych miast liczących ponad 50 tys. mieszkańców;

- są położone w strefach ochronnych uzdrowisk i obszarów ochrony uzdrowiskowej albo w strefie górnej granicy lasów.

wUznanie za las ochronny wymaga decyzji administracyjnej - tak wynika z art. 16 ustawy o lasach. Akt uznania lasu za ochronny wydaje się za zgodą właściciela nieruchomości i jest on - obok innych wymaganych w sprawie dowodów - potwierdzeniem stanu prawnego nieruchomości w tej kwestii (por. wyrok WSA w Krakowie z 5 grudnia 2012 r., sygn. II SA/Kr 1395/12).

wPrzeznaczanie lasów ochronnych na inne cele powinno być dokonywane w sposób ostrożny, z uwzględnieniem celów ochronnych gospodarki leśnej, jak i zasad formalnoprawnych określonych w procedurze administracyjnej (por. wyrok NSA z 4 października 2012 r., sygn. II OSK 1047/11). Zgoda uzyskiwana na podstawie art. 9 ust. 3 ustawy ma formę decyzji administracyjnej (por. wyrok NSA z 24 listopada 1999 r., sygn. II SA 995/99).

1. Wniosek, o którym mowa w art. 7 ust. 4, powinien zawierać:

1) uzasadnienie potrzeby zmiany przeznaczenia gruntów, o których mowa w art. 7 ust. 2;

2) wykaz powierzchni gruntów, o których mowa w pkt 1, z uwzględnieniem klas bonitacyjnych gruntów rolnych i typów siedliskowych gruntów leśnych;

3) ekonomiczne uzasadnienie projektowanego przeznaczenia, uwzględniające w szczególności:

a) sumę należności i opłat rocznych za grunty projektowane do przeznaczenia na cele nierolnicze i nieleśne,

b) przewidywany rozmiar strat, które poniesie rolnictwo i leśnictwo w wyniku ujemnego oddziaływania inwestycji lokalizowanych na gruntach projektowanych do przeznaczenia na cele nierolnicze i nieleśne.

2. Do wniosku powinna być dołączona mapa gminy lub miasta, z oznaczeniem gruntów zabudowanych, z wyjątkiem gruntów, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 3 i 4 oraz ust. 2 pkt 1, klas bonitacyjnych gruntów rolnych i typów siedliskowych gruntów leśnych oraz granic gruntów, o których mowa w ust. 1 pkt 1, wykonana w skali takiej jak mapa planu zagospodarowania gminy lub miasta. W odniesieniu do gruntów leśnych mapa stanowiąca załącznik do wniosku zawiera treść mapy gospodarczej lasów.

3. Wniosek, o którym mowa w ust. 1, dotyczący gruntów o obszarze ponad 10 ha na cele inwestycji górniczych, powinien zawierać oprócz danych określonych w ust. 1 i 2 także wariantowe rozwiązania w zakresie rekultywacji i zagospodarowania gruntów w trakcie i po zakończeniu działalności przemysłowej, określające dla każdego wariantu koszty rekultywacji i zagospodarowania oraz straty, które poniesie rolnictwo i leśnictwo.

4. Organ wyrażający zgodę, o którym mowa w art. 7 ust. 2, może w szczególnie uzasadnionym przypadku odstąpić od wymogu przedkładania uzasadnienia ekonomicznego oraz rozwiązań wariantowych, o których mowa w ust. 3.

wArt. 10 ust. 2 i 3 ustawy określa wymagania formalnoprawne wniosków o przeznaczenie na cele nierolnicze i nieleśne:

- gruntów rolnych stanowiących użytki rolne klas I-III, jeżeli ich zwarty obszar projektowany do takiego przeznaczenia przekracza 0,5 ha;

- gruntów leśnych stanowiących własność Skarbu Państwa.

wBrak spełnienia tych wymagań powoduje, że odpowiedni minister (właściwy do spraw rolnictwa albo środowiska) kontrolujący wniosek zawezwie wójta (burmistrza, prezydenta miasta) - zgodnie z art. 64 par. 2 k.p.a. - do uzupełnienia braków w terminie 7 dni, z pouczeniem, że nieusunięcie istniejących braków spowoduje pozostawienie wniosku bez rozpoznania.

Rozdział 3

Wyłączanie gruntów z produkcji rolniczej lub leśnej

1. Wyłączenie z produkcji użytków rolnych wytworzonych z gleb pochodzenia mineralnego i organicznego, zaliczonych do klas I, II, III, IIIa, IIIb, oraz użytków rolnych klas IV, IVa, IVb, V i VI wytworzonych z gleb pochodzenia organicznego, a także gruntów, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2-10, oraz gruntów leśnych, przeznaczonych na cele nierolnicze i nieleśne - może nastąpić po wydaniu decyzji zezwalających na takie wyłączenie.

1a. W decyzji dotyczącej wyłączenia z produkcji użytków rolnych wytworzonych z gleb pochodzenia mineralnego i organicznego, zaliczonych do klas I, II, III, IIIa, IIIb, a także gruntów, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2-10, oraz gruntów leśnych, przeznaczonych na cele nierolnicze i nieleśne określa się obowiązki związane z wyłączeniem.

1b. Wniosek o wyłączenie z produkcji użytków rolnych klas IV, IVa, IVb, V i VI wytworzonych z gleb pochodzenia organicznego jest wiążący, a decyzja ma charakter deklaratoryjny.

2. W odniesieniu do gruntów wchodzących w skład parków narodowych decyzje, o których mowa w ust. 1 i 1a, wydają dyrektorzy tych parków, z zastrzeżeniem art. 7 ust. 5.

3. Decyzje, o których mowa w ust. 1-2, dotyczące gruntów wymienionych w art. 8, mogą być wydane po dniu faktycznego wyłączenia gruntów z produkcji.

4. Wydanie decyzji, o których mowa w ust. 1-2, następuje przed uzyskaniem pozwolenia na budowę.

5. Osoba ubiegająca się o wydanie decyzji, o których mowa w ust. 1-2, celem wydobywania torfów jest obowiązana przedstawić właściwemu organowi następujące dokumenty:

1) dokumentację określającą położenie, powierzchnię i miąższość torfowiska oraz rodzaj występującego tam torfu;

2) projekt eksploatacji, uwzględniający podział na etapy i termin jej zakończenia;

3) projekt rekultywacji torfowiska i termin jej zakończenia;

4) ocenę wpływu eksploatacji torfowiska na środowisko przyrodnicze, ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki wodnej.

6. Nie wymaga się decyzji, o których mowa w ust. 1-2, jeżeli grunty rolne mają być użytkowane na cele leśne.

wArt. 11 ustawy określa zasady wyłączenia z produkcji użytków rolnych. Samo wyłączenie gruntów z produkcji jest czynnością faktyczną niesamoistną, która dla swego zaistnienia wymaga wydania decyzji administracyjnej (konstytutywnej lub deklaratoryjnej). Niezwykle istotna w praktyce jest linia orzecznicza, że zezwolenie na wyłączenie gruntów na działce budowlanej powinno obejmować tylko taką powierzchnię, na jakiej rozpoczęto inne niż rolnicze lub leśne wykorzystanie gruntu, a zatem powierzchnię pod inwestycję i towarzyszącą jej infrastrukturę (por. uchwała NSA z 3 lutego 1997 r., sygn. OPS 13/96; wyrok WSA w Warszawie z 6 lutego 2007 r., sygn. IV SA/Wa 2355/06, LEX nr 319163; wyrok WSA w Krakowie z 16 listopada 2010 r., sygn. II SA/Kr 992/10, LEX nr 753728 oraz wyrok NSA z 5 stycznia 2012 r., sygn. II OSK 1843/10).

wPosłużenie się w art. 11 ust. 1 i 2 ustawy sformułowaniem "przeznaczonych na cele nierolnicze i nieleśne" wskazuje, że wyłączenie gruntów z produkcji powinno być każdorazowo poprzedzone zmianą przeznaczenia tych gruntów. Wyjątek od tej reguły został przewidziany w art. 8 ustawy, odnoszącym się do okresowego wyłączania gruntów z produkcji w związku z podjęciem natychmiastowych działań interwencyjnych wynikających z klęsk żywiołowych lub wypadków losowych.

wW razie faktycznego dokonania wyłączenia użytków rolnych z produkcji rolniczej nie jest dopuszczalne późniejsze wydanie na wniosek inwestora - na podstawie art. 11 ustawy - decyzji zezwalającej na przedmiotowe wyłączenie. Legalizacja dokonanej zmiany użytkowania gruntu rolnego bez zezwolenia odbywa się według innego przepisu, a mianowicie art. 28 ustawy. Taka decyzja (zezwolenie na wyłączenie) jest dopuszczalna tylko wówczas, gdy grunty przeznaczane w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego na cele nierolnicze lub nieleśne zostały wyłączone z produkcji bez wcześniejszej wymaganej zgody przewidzianej w art. 11 ustawy. W pozostałych przypadkach takie decyzyjne wyłączenie, po jego faktycznym dokonaniu, nie jest możliwe, a organ działający z urzędu nakłada wyłącznie obowiązek pieniężny na sprawcę wyłączenia według zasad określonych w art. 28 ust. 1 ustawy (por. wyrok WSA w Białymstoku z 25 września 2012 r., sygn. II SA/Bk 254/12).

wZ art. 11 ust. 4 ustawy wynika, że organ nie może wydać pozwolenia na budowę, jeżeli inwestor nie uzyskał decyzji zezwalającej na wyłączenie gruntów z produkcji. Zgodnie bowiem z art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy z 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (Dz.U. z 2010 r. Nr 243, poz. 1623, ze zm.) pozwolenie na budowę może być wydane po uprzednim uzyskaniu przez inwestora wymaganych szczególnymi przepisami pozwoleń, uzgodnień lub opinii innych organów.

1. Osoba, która uzyskała zezwolenie na wyłączenie gruntów z produkcji, jest obowiązana uiścić należność i opłaty roczne, a w odniesieniu do gruntów leśnych - także jednorazowe odszkodowanie w razie dokonania przedwczesnego wyrębu drzewostanu. Obowiązek taki powstaje od dnia faktycznego wyłączenia gruntów z produkcji.

2. Właściciel, który w okresie 2 lat zrezygnuje w całości lub w części z uzyskanego prawa do wyłączenia gruntów z produkcji rolniczej lub leśnej, otrzymuje zwrot należności, jaką uiścił, odpowiednio do powierzchni gruntów niewyłączonych z produkcji. Zwrot uiszczonej należności następuje w terminie do trzech miesięcy od dnia zgłoszenia rezygnacji.

3. W razie zbycia gruntów, co do których wydano decyzje, o których mowa w art. 11 ust. 1-2, a niewyłączonych jeszcze z produkcji, obowiązek uiszczenia należności i opłat rocznych ciąży na nabywcy, który wyłączył grunt z produkcji. Zbywający jest obowiązany uprzedzić nabywcę o tym obowiązku.

4. W razie zbycia gruntów wyłączonych z produkcji, obowiązek uiszczania opłat rocznych przechodzi na nabywcę. Zbywający jest obowiązany uprzedzić o tym nabywcę.

5. Wysokość jednorazowego odszkodowania za przedwczesny wyrąb drzewostanu stanowi różnicę między spodziewaną wartością drzewostanu w wieku rębności, określonym w planie urządzania lasu, a wartością w chwili jego wyrębu. W drzewostanach młodszych, w których nie można pozyskać sortymentów drzewnych, odszkodowanie to stanowi wartość kosztów poniesionych na założenie i pielęgnację drzewostanów.

5a. Minister właściwy do spraw środowiska określa, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady ustalania jednorazowego odszkodowania, o którym mowa w ust. 5, za przedwczesny wyrąb drzewostanu, uwzględniając wartość drzewostanów, stopień zadrzewienia drzewostanu w wieku wyrębu faktycznego, powierzchnię drzewostanu oraz aktualną cenę sprzedaży 1 m3 drewna.

6. Należność pomniejsza się o wartość gruntu, ustaloną według cen rynkowych stosowanych w danej miejscowości w obrocie gruntami, w dniu faktycznego wyłączenia tego gruntu z produkcji.

7. Należność za wyłączenie z produkcji 1 ha gruntów rolnych wymienionych w art. 2 ust. 1 pkt 1, 3 i 5 wynosi:

Grunty orne i sady, pod budynkami i urządzeniami wchodzącymi w skład gospodarstw rolnych oraz pod zadrzewieniami i zakrzewieniami śródpolnymi, w tym pod pasami przeciwwietrznymi i urządzeniami przeciwerozyjnymi		Łąki i pastwiska trwałe, pod budynkami i urządzeniami wchodzącymi w skład gospodarstw rolnych oraz pod zadrzewieniami i zakrzewieniami śródpolnymi, w tym pod pasami przeciwwietrznymi i urządzeniami przeciwerozyjnymi
klasa	należność (w zł)	klasa	należność (w zł)
wytworzone z gleb pochodzenia mineralnego i organicznego
I	437 175	Ł i Ps I	437 175
II	378 885	Ł i Ps II	361 398
IIIa	320 595	Ł i Ps III	291 450
IIIb	262 305
wytworzone z gleb pochodzenia organicznego
IVa	204 015	Ł i Ps IV	174 870
IVb	145 725	Ł V	145 725
V	116 580	Ps V	116 580
VI	87 435	Ł i Ps VI	87 435

8. (uchylony).

9. Należność za wyłączenie z produkcji parków wiejskich oraz gruntów wymienionych w art. 2 ust. 1 pkt 4 i 10 ustala się jak za grunty pod budynkami i urządzeniami wchodzącymi w skład gospodarstw rolnych oraz grunty pod zadrzewieniami i zakrzewieniami śródpolnymi.

10. Należność za wyłączenie z produkcji 1 ha gruntów pod stawami rybnymi oraz za grunty wymienione w art. 2 ust. 1 pkt 6-9 wynosi 233.160 zł.

11. Należność za wyłączenie z produkcji 1 ha gruntu leśnego bez drzewostanu wynosi:

Lp.	Typy siedliskowe lasów	Równowartość ceny 1 m3 drewna w wysokości ogłaszanej przez Główny Urząd Statystyczny
1	Lasy: świeży, wilgotny, łęgowy i górski oraz ols jesionowy i ols górski	2000
2	Lasy mieszane: świeży, wilgotny i bagienny, wyżynny, górski i ols	1500
3	Bory mieszane: świeży, wilgotny, bagienny, wyżynny i górski	1150
4	Bory: świeży, wilgotny, górski	600
5	Bory: suchy i bagienny	250

12. Należność i opłaty roczne za wyłączenie z produkcji gruntów leśnych w lasach ochronnych są wyższe o 50% od należności i opłat, o których mowa w ust. 11.

13. Należność uiszcza się w terminie do 60 dni od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna.

14. Opłatę roczną za dany rok uiszcza się w terminie do dnia 30 czerwca tego roku, przyjmując:

1) w odniesieniu do gruntów rolnych kwoty określone na podstawie ust. 7;

2) w odniesieniu do gruntów leśnych za podstawę ustalenia cenę 1 m3 drewna, stosowaną przy wymiarze podatku leśnego w danym roku.

15. (uchylony).

16. Na wniosek organu wykonawczego jednostki samorządu terytorialnego marszałek województwa - w odniesieniu do gruntów rolnych, dyrektor rdLP - w odniesieniu do gruntów leśnych, a w odniesieniu do obszarów wchodzących w skład parków narodowych - dyrektor parku mogą umorzyć całość lub część należności i opłat rocznych, a w odniesieniu do gruntów leśnych również jednorazowe odszkodowanie w razie dokonania przedwczesnego wyrębu drzewostanu w przypadku inwestycji o charakterze użyteczności publicznej z zakresu oświaty i wychowania, kultury, kultu religijnego oraz ochrony zdrowia i opieki społecznej, jeżeli inwestycja ta służy zaspokojeniu potrzeb lokalnej społeczności, oraz dotyczącej powiększenia lub założenia cmentarza, jeżeli obszar gruntu podlegający wyłączeniu nie przekracza 1 ha i nie ma możliwości zrealizowania inwestycji na gruncie nieobjętym ochroną.

17. Na wniosek organu wykonawczego jednostki samorządu terytorialnego marszałek województwa może umorzyć całość lub część należności i opłat rocznych w odniesieniu do gruntów rolnych w przypadku inwestycji zmierzającej do osiągnięcia celów, o których mowa w art. 6 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603, z późn. zm.), przeznaczonej na cele inne niż określone w ust. 16, jeżeli obszar gruntu podlegający wyłączeniu nie przekracza 1 ha i nie ma możliwości zrealizowania inwestycji na gruncie nieobjętym ochroną.

wArt. 12 ustawy przewiduje, że z uzyskaniem zezwolenia na wyłączenie gruntów z produkcji wiąże się - co do zasady - obowiązek uiszczenia należności oraz opłat rocznych. W odniesieniu do gruntów leśnych uiszcza się także jednorazowe odszkodowanie w razie dokonania przedwczesnego wyrębu drzewostanu.

wOpłaty roczne z tytułu wyłączenia z produkcji gruntów rolnych i leśnych nie stanowią świadczenia wzajemnego za usługi ze strony państwa oraz nie mają celu fiskalnego. Są zaś ekonomicznym środkiem ochrony gruntów rolnych i leśnych, służącym tej ochronie (por. wyrok NSA z 21 stycznia 2011 r., sygn. II OSK 94/10, LEX nr 953097).

wWarto podkreślić, że ustawa nie wprowadza możliwości zwrotu wniesionej opłaty z tytułu użytkowania gruntu wyłączonego z produkcji rolniczej. Art. 12 ust. 2 ustawy umożliwia natomiast zwrot - a zatem i wydanie odpowiedniej decyzji - uiszczonej należności za trwałe wyłączenie gruntu. Opłata roczna i należność to dwie różne instytucje prawne i przenoszenie tej regulacji z jednej na drugą nie jest dopuszczalne (por. wyrok WSA w Krakowie z 17 grudnia 2010 r., sygn. II SA/Kr 1237/10, LEX nr 753470).

wZwrot nienależnej bezspornie opłaty za korzystanie z zezwoleń następuje bez konieczności wydawania kolejnej decyzji (a więc w takim samym trybie, jak jej pobranie, tzn. czynności materialno-technicznej). Potwierdza to wyrok NSA z 11 lipca 2007 r. (sygn. II GSK 91/07). Natomiast odmowa zwrotu nienależnie pobranej opłaty z tytułu wyłączenia gruntu z produkcji rolnej jest decyzją wydawaną na podstawie art. 12 ust. 2 ustawy. Organem administracji właściwym do wydania decyzji odmawiającej zwrotu nienależnie pobranej opłaty z tytułu wyłączenia gruntu z produkcji rolnej jest marszałek województwa (postanowienie NSA w Warszawie z 1 września 2010 r., sygn. II OSK 1127/10, LEX nr 743245).

wZ samego brzmienia art. 12 ust. 1 ustawy wynika rozwiązanie innego praktycznego problemu. Użyty w nim wyraz "także" prowadzi do wniosku, że ustawa nie przewiduje możliwości uzyskania zgody na przedwczesny wyrąb drzewostanu bez jednoczesnego wyłączenia gruntu leśnego z produkcji.

Obowiązek uiszczenia należności i opłat rocznych, a w odniesieniu do gruntów leśnych również jednorazowego odszkodowania, o którym mowa w art. 12 ust. 1, nie dotyczy wyłączenia gruntów z produkcji rolniczej lub leśnej na cele budownictwa mieszkaniowego:

1) do 0,05 ha w przypadku budynku jednorodzinnego;

2) do 0,02 ha, na każdy lokal mieszkalny, w przypadku budynku wielorodzinnego.

wDla właścicieli nieruchomości oraz potencjalnych inwestorów praktyczne znaczenie prawne - zwłaszcza w kontekście finansowym - może mieć zwolnienie z opłat rocznych i należności (a w odniesieniu do gruntów leśnych - jednorazowego odszkodowana za przedwczesny wyrąb drzewostanu) gruntów wyłączanych z produkcji na cele budownictwa mieszkaniowego. Zgodnie z przyjętym w orzecznictwie poglądem (por. wyrok NSA z 20 września 2001 r., sygn. II SA 1793/00) art. 12a ustawy nie wolno interpretować rozszerzająco. Dotyczy on jedynie wyłączenia gruntów z produkcji rolniczej lub leśnej na cele budownictwa mieszkaniowego i to do określonej w tym przepisie powierzchni działki. Natomiast art. 12 ustawy - wprowadzający opłaty - odnosi się do wyłączenia gruntów z produkcji rolniczej lub leśnej na wszystkie cele, w tym przemysłowe, usługowe, rekreacyjne. W praktyce oznacza to np. że obowiązek uiszczenia należności pieniężnych nie dotyczy wyłącznie gruntów przeznaczonych na cele mieszkaniowe (budynki jedno- i wielorodzinne), ale to zwolnienie nie obejmuje budownictwa letniskowego (wyrok NSA z 18 maja 2011 r., sygn. II OSK 655/10, LEX nr 992619).

wWyłączenie gruntów z produkcji rolniczej lub leśnej na cele budownictwa mieszkaniowego przewidziane w art. 12a ustawy odnosi się nie tylko do obszaru zgodnego z obrysem budynku, ale także do terenu szeroko pojętej, niezbędnej dla istnienia budynku, infrastruktury. Możliwe jest więc uznanie, że do terenu, którego wyłączenie z produkcji rolniczej zwolnione jest z obowiązku uiszczenia należności i opłat, zaliczy się także drogę, jeśli jej wybudowanie pomiędzy działką, na której stanie budynek, a drogą publiczną jest konieczne (por. wyrok WSA w Gliwicach z 11 października 2012 r., sygn. II SA/Gl 638/12).

1. Przy wyłączaniu gruntów z produkcji w celu budowy zbiorników wodnych należność i opłaty roczne określa się proporcjonalnie do udziału osób w eksploatacji tych zbiorników.

2. Jeżeli w eksploatacji zbiorników wodnych, o których mowa w ust. 1, przewiduje się udział osób wykorzystujących wodę na cele produkcji rolniczej, leśnej, wytwarzania energii elektrycznej w elektrowniach wodnych o mocy zainstalowanej nie większej niż 10 MW lub ochrony przeciwpowodziowej, zawiesza się na lat 10 uiszczenie proporcjonalnej części sumy należności i opłat rocznych. Proporcjonalną część sumy należności i opłat rocznych ustala się stosownie do udziału tych osób, określonego w dokumentacji technicznej eksploatacji zbiornika, z tym że ustalony w tej dokumentacji przepływ nienaruszalny zalicza się do eksploatacji zbiornika dla potrzeb rolnictwa. Zawieszoną część sumy należności i opłat rocznych umarza się po upływie 10 lat.

3. W razie zmniejszenia udziału osób, o których mowa w ust. 2, w eksploatacji zbiornika w okresie 10 lat od rozpoczęcia jego eksploatacji, osoby przejmujące część lub całość tego udziału uiszczają należności i opłaty roczne proporcjonalnie do wielkości przejętego udziału w eksploatacji zbiornika w oparciu o protokół zdawczo-odbiorczy.

wArtykuł 13 ustawy określa zasady zwalniania od należności i opłat rocznych przy wyłączaniu gruntów z produkcji w celu budowy zbiorników wodnych, w których woda wykorzystywana jest do produkcji rolniczej, leśnej, wytwarzania energii elektrycznej w niewielkich elektrowniach wodnych lub ochrony przeciwpowodziowej.

1. W razie wyłączania gruntów z produkcji, w decyzji o wyłączeniu, o której mowa w art. 11 ust. 1 i 2, można, po zasięgnięciu opinii wójta, nałożyć obowiązek zdjęcia oraz wykorzystania na cele poprawy wartości użytkowej gruntów próchnicznej warstwy gleby z gruntów rolnych klas I, II, IIIa, IIIb, III, IVa i IV oraz z torfowisk.

2. W razie niewykonania obowiązku określonego w ust. 1, osoba wyłączająca grunty z produkcji uiszcza za każdy 1 m3 wykorzystanej niewłaściwie próchnicznej warstwy gleby opłatę w wysokości obowiązującej w dniu wydania decyzji o ustaleniu wysokości opłaty, która wynosi:

1) z gleb klasy I i II oraz gleb pochodzenia organicznego - 291,45 zł;

2) z gleb pochodzenia mineralnego, zaliczonych do klas III, IIIa i IIIb - 233,16 zł;

3) z gleb pochodzenia mineralnego, zaliczonych do klas IVa i IV - 174,87 zł.

wArt. 14 ustawy dotyczy szczególnej ochrony gruntów rolnych o najwyższych klasach bonitacyjnych, co jest uzasadnione stosunkowo niewielkim udziałem ich areału w skali wszystkich gruntów rolnych w kraju. Ochrona ta przejawia się:

- możliwością nałożenia obowiązku zdjęcia oraz wykorzystania na cele poprawy wartości użytkowej gruntów próchnicznej warstwy gleby z gruntów rolnych klas I, II, IIIa, IIIb, III, IVa i IV oraz z torfowisk;

- w razie niewykonania obowiązku zdjęcia oraz wykorzystania na cele poprawy wartości użytkowej gruntów próchnicznej warstwy gleby obowiązek zapłaty za każdy 1 m³ wykorzystanej niewłaściwie tej próchnicznej warstwy.

wW razie nieuiszczenia opłaty, o której mowa w art. 14 ust. 2 ustawy, stosuje się środki egzekucyjne należności o charakterze pieniężnym z ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2012 r., poz. 1015). Tak wynika z art. 30 ustawy.

Rozdział 4

Zapobieganie degradacji gruntów

1. Właściciel gruntów stanowiących użytki rolne oraz gruntów zrekultywowanych na cele rolne jest obowiązany do przeciwdziałania degradacji gleb, w tym szczególnie erozji i ruchom masowym ziemi.

2. Właściwy organ wymieniony w art. 5, ze względu na ochronę gleb przed erozją i ruchami masowymi ziemi, może, w drodze decyzji, nakazać właścicielowi gruntów, o których mowa w ust. 1, zalesienie, zadrzewienie lub zakrzewienie gruntów, lub założenie na nich trwałych użytków zielonych. Właścicielowi gruntów przysługuje zwrot kosztów zakupu niezbędnych nasion i sadzonek ze środków budżetu województwa, o których mowa w art. 22b ust. 1.

3. Jeżeli wykonanie nakazu, o którym mowa w ust. 2, spowoduje szkody wynikające ze zmniejszenia produkcji roślinnej, właścicielowi gruntów przysługuje odszkodowanie ze środków budżetu województwa, o których mowa w art. 22b ust. 1, wypłacane przez okres 10 lat.

4. Obowiązek utrzymywania w stanie sprawności technicznej urządzeń przeciwerozyjnych oraz urządzeń melioracji szczegółowych ciąży na właścicielu gruntów, na których znajdują się te urządzenia.

5. W razie wystąpienia z winy właściciela innych form degradacji gruntów, o których mowa w ust. 1, w tym również spowodowanej nieprzestrzeganiem przepisów o ochronie roślin uprawnych przed chorobami, szkodnikami i chwastami, wójt, w drodze decyzji, nakazuje właścicielowi gruntów wykonanie w określonym terminie odpowiednich zabiegów. W razie niewykonania decyzji wójt zleca wykonanie zastępcze tych zabiegów na koszt właściciela gruntów, wykorzystując do czasu zwrotu kosztów wykonania zastępczego środki budżetu województwa, o których mowa w art. 22b ust. 1.

wArt. 15 określa obowiązki właścicieli gruntów rolnych (lub zrekultywowanych). Chodzi o przeciwdziałanie degradacji ziemi rolnej.

wOchrona gruntów rolnych może polegać m.in. na zalesieniu, zadrzewieniu lub zakrzewieniu gruntów lub założeniu na nich trwałych użytków zielonych. Właścicielowi gruntów stanowiących użytki rolne oraz gruntów zrekultywowanych na cele rolne - który realizuje decyzję nakazującą zalesienie, zadrzewienie lub zakrzewienie gruntów, lub założenie na nich trwałych użytków zielonych - przysługują roszczenia względem zarządu województwa o:

- zwrot kosztów zakupu niezbędnych nasion i sadzonek lub

- odszkodowanie, jeżeli zalesienie, zadrzewienie czy zakrzewienie gruntów lub założenie trwałych użytków zielonych spowoduje szkodę wyrażającą się w zmniejszeniu produkcji roślinnej.

wZaspokojenie któregokolwiek z tych roszczeń następuje na podstawie decyzji administracyjnej (por. wyrok NSA z 3 grudnia 1987 r., sygn. SAB/Wr 8/87).

wObowiązek przeciwdziałania degradacji gleb, w tym ich erozji i ruchom masowym ziemi, może też polegać na podejmowaniu wszelkich działań, zabiegów agrotechnicznych zmierzających do utrzymywania walorów produkcyjnych wspomnianych gruntów. Ponadto właściciel gruntu obowiązany jest utrzymywać w stanie sprawności technicznej urządzenia przeciwerozyjne oraz urządzenia melioracji szczegółowych (art. 15 ust. 4 ustawy). Osoba powodująca utratę albo ograniczenie wartości użytkowej gruntów jest obowiązana do ich rekultywacji na własny koszt (art. 20 ust. 1 ustawy). Warto zwrócić uwagę, że zaniechania właściciela w tym zakresie nie mogą stanowić podstawy do obniżenia klasy gleby w sytuacji, gdy zdarzenia skutkujące zmianą przydatności produkcyjnej gleby są możliwe do odwrócenia w toku działań rekultywacyjnych (por. wyrok WSA w Warszawie z 15 czerwca 2011 r., sygn. IV SA/Wa 688/11).

1. Dla gruntów położonych na obszarach ograniczonego użytkowania, istniejących wokół zakładów przemysłowych, opracowuje się, na koszt odpowiedzialnych zakładów, plany gospodarowania na tych gruntach.

2. Projekt planu gospodarowania na gruntach, o których mowa w ust. 1, powinien określać:

1) rodzaje występujących zanieczyszczeń i ich stężenie;

2) wpływ zanieczyszczeń lub innego szkodliwego oddziaływania na istniejący sposób zagospodarowania, z ewentualnym podziałem strefy ochronnej na części;

3) aktualne kierunki produkcji roślinnej oraz wielkość tej produkcji;

4) rośliny, które mogą być uprawiane, zalecenia dotyczące ich uprawy oraz proponowany sposób ich gospodarczego wykorzystania;

5) sposób przeciwdziałania zmniejszeniu wartości użytkowej gleb;

6) spodziewany poziom globalnej produkcji rolniczej lub leśnej;

7) wykaz gospodarstw rolnych prowadzących produkcję rolniczą;

8) wysokość przewidywanych odszkodowań z tytułu obniżenia poziomu produkcji lub zmiany kierunku produkcji;

9) ewentualne obowiązki związane z prowadzeniem produkcji zwierzęcej, w tym również rybackiej;

10) ewentualne nakłady niezbędne do zmiany kierunków produkcji;

11) przewidywany obszar i koszty nabycia gruntów przez zakład przemysłowy.

3. Projekt planu powinien być wyłożony w urzędzie gminy do wglądu właścicieli gruntów na okres 30 dni w celu zgłoszenia uwag i wniosków. O wyłożeniu projektu planu do wglądu urząd gminy powiadamia właścicieli gruntów na piśmie.

4. Rada gminy podejmuje jako zadanie własne uchwałę w przedmiocie zatwierdzenia planu, po uzyskaniu opinii izby rolniczej, a także placówek naukowych lub innych osób upoważnionych przez ministra właściwego do spraw rozwoju wsi w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw środowiska. Koszty sporządzenia opinii pokrywa zakład przemysłowy.

5. W razie prowadzenia produkcji w sposób naruszający ustalenia planu, o których mowa w ust. 2 pkt 4 i 9, wójt, w porozumieniu z wojewódzkim inspektorem sanitarnym, nakazuje właścicielowi gruntów w oznaczonym terminie zniszczenie określonych upraw, przemieszczenie zwierząt poza obszar ograniczonego użytkowania lub dokonanie ich uboju.

6. Wykonanie decyzji, o której mowa w ust. 5, następuje bez odszkodowania.

wArt. 16 ustawy nakłada obowiązek, aby dla gruntów położonych na obszarach ograniczonego użytkowania - istniejących wokół zakładów przemysłowych - opracować plany gospodarowania. Nie ma znaczenia, czyją własnością są te grunty, z tym że plany sporządza się na koszt odpowiedzialnych zakładów przemysłowych.

wW praktyce stosowania prawa powstał problem, czy rada gminy ma obowiązek zapoznania się z opinią izby rolniczej, a także placówek naukowych lub innych osób upoważnionych przez ministra właściwego do spraw rozwoju wsi w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw środowiska, czy też może zdecydować odmiennie od przekazanej opinii. Rada nie jest w tej kwestii związana opiniami i może rozstrzygnąć również w odmienny sposób.

1. Jeżeli właściciel gruntów, o których mowa w art. 16 ust. 1, poniósł szkodę przez obniżenie poziomu produkcji rolniczej lub leśnej, przysługuje mu z tego tytułu odszkodowanie od zakładu przemysłowego. W przypadku obniżenia poziomu produkcji w okresie trzech lat co najmniej o jedną trzecią dotychczasowej wartości, zakład jest obowiązany, na wniosek właściciela, wykupić całość lub część tych gruntów według cen wolnorynkowych.

2. Jeżeli w wyniku realizacji planu, o którym mowa w art. 16 ust. 1, zachodzi potrzeba zmiany kierunku produkcji rolniczej lub leśnej, zakład przemysłowy jest obowiązany zwrócić właścicielowi gruntów poniesione z tego tytułu nakłady i koszty oraz wypłacić równowartość szkód wynikłych ze zmiany kierunków produkcji.

wOgraniczenie możliwości gospodarowania gruntami wokół zakładów przemysłowych narusza prawo własności. Dlatego art. 17 ustawy odnosi się do roszczeń właścicieli gruntów, skonstruowanych w oparciu o regulacje cywilnoprawne. Właścicielowi gruntów może przysługiwać roszczenie:

- o odszkodowanie,

- wykup lub zwrot nakładów i kosztów, oraz

- odszkodowanie w razie zmiany kierunków produkcji rolnej lub leśnej.

1. Na gruntach, o których mowa w art. 16 ust. 1, starosta zapewnia prowadzenie co 3 lata okresowych badań poziomu skażenia gleb i roślin. Jeżeli okresowe badania wykażą, że uzyskiwane płody nie nadają się do spożycia lub przetworzenia, kosztami badań należy obciążyć zakład przemysłowy, a skażone grunty wyłącza się z produkcji w trybie określonym w art. 11 ust. 1. Skutki tych decyzji obciążają zakład przemysłowy odpowiedzialny za skażenie.

2. Na żądanie właściciela gruntów wyłączonych z produkcji, zakład przemysłowy, o którym mowa w ust. 1, jest obowiązany nabyć te grunty wraz z budynkami i urządzeniami. Przepis art. 17 stosuje się odpowiednio.

3. Jeżeli wyłączenie gruntów z produkcji następuje w wyniku ujemnego oddziaływania obiektów lub urządzeń należących do kilku osób, odpowiedzialność tych osób jest solidarna.

4. Pierwsze badania okresowe, o których mowa w ust. 1, należy przeprowadzić do końca 1996 r.

wArt. 18 ustawy przewiduje okresowe badanie skażenia gleby na gruntach położonych na obszarach ograniczonego użytkowania istniejących wokół zakładów przemysłowych, dla których opracowano plany gospodarowania. Przepis ten określa także, jakie roszczenia przysługują właścicielowi gruntu wyłączonego z produkcji, w tym nawet roszczenie o wykup areału przez zakład przemysłowy. W razie wystąpienia ze stosownym powództwem prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek wykupu gruntów zastępuje niedoszłe oświadczenie woli zakładu przemysłowego, odpowiedzialnego za skażenie tych gruntów (art. 64 k.c.).

wW celu stwierdzenia braku przydatności do spożycia lub przetworzenia uzyskiwanych płodów należy stosować przepisy ustawy z 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz.U. z 2010 r. nr 136, poz. 914 ze zm.).

Przepisy art. 16-18 stosuje się odpowiednio także do gruntów zdewastowanych i zdegradowanych, położonych poza obszarami ograniczonego użytkowania.

wPlany gospodarowania (a co za tym idzie, ograniczenie lub wyłączenie produkcji rolnej) mogą zgodnie z art. 19 ustawy dotyczyć też gruntów zdewastowanych i zdegradowanych, położonych w okolicy zakładu przemysłowego, ale poza obszarami ograniczonego użytkowania. Do obszarów tych stosuje się odpowiednio zasady opracowywania planów zagospodarowania, odszkodowań dla ich właścicieli, jak również zapewniania badań poziomu skażeń gleb i roślin, jeżeli tereny te są uprawiane.

Rozdział 5

Rekultywacja i zagospodarowanie gruntów

1. Osoba powodująca utratę albo ograniczenie wartości użytkowej gruntów jest obowiązana do ich rekultywacji na własny koszt.

2. Rekultywacji na cele rolnicze gruntów położonych, w rozumieniu przepisów u.p.z.p., na obszarach rolniczej przestrzeni produkcyjnej, zdewastowanych lub zdegradowanych przez nieustalone osoby, w wyniku klęsk żywiołowych lub ruchów masowych ziemi, dokonuje właściwy organ wymieniony w art. 5, przy wykorzystaniu środków budżetu województwa, o których mowa w art. 22b ust. 1, a rekultywacji gruntów leśnych i gruntów przeznaczonych do zalesienia - przy wykorzystaniu środków pochodzących z budżetu państwa, na zasadach określonych w przepisach o lasach.

2a. Rekultywacji na cele inne niż wymienione w ust. 2 pozostałych gruntów zdewastowanych lub zdegradowanych przez nieustalone osoby, w wyniku klęsk żywiołowych lub ruchów masowych ziemi, dokonuje właściwy organ wymieniony w art. 5, przy wykorzystaniu środków pochodzących z budżetu państwa lub środków osób zainteresowanych prowadzeniem działalności na zrekultywowanych gruntach.

3. Rekultywację i zagospodarowanie gruntów planuje się, projektuje i realizuje na wszystkich etapach działalności przemysłowej.

4. Rekultywację gruntów prowadzi się w miarę jak grunty te stają się zbędne całkowicie, częściowo lub na określony czas do prowadzenia działalności przemysłowej oraz kończy się w terminie do 5 lat od zaprzestania tej działalności.

5. Jeżeli działalność przemysłowa powodująca obowiązek rekultywacji gruntów prowadzona jest przez kilka osób, obowiązek ten ciąży na każdej z nich, odpowiednio do zakresu działalności powodującej potrzebę rekultywacji.

6. W przypadku zmiany osoby zobowiązanej do rekultywacji gruntów, w drodze decyzji właściwego organu wymienionego w art. 5, następuje przekazanie praw i obowiązków wynikających z wcześniej wydanych decyzji.

wArt. 20 ustawy nakłada obowiązek rekultywacji - na własny koszt - gruntów rolnych i leśnych na osoby powodujące utratę albo ograniczenie ich wartości użytkowej. Przepis ten uzależnia obowiązek przeprowadzenia rekultywacji gruntu nie od tytułu prawnego do gruntu, ale od działań podjętych na tym gruncie. Wskazuje na to również WSA w Lublinie w wyroku z 23 października 2008 r. (sygn. II SA/Lu 511/08). Sąd uznał, że w razie braku ustalenia osób, które spowodowały utratę albo ograniczenie wartości użytkowej gruntów, nie można jako zobowiązanego do rekultywacji wskazać właściciela gruntów. Brak ustalenia sprawcy wyłączenia nie wyklucza z góry możliwości wydania decyzji w sprawie rekultywacji i zagospodarowania. Konieczne jest jednak przeprowadzenie odrębnego postępowania i dokonanie w jego toku ustaleń co do osoby zobowiązanej do rekultywacji gruntów. Również NSA dowodził w wyroku z 28 marca 2006 r. (sygn. II FSK 506/05), że przepisy nie określają, w jakim zakresie podmiot zobowiązany do rekultywacji sprawuje władztwo nad gruntem rekultywowanym i jaki jest jego status prawny w stosunku do nieruchomości w sytuacji, gdy nie łączy go żaden stosunek umowny dotyczący nieruchomości z jej właścicielem lub posiadaczem samoistnym. Wykonywanie obowiązków w zakresie rekultywacji nie uzasadnia jednak przyjęcia, że jednostka dokonująca rekultywacji staje się posiadaczem.

wOrzecznictwo sądowe wskazuje na istotę kierunku prowadzenia rekultywacji, a nie na sposób jej przeprowadzenia. Daje temu wyraz wyrok Sądu Najwyższego wskazujący, że orzekając o naprawieniu szkody w gruntach rolnych i leśnych w drodze rekultywacji, sąd nie określa sposobu jej przeprowadzenia (uchwała SN z 24 lutego 2004 r., sygn. III CZP 120/03). W innych orzeczeniach sądy administracyjne dowodzą, że ustawowa definicja rekultywacji ma nie tyle funkcjonalny, ile celowościowy charakter - wskazuje kierunek, do którego należy zmierzać, nie określając rodzaju działań do tych celów zmierzających (por. wyrok NSA z 2 kwietnia 2007 r., sygn. II OSK 2018/08 oraz wyrok WSA w Warszawie z 17 listopada 2004 r., sygn. II SA 4114/03). Na gruncie przepisów ustawy nie można twierdzić, że rekultywacja gruntów została wykonana tylko częściowo, np. bez rekultywacji biologicznej. Określony grunt może być zrekultywowany, czyli przywrócony do użytkowania rolnego, i wtedy organ administracji może wydać decyzję o uznaniu rekultywacji za zakończoną. Grunt może też nie być przywrócony do użytkowania rolnego, niezależnie od charakteru i zakresu brakujących do zakończenia rekultywacji zabiegów. W tym przypadku nie można uznać rekultywacji za zakończoną (wyrok WSA w Warszawie z 17 listopada 2004 r., sygn. II SA 4114/03, LEX nr 164705). Wskazywane jest przy tym, że kierunkiem przeprowadzenia rekultywacji gruntów jest nadanie lub przywrócenie gruntom zdegradowanym albo zdewastowanym wartości użytkowych lub przyrodniczych przez właściwe ukształtowanie rzeźby terenu, poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych, uregulowanie stosunków wodnych, odtworzenie gleb, umocnienie skarp oraz odbudowanie lub zbudowanie niezbędnych dróg. Rekultywacja nie może natomiast polegać na nakazaniu rozbiórki obiektu budowlanego posadowionego na takim gruncie, gdyż jest to kompetencja organów nadzoru budowlanego (por. wyrok WSA w Gdańsku z 16 grudnia 2009 r., sygn. II SA/Gd 114/09).

wZgodnie z poglądem dominującym w orzecznictwie rekultywacja nie zawsze musi oznaczać przywrócenie stanu poprzedniego. Co więcej, żaden z przepisów ustawy nie nakazuje rekultywacji zdegradowanych lub zdewastowanych gruntów wyłącznie w kierunku rolniczym lub leśnym. Analiza przepisów ustawy nie pozwala na wskazanie w jednoznaczny sposób, jakimi kryteriami powinny kierować się organy administracji przy podejmowaniu rozstrzygnięcia w sprawie określenia kierunku wykonania rekultywacji (por. wyrok NSA z 2 kwietnia 2007 r., sygn. II OSK 1018/06). W szczególności ustawa nie zawiera rozwiązań, z których wynika, że jedynym sposobem rekultywacji gruntów, które przed degradacją lub dewastacją były gruntami rolnymi lub leśnymi, jest taki kierunek rekultywacji, który przywróci poprzedni sposób ich wykorzystywania. Wydając rozstrzygnięcie w tym zakresie, organ powinien wziąć pod uwagę całokształt okoliczności sprawy i - po rozważeniu interesów stron postępowania - zdecydować o kierunku rekultywacji. Decyzja w tym zakresie, ze względu na brak dostatecznych kryteriów ustawowych, ma charakter uznaniowy. Tym samym wymaga od organu administracji wszechstronnego rozważenia wszystkich występujących w sprawie okoliczności (wyrok WSA w Olsztynie z 26 października 2010 r., sygn. II SA/Ol 837/10, LEX nr 754080 oraz wyrok WSA w Łodzi z 27 marca 2006 r., sygn. II SA/Łd 1222/05).

wPrzepisy ustawy nie zawierają też wprost wymogu, aby przy określaniu kierunku rekultywacji uwzględniać przeznaczenie danego terenu w planie zagospodarowania przestrzennego. Jednak okoliczność ta powinna być także brana pod uwagę, gdyż zgodnie z art. 4 ust. 1 oraz art. 6 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym ustalenie przeznaczenia terenu, rozmieszczenie inwestycji celu publicznego oraz określenie sposobów zagospodarowania i warunków zabudowy terenu następuje w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Natomiast ustalenia planu miejscowego kształtują sposób wykonywania prawa własności nieruchomości. Ponieważ przepisy te określają korzystanie z nieruchomości, a właściciel nie może jej użytkować w inny sposób, to oczywiste wydaje się, że określenie kierunku rekultywacji niezgodnie z przeznaczeniem gruntu w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego pozbawiałoby właściciela możliwości korzystania z nieruchomości zgodnie z prawem (wyrok WSA w Łodzi z 10 grudnia 2004 r., sygn. II SA/Łd 378/03).

wZgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy koszty rekultywacji obciążają osobę powodującą utratę albo ograniczenie wartości użytkowej gruntów. Choć koszt rekultywacji w zasadzie nie ma znaczenia dla wykonania publicznoprawnego obowiązku rekultywacji, to jednak powinien zostać uwzględniony przy podejmowaniu decyzji administracyjnej rozstrzygającej o tym obowiązku (por. wyrok SN z 30 czerwca 2011 r., sygn. III CSK 10/11, LEX nr 1026929).

Na terenach przewidywanego osiadania gruntów na skutek działalności górniczej zakład przemysłowy, na wniosek właściciela, rozpoczyna rekultywację przed wystąpieniem degradacji gruntów.

wArt. 21 ustawy ma charakter prewencyjny, z tym że dotyczy jedynie działalności górniczej. Właściciel gruntów, które w wyniku działalności górniczej są zagrożone osiadaniem, może od potencjalnego sprawcy domagać się rekultywacji wyprzedzającej. O rekultywacji orzeka starosta, po zasięgnięciu opinii m.in.: dyrektora właściwego terenowo okręgowego urzędu górniczego, dyrektora regionalnej dyrekcji Lasów Państwowych lub wójta.

1. Decyzje w sprawach rekultywacji i zagospodarowania określają:

1) stopień ograniczenia lub utraty wartości użytkowej gruntów, ustalony na podstawie opinii, o których mowa w art. 28 ust. 5;

2) osobę obowiązaną do rekultywacji gruntów;

3) kierunek i termin wykonania rekultywacji gruntów;

4) uznanie rekultywacji gruntów za zakończoną.

2. W sprawach, o których mowa w ust. 1, decyzje wydaje starosta, po zasięgnięciu opinii:

1) dyrektora właściwego terenowo okręgowego urzędu górniczego - w odniesieniu do działalności górniczej;

2) dyrektora rdLP lub dyrektora parku narodowego - w odniesieniu do gruntów o projektowanym leśnym kierunku rekultywacji;

3) wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

3. Osoby obowiązane do rekultywacji gruntów zawiadamiają organ, o którym mowa w ust. 2, w terminie do dnia 28 lutego każdego roku o powstałych w ubiegłym roku zmianach w zakresie gruntów podlegających rekultywacji.

wArtykuł 22 ustawy określa zawartość decyzji rekultywacyjnych oraz organy właściwe do ich wydawania oraz opiniowania. Obowiązek rekultywacji powstaje z chwilą wydania decyzji rekultywacyjnej w tym przedmiocie, co oznacza, że decyzja taka ma charakter konstytutywny. Wydając decyzje dotyczące rekultywacji gruntów, organy administracji chronią nie tyle - a przynajmniej nie przede wszystkim - interesy indywidualnych właścicieli gruntów, ile szerszy interes publiczny, leżący u podstaw ustawowej regulacji ochrony gruntów rolnych i leśnych jako dobra publicznego (por. wyrok WSA w Warszawie z 17 listopada 2004 r., sygn. II SA 4116/03).

wOpinia zasięgana przez starostę ma charakter zajęcia stanowiska przez inny organ w formie zaskarżalnego postanowienia (art. 106 par. 1 i 5 k.p.a.). Opinia nie jest wiążąca, choć starosta musi jej zasięgnąć. Jeżeli starosta wyda decyzję rekultywacyjną bez zasięgnięcia wskazanej opinii, to wówczas wystąpią przesłanki do wznowienia postępowania w trybie art. 145 par. 1 pkt 6 k.p.a. Jednak kryteria opinii nie muszą opierać się na tych samych przesłankach co podstawa prawna decyzji rekultywacyjnej. Opinia organu uzgadniającego powinna w swojej treści odnosić się do podjętych lub ustanowionych dla danego terenu kierunków ochrony gruntów rolnych i leśnych. Należałoby też uwzględnić - ustalane w postępowaniu głównym toczącym się przed właściwym starostą - kierunki i sposób rekultywacji danego terenu oraz obowiązek dbałości organów gminy o prawidłowe zagospodarowanie terenu gminy, także w zakresie rekultywacji (por. wyrok WSA w Krakowie z 31 stycznia 2008 r., sygn. II SA/Kr 915/07).

1. Przepisów art. 20 i 22 nie stosuje się do rekultywacji gruntów, które zostały zanieczyszczone substancjami, preparatami, organizmami lub mikroorganizmami.

2. Do rekultywacji gruntów, o których mowa w ust. 1, stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie (Dz. U. Nr 75, poz. 493).

wArtykuł 22a ustawy odnosi się do stosowania przepisów ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie (Dz.U. nr 75, poz. 493 ze zm.) dla gruntów, na których zostało stwierdzone zanieczyszczenie powierzchni substancjami, preparatami, organizmami lub mikroorganizmami. Stosowanie tego artykułu odnosi się jednak do stanów faktycznych zaistniałych od 30 kwietnia 2007 r. (data wejścia w życie ustawy z 2007 r.). Dla sytuacji odnoszących się do zanieczyszczenia powierzchni ziemi powstałych przed 30 kwietnia 2007 r. stosuje się przepisy ustawy z 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (Dz.U. z 2008 r. nr 25, poz. 150 ze zm.). Jeżeli jednak szkody nie dotyczą zanieczyszczeń substancjami, preparatami, organizmami lub mikroorganizmami, to postępowania rekultywacyjne - niezależnie od daty powstania szkody - prowadzone są dalej na podstawie przepisów ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych.

wW razie wystąpienia szkody w środowisku z winy podmiotu korzystającego ze środowiska obowiązany jest on do podjęcia działań naprawczych. Kryteria oceny - pozwalające stwierdzić, czy w danym przypadku wystąpiła szkoda w środowisku - określono szczegółowo w przepisach rozporządzenia ministra środowiska z 30 kwietnia 2008 r. w sprawie kryteriów oceny wystąpienia szkody w środowisku (Dz.U. nr 82, poz. 501). Warunki przeprowadzenia działań naprawczych uzgadniane są z organem ochrony środowiska (obecnie jest nim regionalny dyrektor ochrony środowiska). Rodzaje działań naprawczych oraz warunki i sposób prowadzenia takich działań zostały wskazane w przepisach rozporządzenia ministra środowiska z 4 czerwca 2008 r. w sprawie rodzajów działań naprawczych oraz warunków i sposobu ich prowadzenia (Dz.U. nr 103, poz. 664).

Rozdział 5a

Dochody związane z wyłączeniem z produkcji gruntów rolnych

1. Dochodami budżetu województwa związanymi z wyłączaniem z produkcji gruntów rolnych są pobierane na podstawie ustawy:

1) należności;

2) opłaty roczne;

3) opłaty z tytułu niewykonania obowiązku zdjęcia i wykorzystania próchnicznej warstwy gleby;

4) opłaty oraz należności i opłaty roczne podwyższone, określone w art. 28 ust. 1-4.

2. Zarząd województwa gromadzi dochody, o których mowa w ust. 1, na wyodrębnionym rachunku bankowym.

wArtykuł 22b ustawy określa przynależność dochodów pobieranych z tytułu wyłączenia gruntów z produkcji rolnej. Brzmienie art. 22b ust. 2 ustawy może błędnie sugerować, że dysponentem środków jest zarząd województwa - jako gromadzący dochody na wyodrębnionym rachunku bankowym. Jednakże, zgodnie z art. 5 ust. 3 oraz art. 22c ustawy, finansowanie działań mających na celu ochronę, rekultywację, poprawę jakości gruntów rolnych oraz wypłatę odszkodowań należy do zadań własnych marszałka województwa.

1. Ze środków budżetu województwa, w zakresie ustalonym w ustawie, finansowane są ochrona, rekultywacja i poprawa jakości gruntów rolnych oraz wypłata odszkodowań przewidzianych ustawą, w szczególności:

1) rekultywacja na cele rolnicze gruntów, które utraciły lub zmniejszyły wartość użytkową wskutek działalności nieustalonych osób;

2) rolnicze zagospodarowanie gruntów zrekultywowanych;

3) użyźnianie gleb o niskiej wartości produkcyjnej, ulepszanie rzeźby terenu i struktury przestrzennej gleb, usuwanie kamieni i odkrzaczanie;

4) przeciwdziałanie erozji gleb i ruchom masowym ziemi na gruntach rolnych, w tym zwrot kosztów zakupu nasion i sadzonek, utrzymanie w stanie sprawności technicznej urządzeń przeciwerozyjnych oraz odszkodowania, o których mowa w art. 15 ust. 3;

5) budowa i renowacja zbiorników wodnych służących małej retencji;

6) budowa i modernizacja dróg dojazdowych do gruntów rolnych;

7) wdrażanie i upowszechnianie wyników prac naukowo-badawczych związanych z ochroną gruntów rolnych;

8) wykonywanie badań płodów rolnych uzyskiwanych na obszarach ograniczonego użytkowania, o których mowa w art. 16, oraz niezbędnych dokumentacji i ekspertyz z zakresu ochrony gruntów rolnych;

9) wykonywanie zastępcze obowiązków określonych w ustawie;

10) rekultywacja nieużytków i użyźnianie gleb na potrzeby nowo zakładanych rodzinnych ogrodów działkowych;

11) zakup sprzętu pomiarowego i informatycznego oraz oprogramowania, niezbędnego do zakładania i aktualizowania operatów ewidencji gruntów oraz prowadzenia spraw ochrony gruntów rolnych, do wysokości 5 % rocznych dochodów, o których mowa w art. 22b ust. 1.

2. Dochody, o których mowa w art. 22b, powinny być w pierwszej kolejności przeznaczane na wykonywanie prac wymienionych w ust. 1 na obszarze tych gmin, w których powstają te dochody oraz istnieją warunki uzyskania wzrostu produkcji rolniczej, rekompensującej straty poniesione w wyniku zmniejszenia obszaru gruntów rolnych.

3. Przy przydzielaniu środków uzyskanych z dochodów, o których mowa w art. 22b ust. 1, właścicielom gruntów, na ich wniosek, należy uwzględniać udział własny tych właścicieli w kosztach robót oraz efektywność projektowanych przedsięwzięć.

wArtykuł 22c ustawy określa źródła finansowania zadań istotnych dla prowadzenia ochrony, rekultywacji i poprawy jakości gruntów rolnych oraz dodatkowo do wypłaty odszkodowań. Wskazane zadania są finansowane z budżetu województwa, choć nie zawsze ze środków, które stanowią dochód tego budżetu, związany z wyłączaniem z produkcji gruntów rolnych.

Rozdział 6 (uchylony)

Rozdział 7

Kontrola wykonania przepisów ustawy

1. Kontrolę stosowania przepisów ustawy sprawują Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, Minister Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, marszałkowie województw oraz podmioty wymienione w art. 5 oraz art. 15 ust. 5 i art. 16 ust. 5.

2. Osoby przeprowadzające kontrolę są uprawnione do:

1) wstępu na grunt i teren zakładu przemysłowego;

2) wglądu do dokumentów oraz żądania sporządzenia ich odpisów;

3) sprawdzania tożsamości osób w związku z prowadzoną kontrolą;

4) żądania wyjaśnień i zasięgania informacji;

5) pobierania próbek gleby lub roślin do analizy.

3. Kontrolę stosowania przepisów ustawy w odniesieniu do gruntów użytkowanych na cele obronności lub bezpieczeństwa państwa można przeprowadzać po uprzednim uzgodnieniu jej zakresu z jednostką nadrzędną użytkownika tych gruntów.

wObecnie organami kontrolnymi - w zakresie swoich kompetencji - są: minister właściwy ds. rozwoju wsi (jest nim obecnie minister rolnictwa i rozwoju wsi), minister właściwy ds. środowiska (jest nim obecnie minister środowiska), marszałkowie województw, jak również starostowie, dyrektorzy regionalnych dyrekcji Lasów Państwowych, dyrektorzy parków narodowych oraz wójtowie.

wKontrola stosowania przepisów ustawy realizowana jest poprzez badanie istniejącego stanu rzeczy, zestawienie tego, co istnieje w rzeczywistości, z tym, co przewidują odpowiednie normy lub przepisy postępowania, a także ustalenie ewentualnych rozbieżności oraz sformułowaniu zaleceń pozwalających na zapobieżenie powstaniu w przyszłości określonych rozbieżności. Obowiązki sformułowane w art. 26 ustawy nie odnoszą się do możliwości władczego wkraczania organów w formie przymusu administracyjnego, a jedynie do zachowań mających stwierdzić, czy takie wkroczenie w przyszłości będzie konieczne.

1. Kontrola obejmuje wykonanie następujących obowiązków:

1) zdjęcia i wykorzystania próchnicznej warstwy gleby;

2) rekultywacji gruntów zdewastowanych i zdegradowanych;

3) rolniczego zagospodarowania gruntów zrekultywowanych, jeżeli zagospodarowanie odbywa się przy wykorzystaniu środków, o których mowa w art. 22b ust. 1;

4) przeciwdziałania erozji gleb i ruchom masowym ziemi oraz innym zjawiskom powodującym trwałe pogarszanie wartości użytkowej gruntów;

5) określonych w art. 16-19.

2. Jeżeli objętość próchnicznej warstwy gleby zdejmowanej z gruntów wyłączanych z produkcji przekracza 1000 m3, kontrolę przeprowadza się z wykorzystaniem pomiarów geodezyjnych.

3. Kontrola wykonania obowiązku rekultywacji gruntów polega na sprawdzeniu co najmniej raz w roku zgodności wykonywanych zabiegów z dokumentacją rekultywacji tych gruntów, a zwłaszcza wymagań technicznych oraz ich terminowości, ze szczególnym uwzględnieniem obowiązku zakończenia rekultywacji w okresie 5 lat od zaprzestania działalności przemysłowej.

4. O terminie kontroli wymienionych w ust. 1-3, na obszarach górniczych, morskiego pasa nadbrzeżnego, kolejowych i lotnisk komunikacyjnych, powiadamia się odpowiednio, nie później niż 3 dni przed zamierzoną kontrolą:

1) okręgowy urząd górniczy;

2) urząd morski;

3) organ kolejowy lub zarząd lotniska.

wArtykuł 27 ustawy określa, na czym polega i jak przebiega kontrola wykonania przepisów ustawy. Kwestią wymagającą wyjaśnienia są aspekty sporządzania dokumentacji rekultywacji (art. 27 ust. 1 pkt 2 ustawy), gdyż żaden przepis ustawy nie zobowiązuje osoby obowiązanej do rekultywacji do przedłożenia takiej dokumentacji. Pojęciem tym posługuje się jedynie art. 27 ust. 3 ustawy określający, na czym ma polegać kontrola wykonania obowiązku rekultywacji gruntów. Przepis ten nie wyjaśnia jednak, co dokładnie należy pod tym pojęciem rozumieć. Dlatego uznać należy, że na dokumentację rekultywacji (wedle tego przepisu) składać się będą wszelkie dokumenty określające kierunek, sposób i termin wykonania rekultywacji, w szczególności decyzje w sprawie rekultywacji i zagospodarowania. Ponadto - zgodnie z art. 20 ust. 3 ustawy - rekultywację i zagospodarowanie gruntów planuje się, projektuje i realizuje na wszystkich etapach działalności przemysłowej, tj. działalności nierolniczej i nieleśnej, powodującej utratę albo ograniczenie wartości użytkowej gruntów (art. 4 pkt 26 ustawy). Brak jest jednak przepisu przewidującego sankcję za naruszenie tego uregulowania. Jednocześnie w art. 11 ust. 5 ustawy wprowadzono wyraźny obowiązek przedłożenia określonych dokumentów, w tym projektu rekultywacji, w przypadku ubiegania się o wydanie decyzji zezwalającej na wyłączenie gruntów z produkcji w celu wydobywania torfów. Gdyby więc zamiarem ustawodawcy było nałożenie podobnego obowiązku na osobę powodującą utratę albo ograniczenie wartości użytkowej gruntów (czyli zobowiązanie tej osoby do przedłożenia organowi określonych dokumentów składających się na dokumentację rekultywacji), to wówczas w ustawie znalazłyby się stosowne unormowania w tym zakresie. Tak więc, o ile strona sama (dobrowolnie) takiej dokumentacji nie przedłoży, a dokumentacja taka jest niezbędna do wyjaśnienia sprawy i wydania decyzji, organ powinien uzyskać odpowiednie dokumenty we własnym zakresie i na swój koszt. Organ nie może natomiast żądać dostarczenia takiej dokumentacji od strony ani też nie może obciążyć strony kosztami zebrania takiej dokumentacji.

1. W razie stwierdzenia, że grunty zostały wyłączone z produkcji niezgodnie z przepisami niniejszej ustawy, sprawcy wyłączenia ustala się opłatę w wysokości dwukrotnej należności.

2. W razie stwierdzenia, że grunty przeznaczone w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego na cele nierolnicze lub nieleśne zostały wyłączone z produkcji bez decyzji, o której mowa w art. 11 ust. 1 i 2, decyzję taką wydaje się z urzędu, podwyższając jednocześnie wysokość należności o 10 %.

3. W razie niezakończenia rekultywacji gruntów zdewastowanych w okresie, o którym mowa w art. 20 ust. 4, stosuje się opłatę roczną podwyższoną o 200% od dnia, w którym rekultywacja gruntów powinna zostać zakończona.

4. W razie niewykonania obowiązku rekultywacji gruntów zdegradowanych ustala się, w drodze decyzji, obowiązek corocznego wpłacania na wyodrębniony rachunek bankowy zarządu województwa, o którym mowa w art. 22b ust. 2, lub na Fundusz Leśny, przez osobę powodującą ograniczenie wartości użytkowej gruntów, równowartości opłaty rocznej w takiej części, w jakiej nastąpiło ograniczenie wartości użytkowej gruntów. Do ustalenia wysokości opłaty rocznej za zdegradowanie gruntów stosuje się wartości wymienione:

1) w art. 12 ust. 7 w odniesieniu do gruntów rolnych klas I-IV,

2) w art. 12 ust. 11 w odniesieniu do gruntów leśnych.

Opłaty te uiszcza się do czasu wykonania obowiązku rekultywacji.

5. Rozmiar ograniczenia wartości użytkowej gruntów ustala się na podstawie dwóch odrębnych opinii rzeczoznawców.

6. W razie ograniczenia wartości użytkowej gruntów w wyniku zasadzenia drzew przydrożnych, nie pobiera się opłat, o których mowa w ust. 4.

7. Przepisy ust. 1-5 stosuje się odpowiednio w odniesieniu do gruntów leśnych, z tym że decyzję wydaje dyrektor regionalnej dyrekcji LP, a w parkach narodowych dyrektor parku.

8. Opłaty, o których mowa w ust. 1-4, stosuje się niezależnie od kar przewidzianych w przepisach o ochronie środowiska oraz innych obowiązujących przepisach.

wSankcje uregulowane w art. 28 ust. 1 i 2 ustawy mają zastosowanie do przypadków wyłączenia gruntów rolnych lub leśnych z produkcji niezgodnie z przepisami ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Jak wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 29 września 2010 r., przepis art. 28 ust. 2 ustawy nie wyłącza w żadnym zakresie przepisów, które znajdują zastosowanie przy wydawaniu decyzji na podstawie art. 11 ust. 1 i 2 ustawy (sygn. IV SA/Wa 1226/10). Nie jest więc możliwe wydanie decyzji legalizacyjnych w oparciu o art. 28 ust. 2 ustawy dla np. ośrodków wypoczynkowych, zlokalizowanych na gruntach leśnych będących w zarządzie Lasów Państwowych, które zostały wyłączone z produkcji na długo przed wejściem w życie obecnie obowiązującej ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Wskazane jest natomiast wydawanie w powyższych przypadkach - w oparciu o art. 11 ustawy - decyzji uwzględniających pozostałe możliwe do zastosowania regulacje ustawowe i zawierające wszelkie przewidziane prawem elementy. W szczególności powinny one ustalać należności i opłaty roczne oraz jednorazowe odszkodowanie w razie przedwczesnego wyrębu drzewostanu, jakie zobowiązana jest uiścić osoba, do której decyzja będzie skierowana. Obowiązek wniesienia należności, opłat i odszkodowania wynika bowiem bezpośrednio z przepisu prawa (z art. 12 ust. 1 ustawy), a nie z decyzji administracyjnej. Decyzja jedynie konkretyzuje ten obowiązek poprzez ustalenie wysokości tych świadczeń.

wW praktyce stosowania prawa zagadnieniem wywołującym spory jest kwestia ponoszenia opłat za sporządzenie dwóch odrębnych opinii rzeczoznawców ustalających rozmiar ograniczenia wartości użytkowej gruntów. Art. 28 ust. 5 ustawy nie reguluje tej kwestii. Dlatego wydaje się, że brak jest podstaw do obciążenia osoby zobowiązanej do rekultywacji kosztami sporządzenia tych opinii. Zgodnie bowiem z art. 262 par. 1 k.p.a. stronę obciążają tylko te koszty postępowania, które wynikły z winy strony albo zostały poniesione w interesie lub na żądanie strony, a nie wynikają z ustawowego obowiązku organów prowadzących postępowanie. Obowiązek ustalenia stopnia ograniczenia albo utraty wartości użytkowej gruntów, jak też obowiązek dokonania tych ustaleń w oparciu o dwie odrębne opinie rzeczoznawców spoczywa na organie właściwym do wydania decyzji w sprawie rekultywacji z mocy przepisów ustawowych. Skoro więc obowiązek zasięgnięcia opinii rzeczoznawców wynika z przepisów i wyboru tych rzeczoznawców dokonuje organ, to należy uznać, że koszty sporządzenia wspomnianych opinii obciążają organ prowadzący postępowanie. Ponadto zgodnie z art. 77 k.p.a. koszty przeprowadzenia dowodów obciążają co do zasady organ prowadzący postępowanie, bowiem to na organie spoczywa obowiązek wszechstronnego i wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego. Co więcej, w przypadku gdy postępowanie w sprawie rekultywacji jest wszczynane z urzędu, a nie na wniosek osoby powodującej utratę wartości gruntów, to nie sposób uznać, że koszty sporządzenia opinii rzeczoznawców są ponoszone w interesie lub na żądanie strony. Niemniej jednak należy mieć na uwadze art. 20 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym osoba zobowiązana do rekultywacji ma tej rekultywacji dokonać na własny koszt. Czy koszty sporządzenia opinii biegłych stanowiące część kosztów postępowania można więc zaliczyć do kosztów rekultywacji? Wydaje się, że nie. Zgodnie z art. 4 pkt 18 ustawy przez rekultywację gruntów należy rozumieć "nadanie lub przywrócenie gruntom zdegradowanym albo zdewastowanym wartości użytkowych lub przyrodniczych przez właściwe ukształtowanie rzeźby terenu, poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych, uregulowanie stosunków wodnych, odtworzenie gleb, umocnienie skarp oraz odbudowanie lub zbudowanie niezbędnych dróg". Wydaje się więc, że obowiązek zapłaty za rekultywację dotyczy kosztów faktycznych działań, tj. ukształtowania rzeźby terenu, uregulowania stosunków wodnych itp. Nie można więc uznać, aby koszty postępowania można było zaliczyć do kosztów rekultywacji, rozumianej jako czynności o charakterze faktycznym. Kwestia ponoszenia tych opłat jest jednak sporna, a odmienne stanowisko w tej kwestii zajął np. WSA w Warszawie w wyroku z 17 listopada 2004 r. (sygn. II SA 4116/03).

wInnego rodzaju problemy generują postępowania prowadzone przez organy administracji publicznej w oparciu o art. 28 ustawy. W tej kwestii wypowiedział się WSA w Krakowie w wyroku z 28 maja 2010 r. (sygn. II SA/Kr 239/10), wskazując, że "brak jest związania organu prowadzącego postępowanie na podstawie art. 28 ustawy operatem powykonawczym oraz decyzją o zmianie wpisu w ewidencji gruntów w zakresie ustalania faktycznego sposobu użytkowania gruntów. Koniecznym jest dokonywanie ustaleń w tym zakresie na podstawie wszelkich dostępnych środków". W innym orzeczeniu wskazano, że organ, wydając decyzję w oparciu o art. 28 ust. 2 ustawy, powinien dokonać własnych ustaleń i dopiero na ich podstawie stwierdzić fakt wyłączenia gruntu z produkcji rolnej. Organ - przy ustalaniu faktycznego sposobu użytkowania gruntów - nie jest związany inwentaryzacją powykonawczą oraz decyzją o wprowadzeniu zmian w operacie ewidencji gruntów, a powinien ustalić na podstawie wszelkich możliwych dowodów istnienie przesłanek z powyższego przepisu (wyrok WSA w Krakowie z 16 listopada 2010 r., sygn. II SA/Kr 992/10, LEX nr 753728).

wDla inwestorów olbrzymie znaczenie praktyczne ma linia orzecznicza podkreślająca, że uzyskanie przed rozpoczęciem procesu budowlanego zezwolenia na wyłączenie określonego gruntu z produkcji rolnej umożliwia prowadzenie inwestycji na całym terenie objętym tą decyzją. Po zakończeniu robót budowlanych zastosowanie art. 28 ustawy oraz obciążenie inwestora przewidzianą w tym przepisie sankcją możliwe jest jedynie w przypadku stwierdzenia, że inwestor wyszedł poza granice objęte wcześniejszym zwolnieniem. W przypadku stwierdzenia, że całość inwestycji została przeprowadzona zgodnie z planem, zastosowanie art. 28 ustawy nie jest możliwe (wyrok WSA w Krakowie z 28 maja 2010 r., sygn. II SA/Kr 239/10, LEX nr 674216).

1. Opłaty, o których mowa w art. 28, nie mogą być wliczane do kosztów działalności osób, na które nałożono te opłaty.

2. Jeżeli opłaty, o których mowa w art. 28, dotyczą jednostek organizacyjnych, na kierowników tych jednostek nakłada się karę w wysokości ich wynagrodzenia za okres 3 ostatnich miesięcy.

wArt. 29 ustawy wskazuje na sankcyjny charakter opłat:

- w dwukrotnej wysokości za wyłączenie gruntów z produkcji rolnej niezgodnie z przepisami (art. 29 ust. 1 ustawy);

- podwyższonych o 10 proc. w razie stwierdzenia, że grunty przeznaczone w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego na cele nierolnicze lub nieleśne zostały wyłączone z produkcji bez odpowiedniej decyzji (art. 28 ust. 2 w związku z art. 11 ust. 1-2 ustawy);

- podwyższonych o 200 proc. w razie niezakończenia rekultywacji gruntów zdewastowanych w odpowiednim okresie (art. 28 ust. 3 ustawy);

- rocznych w takiej części, w jakiej nastąpiło ograniczenie wartości użytkowej gruntów w razie niewykonania obowiązku rekultywacji gruntów zdegradowanych (art. 28 ust. 4 ustawy).

wSankcyjność polega na braku możliwości wliczania ich do kosztów odbiorców (a więc także w sferze podatkowej). W przypadku jednostek organizacyjnych art. 28 ust. 2 przewiduje też dodatkową sankcję finansową nakładaną na ich kierowników. Stawka kary ma charakter sztywny, a nie maksymalny, a ponadto jej nałożenie jest obowiązkowe, a nie fakultatywne.

W przypadkach niewykonywania obowiązków określonych w ustawie stosuje się przepisy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

wArt. 30 ustawy odsyła do przepisów ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2012 r. poz. 1015) w przypadkach niewykonywania obowiązków określonych w ustawie. Szczegółowe umocowanie do prowadzenia postępowania egzekucyjnego w celu wyegzekwowania ochrony gruntów rolnych i leśnych znajduje się w art. 3 par. 1 (w związku z art. 2) ustawy z 1966 r. i odnosi się do obowiązków wynikających z decyzji lub postanowień właściwych organów albo bezpośrednio z przepisu prawa.

Rozdział 8

Przepisy przejściowe i końcowe

wPrzepisy art. 32-37 mają typowy charakter przejściowy związany z utratą mocy przez ustawę z 26 marca 1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U. z 1982 r. nr 11, poz. 79 ze zm.). Wyjątkiem jest art. 34, który przewiduje, że w stosunku do gruntów, na których znajdują się zabytki archeologiczne (choć niekoniecznie muszą tam być zlokalizowane stanowiska archeologiczne), wojewódzki konserwator zabytków może określić - w drodze decyzji - zakres i sposób eksploatacji takich gruntów. Zgodnie z art. 37 ustawy zaczęła ona obowiązywać 25 marca 1995 r.