Rozporządzenie ministra finansów z 10 czerwca 2002 r. w sprawie szczegółowych zasad uwidaczniania cen towarów i usług oraz sposobu oznaczania ceną towarów przeznaczonych do sprzedaży

wRozporządzenie z 2002 r. dokonuje wdrożenia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 98/6/WE z 16 lutego 1998 r. w sprawie ochrony konsumenta przez podawanie cen produktów oferowanych konsumentom (Dz.Urz. WE L 80 z 18.03.1998, str. 27-31, Dz.Urz. UE, Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 4, str. 32). Ustawa z 5 lipca 2001 r. o cenach (Dz.U. nr 97, poz. 1050) zawiera delegację ustawową do uregulowania szczegółowych zasad uwidaczniania cen i oznaczania nimi towarów oraz usług w miejscach sprzedaży detalicznej. Dzięki temu łatwiej i szybciej można je modyfikować, co miało już kilkakrotnie miejsce przy odraczaniu wejścia w życie nowych obowiązków (por. par. 13 i 13a rozporządzenia). Rozporządzenie odnosi się jedynie do sprzedaży detalicznej, nie obejmuje natomiast innych szczebli obrotu towarowego (zwłaszcza handlu hurtowego).

W obecnym stanie prawnym są dwa okresy przejściowe - do końca 2013 r.:

- nie wymaga się bezpośredniego oznaczania ceną poszczególnych egzemplarzy lub pojedynczych opakowań, metodą uniemożliwiającą łatwe usunięcie oznaczenia towarów, których szczegółowy katalog zawiera par. 13 rozporządzenia. Sprzedawca musi jednak informować o cenie tych towarów winny sposób - poprzez etykiety (przywieszki) trwale złączone z towarami, cenniki, katalogi, ekrany monitorów, oznaczenia na opakowaniach zbiorczych,

- nie wymaga się uwidaczniania cen jednostkowych towarów przeznaczonych do sprzedaży w zestawach (kompletach). Okres przejściowy nie dotyczy jednak takich produktów towarów są one identyczne, oznaczone na ich opakowaniach jednostkowych objętością, masą, długością lub powierzchnią.

wRozporządzenie wprowadza kilka definicji legalnych występujących w nim pojęć. Uzupełniają one definicje ustawowe zawarte w art. 3 ust. 1 ustawy, takie jak cena, stawka taryfowa, cena jednostkowa towaru (usługi), kształtowanie cen, marża handlowa, prowizja, cena i marża urzędowa, przedsiębiorca, towar oraz usługa. Warto podkreślić, że pod hasłem "towar" należy też rozumieć energię oraz zbywalne prawa majątkowe.

Definicje zawarte w rozporządzeniu mają duże znaczenie m.in. przy określeniu, jakie towary do końca 2013 r. nie podlegają obowiązkowemu oznaczaniu ceną (dotyczy to towarów o małych gabarytach oraz towarów masowych). Chodzi o uniknięcie dowolności w zastosowanych kryteriach. To o tyle istotne, że za uporczywy brak oznaczania towarów ceną grozi kara pieniężna w wysokości o równowartości od 1000 do 5000 euro.

wCo do zasady towary oferowane kupującym w miejscu sprzedaży należy opatrzyć wywieszkami zawierającymi informacje wskazujące ich nazwy handlowe, aktualne ceny oraz jednostki miar, do których odnoszą się uwidocznione ceny. Trzy wyjątki od tej zasady to:

- oznaczenie poszczególnych sztuk (egzemplarzy) towarów wyraźnie napisaną lub nadrukowaną ceną, niebudzącą wątpliwości kupującego co do jej aktualnej wysokości, pod warunkiem że przedsiębiorca zapewni stały, bezpośredni dostęp kupujących do tych towarów. Możliwość taka dotyczy jednak tylko wierzchnich wyrobów odzieżowych włókienniczych, wierzchniej odzieży ze skóry i futer, książek, gazet, czasopism i wydawnictw periodycznych oraz zapisanych nośników informacji,

- wprowadzenie cenników dla towarów przeznaczonych do sprzedaży, lecz umieszczonych w miejscu niedostępnym i niewidocznym dla kupujących (w szczególności na zapleczu),

- wystawianie na sprzedaż większej ilości określonego towaru, gdyż wtedy cenę uważa się za uwidocznioną, jeżeli wywieszkę umieści się tylko przy jednej sztuce identycznego towaru.

Analogiczne zasady stosować należy nie tylko w miejscu sprzedaży, ale również w miejscach ekspozycji handlowych.

W przypadku towarów podobnych na wywieszkach umieszcza się ponadto nazwę producenta i inne informacje umożliwiające niebudzącą wątpliwości identyfikację ceny z towarem. Na potrzeby tej regulacji rozporządzenie w par. 2 pkt 7 wyraźnie określiło, że chodzi o towary o podobnych parametrach techniczno-użytkowych (w tym pod względem przeznaczenia) posiadające zbliżoną wartość użytkową, a różniący się pod względem poziomu technicznego, wzornictwa lub innych cech.

wWprowadzony nowelizacją rozporządzenia od dnia 1 stycznia 2008 r. par. 3a dopuszcza alternatywną formę oznaczania ceną niektórych towarów. Oprócz wywieszek wolno też stosować oznaczenia poszczególnych sztuk (egzemplarzy) towarów wyraźnie napisaną lub nadrukowaną ceną. Nie może ona budzić wątpliwości kupującego co do jej aktualnej wysokości, a ponadto przedsiębiorca musi zapewnić stały, bezpośredni dostęp kupujących do tych towarów. Oprócz zwykłej ceny należy też podawać cenę jednostkową za sztukę towaru z wyjątkiem oczywiście sytuacji, gdy obie te ceny są identyczne. Ponadto wskazane jest oznaczenie tych towarów cenami na etykietach (przywieszkach) trwale złączonych z tymi towarami. Dopuszczalne jest też stworzenie dla nich cenników, katalogów lub informacji na ekranach monitorów. Jeśli zaś takie towary przeznaczone do użytkowania wyłącznie w komplecie lub w zestawie, to wtedy oznacza się je cenami na ich opakowaniach zbiorczych.

wZgodnie z par. 2 pkt 5 rozporządzenia wywieszki to etykiety, tabliczki lub plakaty z wydrukowaną lub napisaną odręcznie ceną i nazwą towaru, niezłączone trwale z towarem. § 4 rozporządzenia wymaga, aby były one:

- umieszczone w miejscu ogólnodostępnym i widocznym dla każdego kupującego, czyli spełniały swoją rolę informacyjną,

- powinny znajdować się bezpośrednio przy towarach lub w ich bliskości, aby nie można było przypisać ich ceny do innego produktu. Jest to szczególnie istotne przy towarach podobnych, czyli - jak definiuje je par. 2 pkt 7 rozporządzenia - towarach o podobnych parametrach techniczno-użytkowych (w tym pod względem przeznaczenia) posiadających zbliżoną wartość użytkową, a różniących się pod względem poziomu technicznego, wzornictwa lub innych cech.

wWymóg sporządzenia cenników - i to zrozumiałych dla potencjalnych kupujących - dotyczy towarów przeznaczonych do sprzedaży, lecz umieszczonych w miejscu niedostępnym i niewidocznym dla kupujących (w szczególności na zapleczu).

Niezależnie od lokalizacji towaru przedsiębiorstwa gastronomiczne też muszą uwidaczniać cenniki - chodzi o restauracje, bary, stołówki oraz inne placówki gastronomiczne, których przedmiotem działalności jest przygotowanie oraz sprzedaż posiłków i napojów do spożycia na miejscu i na wynos. Tak wynika z par. 2 pkt 3 rozporządzenia. Cennik w przedsiębiorstwach gastronomicznych wolno umieścić albo na zewnątrz, albo wewnątrz lokalu. Może też wisieć w obu tych miejscach. Rozporządzenie dokładnie też określa, jakie elementy powinny się znaleźć w cenniku przedsiębiorstwa gastronomicznego. Chodzi o:

- datę wystawienia,

- pełną nazwę potrawy lub wyrobu,

- określenie ilości nominalnej potrawy lub wyrobu (wyrażonej w legalnej jednostce miary, którą określa zwłaszcza par. 8 ust. 1 - 2 rozporządzenia) zawartej w jednej porcji,

- ilości głównego składnika (mięsa, drobiu, ryb), dodatków uzupełniających (przystawek, deserów) i napojów.

wPrzedsiębiorstwa gastronomiczne oraz przedsiębiorcy prowadzący działalność w zakresie hotelarstwa muszą spełniać dodatkowe wymogi związane z oznaczaniem cena swoich towarów i usług. Te wymogi formułuje par. 6 rozporządzenia.

w Warto zwrócić uwagę, że z literalnego brzmienia par. 6 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia wynika, że obowiązek wywieszania lub wykładania w miejscu przeznaczonym do odbywania rozmów telefonicznych cennika, zawierającego cenę za jeden impuls telefoniczny i inne opłaty za usługi dodatkowe, związane z łączeniem rozmowy, dotyczą nie tylko hotelarzy, ale także podmiotów prowadzących przedsiębiorstwa gastronomiczne.

wPrawidłowe oznaczanie ceną dotyczy nie tylko miejsc sprzedaży towarów i usług, lecz także reklam. Potencjalni klienci - sugerując się reklamą - powinni otrzymać rzetelne i pełne informacje o produkcie lub usłudze. Wymogi te dotyczą wszelkiego rodzaju reklam, w tym tych w czasopismach, gazetach, prospektach, katalogach, na plakatach, afiszach lub ekranach telewizyjnych, a także w handlu elektronicznym albo na specjalnie zorganizowanych pokazach czy prezentacjach. Reklama powinna uwzględniać także składniki ceny brutto, jakimi są podatek VAT oraz akcyza, zgodnie z definicją ceny zawartą w art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o cenach. Tak podkreśla w uchwale z 20 stycznia 2009 r. (sygn. akt K/162/08) Rada Etyki Reklamy w sprawie dotyczącej Media Saturn Holding Sp. z o.o. i reklamy "Warszawa kupuje AGD bez VAT-u". Chodziło o promocje polegające na obniżeniu ceny brutto towaru o kwotę odpowiadającą wartości VAT dodanego do ceny netto. Stara cena netto stawała się więc nową cena brutto (wraz z już dodanym do niej podatkiem VAT od nowej, niższej ceny netto). Rada Etyki Reklamy uznała, że w reklamie nie należy podawać, że istnieje możliwość nabycia towaru bez VAT, bo jest to nieprawda. Obniżka ceny o wartość VAT, czyli w praktyce o blisko 20 proc., to nie to samo co zakup towaru bez VAT.

Co istotne, sprzedawca w reklamach powinien podawać informację o cenie jednostkowej (aby umożliwić porównanie z innymi ofertami innych sprzedawców) oraz termin obowiązywania reklamowanej ceny. Chodzi o to, aby niska cena obowiązująca przez krótki okres nie była fałszywym magnesem przyciągającym klientelę do sprzedawcy.

Ze względu na szczególne znaczenie obniżkowej lub promocyjnej reklamy, jak również reklamy internetowej, rozporządzenie (par. 7 ust. 2 - 4) stawia sprzedawcom dodatkowe wymogi, ostrzejsze niż w przypadku tradycyjnej reklamy. W przypadku reklamy sprzedaży na odległość trzeba - oprócz ceny - przekazać zainteresowanemu także informację o dodatkowych opłatach, w tym kosztach przesyłki.

Przepisy szczególne wprowadzają też dodatkowe wymogi dotyczące reklam, niektóre z nich włączają nawet - na określonych warunkach - katalogi i oferty do umowy. Tak wynika m.in. z:

- ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (t.j. Dz.U. z 2004 r., nr 223, poz. 2268 ze zm.),

- ustawy deweloperskiej, czyli ustawy z 16 września 2011 r. o ochronie nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego (Dz.U. z 2011 r. nr 232, poz. 1377).

Różnego rodzaju praktyki związane z podawaniem niepełnych, fałszywych albo wprowadzających w błąd informacji w reklamach są zakazane i sankcjonowane także przez ustawę z 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. z 2007 r. nr 171, poz. 1206). Nieuczciwą praktykę w okolicznościach wprowadzająca w błąd jest tzw. reklama-przynęta, czyli propozycja nabycia produktu po określonej cenie bez ujawniania, że przedsiębiorca może mieć uzasadnione podstawy, aby sądzić, że nie będzie w stanie dostarczyć lub zamówić gdzie indziej dostawy tych lub równorzędnych produktów po takiej cenie, prze taki okres i w takich ilościach, jakie są uzasadnione, biorąc pod uwagę produkt, zakres jego reklamy i oferowaną za niego cenę.

wZgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy cena jednostkowa to cena ustalona za jednostkę określonego towaru lub usługi, którego ilość lub liczba jest wyrażona w jednostkach miar. Te jednostki określa dokładnie par. 8 ust. 1 - 2 rozporządzenia. Nie wymaga uwidocznienia jedynie cena jednostkowa określonego towaru, jeżeli jest identyczna z jego ceną sprzedaży. Także w przypadku towarów pakowanych oznaczonych liczbą sztuk może być stosowane przeliczenie na cenę jednostkową za 1 sztukę lub za dziesiętną wielokrotność liczby sztuk.

Od ogólnej zasady oznaczania towarów normalną ceną oraz ceną jednostkowa istnieje szereg wyjątków:

- towary masowe - czyli zgodnie z par. 2 pkt 2 rozporządzenia - towary nie opakowane, lecz odmierzane, w tym odważane podczas sprzedaży w obecności kupującego, są oznaczane jedynie ceną jednostkową, bo i tak nie zna się ceny, którą finalnie zapłaci kupujący (nie ma on bowiem obowiązku kupować towaru jedynie np. w objętości odpowiadającej jednostce stosowanej do ustalenia ceny jednostkowej),

- w szczególnych okolicznościach dopuszcza się przy podawaniu ceny jednostkowej stosowanie dziesiętnych wielokrotności i podwielokrotności legalnych jednostek miar, innych niż określone w rozporządzeniu. Dotyczy to jednak jedynie towarów pakowanych i towarów o małych gabarytach (definicje tych pojęć zawiera par. 2 pkt 1, 2 i 9 rozporządzenia),

- przy pakowanych środkach spożywczych należy podawać cenę jednostkową masy netto produktu (najczęściej chodzi o jego odsączenie).

W każdym z tych przypadków trzeba dokładnie sprawdzić, czy towar nie podlega okresowi przejściowemu określonemu w par. 13 rozporządzenia i obowiązującemu do końca 2013 r. Chodzi m.in. o towary dystrybuowane w automatach sprzedających oraz innych umieszczonych w punktach sprzedaży. Tak wynika z par. 13 w związku z par. 9 ust. 1 i 6 - 8 rozporządzenia.

wCo do zasady towary przeznaczone do sprzedaży detalicznej oznacza się cenami w sposób bezpośredni na poszczególnych egzemplarzach lub na ich pojedynczych opakowaniach, metodą uniemożliwiającą łatwe usunięcie oznaczenia. Par. 9 ust. 2 rozporządzenia pozwala sprzedawcy zrezygnować z tego wymogu i zastąpić bezpośrednie oznaczenie cenami - kodami kreskowymi i wywieszkami. Sprzedawca decydujący się na to rozwiązanie musi spełnić szereg warunków określonych w komentowanym przepisie, dlatego możliwość taką mają w praktyce większe placówki handlu detalicznego. Jednym z takich warunków nie jest jednak wymóg, aby cena towaru nie przekraczała kwoty 20 zł, bo przewidujący go par. 9 ust. 2 pkt 7 rozporządzenia nie obowiązuje od dnia 18 października 2002 r.

wCenniki, oferty i kosztorysy powinny zawierać ceny za usługi wraz z dokładnym określeniem rodzaju i zakresu usługi. § 10 ust. 2 - 5 przewiduje zaś szczególne regulacje dla kilku rodzajów usług, w tym transportowych i budowlanych. Przy robotach budowlanych lub remontowych - ale również innych rodzajach prac - trzeba jednoznacznie wyodrębnić cenę usługi od ceny zużytego materiału.

w§ 11 rozporządzenia określa zasady prezentacji klientom cennika przez sprzedawców (w tym dokonujących sprzedaży okrężnej) oraz usługodawców. Tylko usługodawcy działający w miejscach ogólnodostępnych i widocznych mają obowiązek wywieszenia cennika. Należy w nim - zgodnie z par. 10 ust. 1 rozporządzenia - dokładnie określić rodzaj i zakres usług. Ten sam obowiązek dotyczy sprzedaży okrężnej prowadzonej w miejscach ogólnodostępnych i widocznych. Świadczenie usług oraz sprzedaż okrężna wyłącznie u konsumentów zobowiązują jedynie do przedstawienia klientowi cennika przed dokonaniem przez niego zakupu lub wykonaniem usługi.

wZe względu na specyfikę ruchu i transportu drogowego rozporządzenie zawiera szczególne przepisy dotyczące uwidaczniania cen przez stacje paliw, garaże oraz parkingi. Ich celem jest jak najlepsze poinformowanie kierowców o cenach towarów i usług oferowanych przez te punkty, bez konieczności zatrzymywania się i sprawdzania. Co istotne, często wymóg ten może generować u przedsiębiorców dodatkowe koszty, gdy zaistnieje konieczność umieszczenia takich informacji np. w pasie drogowym albo na nieruchomości osoby trzeciej. Orzecznictwo sądowe dokonuje wykładni, jak rozumieć nakazy przewidziane m.in. dla stacji paliw. Wprowadzenie obowiązku informowania kierowców o cenach paliw przez stacje paliw nie zwalnia ich z innych obowiązków prawnych i opłat na rzecz zarządcy drogi publicznej. Potwierdził to NSA w wyroku z 24 marca 2009 r. (sygn. II GSK 61/09, LEX nr 529881). NSA podkreśla, że "umieszczenie wyraźnej i czytelnej informacji o cenach paliw stanowi wypełnienie obowiązku wynikającego z przepisów ustawy o cenach i przepisów rozporządzenia (...). Jeżeli nośnik zawierający taką informację umieszczony jest w pasie drogowym, to stanowi reklamę, a zajęcie pasa drogowego może nastąpić za uiszczeniem opłaty. Samowolne zajęcie pasa drogowego w takiej sytuacji skutkować musi nałożeniem kary pieniężnej w oparciu o art. 40 ust. 12 ustawy o drogach publicznych". W wyroku z 7 listopada 2006 r. (sygn. VI SA/Wa 1133/06, LEX nr 332453) WSA w Warszawie stwierdził, że "zarówno z przepisów rozporządzenia, (...) jak i ustawy o cenach nie wynika obowiązek umieszczania przez stacje benzynowe cen paliw w pasie drogowym drogi publicznej, a jedynie obowiązek oznaczenia cen paliw w sposób wyraźny i czytelny dla kierowców poruszających się po drogach publicznych i zbliżających się do stacji benzynowej. Ponadto przepisy ustawy o drogach publicznych nie przewidują możliwości zwolnienia stacji benzynowych od opłaty za zajęcie pasa drogowego przez umieszczenie w nim znaku z oznaczeniem cen paliw".

W obecnym stanie prawnym analogicznych wymogów jak przy podawaniu cen paliw i usług związanych z parkowaniem nie ma w stosunku do opłat za korzystanie z autostrad, choć zarządca takiej drogi ma obowiązek informować o ich wysokość w punktach ich poboru. Tak wynika z art. 37d ustawy z 27 października 1994 r. o autostradach płatnych i Krajowym Funduszu Drogowym (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2571 ze zm.).

wRozporządzenie przewiduje okres przejściowy, w trakcie którego nie wymaga się bezpośredniego oznaczania ceną na poszczególnych egzemplarzach towarów lub na ich pojedynczych opakowaniach, metodą uniemożliwiającą łatwe usunięcie oznaczenia (zgodnie z § 9 rozporządzenia). Lista towarów wyłączonych z obowiązku oznaczania cena jest długa i różnorodna. Ponieważ bezpośrednie oznaczanie ceną tych towarów będzie skomplikowane i pracochłonne, to okres przejściowy w tej kwestii (początkowo miał on trwać jedynie do końca 2003 r.) był już czterokrotnie przedłużany, ostatnio w 2010 r.

W trakcie okresu, w którym nie wymaga się bezpośredniego oznaczania ceną, obowiązują inne zasady informowania potencjalnych nabywców o cenach towarów. Sprzedawca ma do wyboru - w zależności od rodzaju towaru - etykiety (przywieszki) trwale złączone z towarami, cenniki albo katalogi, ja również ekrany monitorów. Jedynie towary o małych gabarytach przeznaczone do użytkowania wyłącznie w komplecie lub w zestawie oznacza się cenami na ich opakowaniach zbiorczych.

Aby nie dochodziło do nadużyć albo sporów o interpretacje przepisów, to pewne definicje (w tym towarów o małych gabarytach oraz towarów masowych) na potrzeby regulacji rozporządzenia, w tym stosowania okresu przejściowego określonego w par. 13, zawiera par. 2 pkt 2 i 9. Towar o małych gabarytach to taki, którego żadna powierzchnia nie przekracza 10 centymetrów kwadratowych. Z kolei przez towary masowe należy rozumieć towary nie opakowane, lecz odmierzane, w tym odważane podczas sprzedaży w obecności kupującego.

wRozporządzenie przewiduje okres przejściowy, kiedy nie wymaga się uwidaczniania cen jednostkowych towarów przeznaczonych do sprzedaży w zestawach (kompletach). Okres ten wprowadzono nowelizacją rozporządzenia dokonaną w 2007 r. Pierwotnie miał on zakończyć się 31 grudnia 2010 r., ale został w ostatniej chwili przedłużony przez ministra finansów. Co uzasadnione, okres przejściowy nie dotyczy towarów przeznaczonych do sprzedaży w zestawach (kompletach), gdy towary te są identyczne, oznaczone na ich opakowaniach jednostkowych objętością, masą, długością lub powierzchnią.

wNowe rozporządzenie - które zastąpiło regulacje zawarte głównie w ustawie z 26 lutego 1982 r. o cenach (t.j. Dz.U. z 1988 r. nr 27, poz. 195 ze zm.) oraz wydawanych na jej podstawie przepisach wykonawczych - przewidziało kilkumiesięczny okres na dostosowanie się przedsiębiorców do nowych regulacji i nałożonych na nich dodatkowych obowiązków. Okres dostosowawczy trwał niewiele ponad osiem miesięcy.

wRozporządzenie obowiązuje od 19 lipca 2002 r., ponieważ zostało opublikowane w Dzienniku Ustaw w 4 lipca 2002 r.