Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (cz. 1)
(t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 963 ze zm.)
ROZDZIAŁ I
Przepisy ogólne
Ubezpieczenia społeczne obejmują:
1) ubezpieczenie emerytalne;
2) ubezpieczenia rentowe;
3) ubezpieczenie w razie choroby i macierzyństwa, zwane dalej "ubezpieczeniem chorobowym";
4) ubezpieczenie z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, zwane dalej "ubezpieczeniem wypadkowym".
●1 stycznia 1999 r. weszła w życie reforma dotychczasowego systemu zabezpieczenia społecznego w Polsce. Do 31 grudnia 1998 r. obowiązywała ustawa z 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 1989 r. nr 25, poz. 137 ze zm.). Na gruncie tej ustawy funkcjonowało jedno ubezpieczenie społeczne, które zapewniało ubezpieczonym i członkom ich rodzin świadczenia pieniężne z tworzonych na ten cel funduszów. Ustawą systemową ustawodawca dokonał podziału jednego ubezpieczenia na poszczególne rodzaje: ubezpieczenie emerytalne, ubezpieczenia rentowe, ubezpieczenie w razie choroby i macierzyństwa (tzw. chorobowe) oraz ubezpieczenie z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tzw. wypadkowe).
●Mówiąc najprościej, podstawowym celem ubezpieczeń społecznych jest zabezpieczenie socjalne osób ubezpieczonych, w tym osób:
- starszych (świadczenia emerytalne),
- niezdolnych do pracy (renta),
- niezdolnych krótkotrwale do pracy lub które nie mogą wykonywać pracy z powodu opieki nad dzieckiem (zasiłek chorobowy, macierzyński, opiekuńczy),
- niezdolnych do pracy z powodu wypadków przy pracy lub chorób zawodowych (zasiłek chorobowy z ubezpieczenia wypadkowego).
Wypłaty z ubezpieczeń społecznych mających charakter publicznoprawny obok pomocy społecznej stanowią główny filar polityki socjalnej państwa.
●Pierwszym rodzajem ubezpieczeń jest ubezpieczenie emerytalne, z którego osobom uprawnionym wypłacana jest emerytura. Ma ono zagwarantować ubezpieczonym świadczenia pieniężne na starość, gdy na skutek osiągnięcia określonego wieku kończą oni swoją karierę, niezależnie od tego, czy jest to praca na etat czy szeroko pojmowana działalność zawodowa. Emerytura służy zatem jako zabezpieczenie bytu osób w podeszłym wieku. Szczegółowe zasady nabywania prawa do świadczenia emerytalnego, jego przyznawania i wypłaty określa ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 887 ze zm.; dalej: ustawa emerytalna).
●Ubezpieczenie rentowe ma zapewnić ubezpieczonym ochronę przed ryzykiem niezdolności do pracy lub utraty żywiciela. W ramach tego ubezpieczenia wypłacane są comiesięcznie określone kwoty przez okres wskazany w decyzji organu rentowego, a ściślej rzecz biorąc, lekarza orzecznika bądź komisję lekarską ZUS. Renta jest świadczeniem, które przysługuje w przypadku trwałej lub okresowej niezdolności do pracy, przy czym może ona być przyznana również ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy na skutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. Świadczenia rentowe uregulowane są zarówno w ustawie emerytalnej, jak i w ustawie z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1242 ze zm.; dalej: ustawa wypadkowa). Świadczeniami z ubezpieczenia rentowego są zatem: renta z tytułu niezdolności do pracy (gdy dana osoba całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej na skutek naruszenia sprawności organizmu oraz nie rokuje odzyskania zdolności do pracy nawet po przekwalifikowaniu), renta rodzinna przysługująca uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń, czy renta szkoleniowa przysługująca ubezpieczonemu, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego ze względu na niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie.
●Ubezpieczenie chorobowe służy zapewnieniu ochrony ubezpieczonych czasowo niezdolnych do wykonywania pracy na skutek choroby bądź w związku z macierzyństwem lub koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem. Świadczenia z tego ubezpieczenia są gwarantowane uprawnionym do nich zgodnie z regulacjami ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 372 ze zm.; dalej: ustawa zasiłkowa). Należą do nich: zasiłek chorobowy, zasiłek macierzyński, zasiłek opiekuńczy, zasiłek wyrównawczy lub świadczenie rehabilitacyjne.
●Ostatnim z katalogu określonych w art. 1 ubezpieczeń jest ubezpieczenie wypadkowe. Ma ono na celu zabezpieczenie osób ubezpieczonych przed niezdolnością do pracy powstałą na skutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. Katalog świadczeń gwarantowanych ubezpieczonym w przypadku wystąpienia powyższego ryzyka określa art. 6 ustawy wypadkowej i obejmuje: zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne, zasiłek wyrównawczy, jednorazowe odszkodowanie (dla ubezpieczonego lub dla członków rodziny zmarłego ubezpieczonego lub rencisty), rentę z tytułu niezdolności do pracy, rentę szkoleniową, rentę rodzinną, dodatek do niej dla sieroty zupełnej, dodatek pielęgnacyjny oraz pokrycie kosztów leczenia z zakresu stomatologii i szczepień ochronnych i zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne.
1. Ustawa określa:
1) zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym;
2) zasady ustalania składek na ubezpieczenia społeczne oraz podstaw ich wymiaru;
3) zasady, tryb i terminy:
a) zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych,
b) prowadzenia ewidencji ubezpieczonych i płatników składek,
c) rozliczania składek na ubezpieczenia społeczne oraz zasiłków z ubezpieczeń chorobowego i wypadkowego,
d) opłacania składek na ubezpieczenia społeczne;
4) zasady prowadzenia kont ubezpieczonych oraz kont płatników składek;
5) zasady działania Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zwanego dalej "FUS";
6) organizację, zasady działania i finansowania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zwanego dalej "Zakładem";
7) zasady działania Funduszu Rezerwy Demograficznej, zwanego dalej "FRD", oraz zasady zarządzania tym funduszem;
8) zasady kontroli wykonywania zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych.
2. Rodzaje świadczeń z ubezpieczeń społecznych, warunki nabywania prawa do nich oraz zasady i tryb ich przyznawania określają odrębne przepisy.
3. Wypłacalność świadczeń z ubezpieczeń społecznych gwarantowana jest przez państwo.
●Przepis ten określa zakres zagadnień uregulowanych komentowaną ustawą, a więc kwestie podlegania ubezpieczeniom społecznym (Rozdział 2: Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym), ustalania wysokości składek i podstaw ich wymiaru (Rozdział 3: Zasady ustalania składek na ubezpieczenia społeczne), sprawy związane ze zgłoszeniami do ubezpieczeń społecznych, a także rozliczaniem składek na te ubezpieczenia (Rozdział 4: Zgłoszenia do ubezpieczenia, prowadzenie kont i rejestrów oraz zasady rozliczania składek i zasiłków). Ponadto określa pozostałe kwestie szczegółowo omówione w ustawie, takie jak działanie funduszy - FUS i FRD (Rozdział 5: Fundusz Ubezpieczeń Społecznych i 6: Fundusz Rezerwy Demograficznej), funkcjonowanie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (Rozdział 7: Zakład Ubezpieczeń Społecznych), prowadzenie przez ZUS rejestrów i indywidualnych kont płatników składek i ubezpieczonych oraz zagadnienia związane z kontrolą zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych (Rozdział 10: Kontrola wykonywania zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych).
●Jak się okazuje, katalog zagadnień wymienionych w komentowanym przepisie nie jest jednak zamknięty i wyczerpujący, skoro ustawa reguluje ponadto takie kwestie jak dochodzenie nieopłaconych składek (Rozdział 3), obowiązki ubezpieczonych uprawnionych do świadczeń, tryb odwoławczy od decyzji ZUS wydawanych w indywidualnych sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (Rozdział 8: Obowiązki ubezpieczonych oraz tryb odwoławczy), zwrot nienależnie pobranych świadczeń (Rozdział 9: Zwrot nienależnie pobranych świadczeń oraz odsetki za opóźnienie w wypłacie świadczeń) czy odpowiedzialność za wykroczenia (Rozdział 11: Odpowiedzialność za wykroczenia przeciwko przepisom ustawy).
●Komentowany przepis jednoznacznie przewiduje, że kwestie nabywania, przyznawania oraz rodzaje poszczególnych świadczeń z ubezpieczenia określają przepisy odrębne, w szczególności wymienione wcześniej: ustawa emerytalna, ustawa wypadkowa, ustawa zasiłkowa, a także ustawa z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 965 ze zm.).
●Przepis ten zawiera również swoistą gwarancję ustawodawcy co do wypłacalności świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Uprawnieni powinni mieć zatem pewność, że w przypadku spełnienia przez nich warunków do uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego świadczenia te zostaną im wypłacone niezależnie od kondycji finansowej systemu ubezpieczeń społecznych. Czy należy zatem rozumieć, że ciężar realizacji wypłat świadczeń należnych ubezpieczonym w razie problemów finansowych dysponenta FUS przejdzie na budżet państwa, czy raczej, iż w razie takiego niebezpieczeństwa państwo ma udzielić Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych jako dysponentowi odpowiednich dotacji z budżetu państwa. Wydaje się, że raczej to drugie, w przeciwnym razie prowadziłoby to do dość absurdalnej interpretacji tego przepisu, pozwalającej ubezpieczonym uprawnionym do odpowiednich świadczeń na występowanie do sądu z roszczeniem o zasądzenie od Skarbu Państwa należnego im świadczenia, z powołaniem się na tę właśnie podstawę prawną.
1. Ustawa stoi na gruncie równego traktowania wszystkich ubezpieczonych bez względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne, narodowość, stan cywilny oraz stan rodzinny.
2. Zasada równego traktowania dotyczy w szczególności:
1) warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych;
2) obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek na ubezpieczenie społeczne;
3) obliczania wysokości świadczeń;
4) okresu wypłaty świadczeń i zachowania prawa do świadczeń.
3. Ubezpieczony, który uważa, że nie zastosowano wobec niego zasady równego traktowania, ma prawo dochodzić roszczeń z tytułu ubezpieczeń z ubezpieczenia społecznego przed sądem. Przepis art. 83 stosuje się odpowiednio.
●Cały system powszechnych ubezpieczeń społecznych jest, przynajmniej w założeniu, oparty na tej uniwersalnej zasadzie. Zasada równego traktowania wszystkich ubezpieczonych nie oznacza, że wszyscy ubezpieczeni mają być przez ustawodawcę traktowani jednakowo w każdej sytuacji (identyczne traktowanie osób objętych ubezpieczeniami z różnych tytułów, np. stosunku pracy i umowy-zlecenia), ale jedynie, iż podmioty znajdujące się w takiej samej lub zbliżonej sytuacji prawnej i faktycznej mają być traktowane równo, według jednakowej miary, w szczególności bez zróżnicowań ze względu na płeć, rasę, narodowość, stan cywilny czy stan rodzinny. Prawo powinno nakładać na nich takie same obowiązki, a zarazem przyznawać jednakowe prawa. Sąd Najwyższy w wyroku z 22 stycznia 2002 r., sygn. akt II UKN 58/01, stwierdził, że z art. 2a wynika jedynie nakaz równego traktowania ubezpieczonych w nim wskazanych. Nie oznacza to jednak, że wyłączone są różnice w rodzajach świadczeń, różnych w odmiennych ubezpieczeniach. Zaznaczył, że z tego przepisu tego nie da się wywieść przede wszystkim zakazu wprowadzania zróżnicowanych systemów ubezpieczenia (zabezpieczenia) społecznego dla pracowników i dla osób prowadzących działalność gospodarczą, a w konsekwencji różnicowania świadczeń przysługujących ubezpieczonym należącym do różnych systemów ubezpieczenia.
●Zasada wyrażona w tym przepisie jest więc uszczegółowieniem zasady równości wobec prawa określonej w art. 32 konstytucji. Konstytucyjna zasada równości stanowi, że wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Jednocześnie można zauważyć, że o ile konstytucja zakazuje dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny, o tyle ustawa zawiera jedynie ograniczone kryteria niedyskryminacji, co nie wyklucza odwołania się przez ubezpieczonych, w oparciu właśnie o konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, do innych powodów dyskryminacji, jeśli takie w ich ocenie zaistniały. Co więcej, zasada przewidziana w tym przepisie dotyczy wszystkich rodzajów ubezpieczeń określonych w art. 1. Wystarczy więc, że ubezpieczony podlega obowiązkowi choćby jednego z tych ubezpieczeń, aby dotyczyła go ta uniwersalna zasada.
●W ust. 3 ustawodawca zagwarantował każdemu ubezpieczonemu, który uważa, że w stosunku do niego zasada równości została naruszona, prawo do dochodzenia roszczeń z ubezpieczenia społecznego przed sądem. Odesłanie do przepisu art. 83 ustawy dotyczącego wydawania indywidualnych decyzji w sprawach ubezpieczeń i odwołań od nich, oznacza, że roszczenie takie może zostać zgłoszone w odwołaniu od rozstrzygnięcia organu rentowego, co nie wyklucza odrębnego roszczenia, gdyby ZUS takiej decyzji nie wydał.
1. Zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych określone ustawą wykonują:
1) Zakład Ubezpieczeń Społecznych;
2) otwarte fundusze emerytalne, określone w przepisach o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, w zakresie gromadzenia i lokowania składki na ubezpieczenie emerytalne, o której mowa w art. 22 ust. 3 pkt 1 lit. a;
3) (uchylony)
4) płatnicy składek.
2. Za wykonywanie zadań związanych z ustalaniem prawa do świadczeń i ich wysokości oraz wypłatą świadczeń z ubezpieczenia chorobowego płatnicy składek mają prawo do wynagrodzenia. Wynagrodzenia płatników składek określa się jako procent kwoty tych świadczeń. Wysokość stopy procentowej oraz tryb rozliczenia tego wynagrodzenia określi, w drodze rozporządzenia, minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. Pozostałe zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych płatnicy składek są zobowiązani wykonywać nieodpłatnie.
3. Zakres zadań z ubezpieczeń społecznych wykonywanych przez otwarte fundusze emerytalne określają przepisy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych.
●Zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych wykonuje nie tylko ZUS, lecz także otwarte fundusze emerytalne (OFE) oraz płatnicy składek. Zadania realizowane przez ZUS zostały określone w art. 68 ust. 1 ustawy. Należą do nich choćby stwierdzanie i ustalanie obowiązku ubezpieczeń społecznych, ustalanie uprawnień do świadczeń, wypłacanie, wymierzanie i pobieranie składek, prowadzenie prewencji rentowej i inne. Szczegółowo kwestie związane z zadaniami wykonywanymi przez ZUS zostaną omówione w komentarzu do art. 68 ustawy.
●Rodzaje i zakres zadań z ubezpieczeń społecznych spoczywających na OFE regulują z kolei przepisy ustawy z 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 291 ze zm.) określające zasady tworzenia i działania funduszy. OFE to osoby prawne utworzone w celu pobierania od ZUS i inwestowania części składek na ubezpieczenie emerytalne odprowadzanych za ubezpieczonych. Gromadzą one środki pieniężne i lokują je z przeznaczeniem na wypłatę emerytury, emerytury częściowej lub okresowej emerytury kapitałowej członkom funduszy po osiągnięciu przez nich wieku emerytalnego.
●Głównym zadaniem płatników jest obliczanie i potrącanie należnych składek na ubezpieczenia społeczne oraz przekazywanie ich do ZUS (art. 46 ustawy). Ale nie jest to ich wyłączna rola. Za niektóre z realizowanych zadań płatnicy mogą natomiast otrzymywać wynagrodzenie. Dotyczy to jednak jedynie zadań związanych z ustalaniem prawa do świadczeń i ich wysokości z ubezpieczenia chorobowego oraz z wypłatą świadczeń z tego ubezpieczenia. Wysokość tego wynagrodzenia została ustalona w par. 1 rozporządzenia z 14 grudnia 1998 r. w sprawie wysokości i trybu wypłaty wynagrodzenia płatnikom składek z tytułu wykonywania zadań z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. nr 153, poz. 1005) na 0,1 proc. kwoty prawidłowo wypłaconych świadczeń. Kwota przysługującego płatnikowi wynagrodzenia jest potrącana przez niego z należnych składek na ubezpieczenia społeczne i powinna zostać przez niego rozliczona w deklaracji rozliczeniowej składanej za miesiąc, w którym dokonał wypłaty świadczeń z ubezpieczenia chorobowego. Gdyby okazało się, że to wynagrodzenie zostało potrącone bezpodstawnie, płatnik powinien dokonać jego zwrotu w deklaracji rozliczeniowej składanej za następny miesiąc. Pozostałe obowiązki płatników składek określone w poszczególnych przepisach ustawy, jak choćby zgłaszanie osób uprawnionych do ubezpieczeń społecznych czy umożliwienie przeprowadzenia przez inspektorów ZUS kontroli wykonywania zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych, wykonywane są przez płatników już nieodpłatnie.
Użyte w ustawie określenia oznaczają:
1) ubezpieczeni - osoby fizyczne podlegające chociaż jednemu z ubezpieczeń społecznych, o których mowa w art. 1;
2) płatnik składek:
a) pracodawca - w stosunku do pracowników i osób odbywających służbę zastępczą oraz jednostka organizacyjna lub osoba fizyczna pozostająca z inną osobą fizyczną w stosunku prawnym uzasadniającym objęcie tej osoby ubezpieczeniami społecznymi, w tym z tytułu przebywania na urlopie wychowawczym albo pobierania zasiłku macierzyńskiego, z wyłączeniem osób, którym zasiłek macierzyński wypłaca Zakład,
b) jednostka wypłacająca świadczenia socjalne, zasiłki socjalne oraz wynagrodzenia przysługujące w okresie korzystania ze świadczenia górniczego lub w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie - w stosunku do osób pobierających świadczenia socjalne wypłacane w okresie urlopu, osób pobierających zasiłek socjalny wypłacany na czas przekwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia oraz osób pobierających wynagrodzenie przysługujące w okresie korzystania ze świadczenia górniczego lub w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie,
c) podmiot, na którego rzecz wykonywana jest odpłatnie praca w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania - w stosunku do osób, które ją wykonują, na podstawie skierowania do pracy, lub podlegają ubezpieczeniom społecznym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego, jeżeli zasiłek wypłaca ten podmiot,
d) ubezpieczony zobowiązany do opłacenia składek na własne ubezpieczenia społeczne,
e) Kancelaria Sejmu w stosunku do posłów i posłów do Parlamentu Europejskiego, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 30 lipca 2004 r. o uposażeniu posłów do Parlamentu Europejskiego wybranych w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. poz. 1925, z 2006 r. poz. 708 oraz z 2009 r. poz. 918), oraz Kancelaria Senatu w stosunku do senatorów,
f) duchowny niebędący członkiem zakonu albo przełożony domu zakonnego lub klasztoru w stosunku do członków swych zakonów lub, za zgodą Zakładu, inna zwierzchnia instytucja diecezjalna lub zakonna w stosunku do duchownych objętych tą zgodą,
g) jednostka organizacyjna podległa Ministrowi Obrony Narodowej - w stosunku do żołnierzy niezawodowych pełniących czynną służbę wojskową, z wyłączeniem żołnierzy pełniących służbę kandydacką,
h) (uchylona)
i) (uchylona)
j) (uchylona)
k) ośrodek pomocy społecznej - w stosunku do osób rezygnujących z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania bezpośredniej, osobistej opieki nad długotrwale lub ciężko chorym członkiem rodziny oraz wspólnie niezamieszkującymi matką, ojcem lub rodzeństwem,
l) (uchylona)
ł) powiatowy urząd pracy - w stosunku do osób pobierających zasiłek dla bezrobotnych lub stypendium,
ł1) centrum integracji społecznej - w stosunku do osób pobierających świadczenie integracyjne,
ł2) powiatowy urząd pracy - w stosunku do osób pobierających stypendium na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy w okresie odbywania studiów podyplomowych,
m) Zakład - w stosunku do osób podlegających ubezpieczeniom społecznym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego albo zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego, jeżeli zasiłki te wypłaca Zakład, oraz w stosunku do osób określonych w art. 6a ust. 1 i art. 6b ust. 1,
n) podmiot wypłacający stypendium sportowe - w stosunku do osób pobierających te stypendia,
o) minister właściwy do spraw finansów publicznych oraz dyrektor izby celnej - w stosunku do funkcjonariuszy celnych,
p) Krajowa Szkoła Administracji Publicznej - w stosunku do słuchaczy pobierających stypendium,
r) osoba prowadząca pozarolniczą działalność - w stosunku do osób współpracujących przy prowadzeniu tej działalności,
s) wojewódzki urząd pracy - w stosunku do osób, których świadczenia pracownicze finansowane są ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, jeżeli świadczenia te wypłacane są przez ten urząd,
t) jednostka obsługi ekonomiczno-administracyjnej utworzona przez jednostkę samorządu terytorialnego - jeżeli rozlicza i opłaca składki za ubezpieczonych wykonujących pracę w podlegających jej szkołach, przedszkolach i innych jednostkach organizacyjnych systemu oświaty,
u) podmiot, w którym jest pełniona służba - w odniesieniu do żołnierzy zawodowych i funkcjonariuszy oddelegowanych do pełnienia w nim służby, jeżeli podmiot ten wypłaca im uposażenie,
w) wójt, burmistrz lub prezydent miasta - w stosunku do osób otrzymujących świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, oraz zasiłek dla opiekuna na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów,
z) podmiot, który wypłaca świadczenie szkoleniowe po ustaniu zatrudnienia - w stosunku do osób, którym wypłaca to świadczenie,
za) inne niż powiatowe urzędy pracy podmioty kierujące - w stosunku do osób pobierających stypendium w okresie szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego - którymi są:
- jednostki samorządu terytorialnego i ich jednostki organizacyjne, z wyjątkiem wojewódzkich i powiatowych urzędów pracy,
- Ochotnicze Hufce Pracy,
- agencje zatrudnienia,
- instytucje szkoleniowe,
- instytucje dialogu społecznego,
- instytucje partnerstwa lokalnego,
- organizacje pozarządowe działające na rzecz rozwoju zasobów ludzkich i przeciwdziałania bezrobociu,
- jednostki naukowe,
- organizacje pracodawców,
- związki zawodowe,
- ośrodki doradztwa rolniczego,
- ośrodki poradnictwa zawodowego i psychologicznego
- korzystające z publicznych środków wspólnotowych i publicznych środków krajowych na podstawie umowy o dofinansowanie projektu albo decyzji, o których mowa w przepisach ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o Narodowym Planie Rozwoju (Dz. U. z 2014 r. poz. 1448 i 1856 oraz z 2015 r. poz. 1240) albo ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2016 r. poz. 383),
zb) podmiot, w którym działa rada nadzorcza - w stosunku do członków rad nadzorczych;
3) składki - składki na ubezpieczenia społeczne osób wymienionych w pkt 1;
4) zasiłki - zasiłki i świadczenie rehabilitacyjne z ubezpieczenia chorobowego oraz ubezpieczenia wypadkowego;
5) deklaracja rozliczeniowa - zestawienie informacji o należnych składkach na fundusze, na które składki pobiera Zakład, kwot rozliczanych w ciężar składek oraz kwot należnych do zapłaty;
6) imienny raport miesięczny - informacje o osobie podlegającej ubezpieczeniom społecznym przedkładane Zakładowi przez płatnika składek za dany miesiąc kalendarzowy;
7) konto ubezpieczonego - konto, na którym ewidencjonowane są składki oraz informacje dotyczące przebiegu ubezpieczeń społecznych danego ubezpieczonego;
8) konto płatnika - konto, na którym ewidencjonowana jest kwota zobowiązań z tytułu składek oraz innych składek danego płatnika zbieranych przez Zakład, kwoty zapłaconych składek, stan rozliczeń oraz inne informacje dotyczące płatnika składek;
9) przychód - przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu: zatrudnienia w ramach stosunku pracy, pracy nakładczej, służby, wykonywania mandatu posła lub senatora, wykonywania pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania, pobierania zasiłku dla bezrobotnych, świadczenia integracyjnego i stypendium wypłacanych bezrobotnym oraz stypendium sportowego, a także z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności oraz umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, jak również z tytułu współpracy przy tej działalności lub współpracy przy wykonywaniu umowy oraz przychody z działalności wykonywanej osobiście przez osoby należące do składu rad nadzorczych, niezależnie od sposobu ich powoływania;
10) przychód z tytułu członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni kółek rolniczych - przychody z tytułu pracy w spółdzielni i z tytułu wytwarzania na jej rzecz produktów rolnych;
11) otwarty fundusz emerytalny - fundusz wybrany przez ubezpieczonego spośród funduszy emerytalnych, o których mowa w przepisach o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych;
12) (uchylony)
12a) okresowa emerytura kapitałowa - świadczenie pieniężne określone w ustawie z dnia 21 listopada 2008 r. o emeryturach kapitałowych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1097);
12b) (uchylony)
13) międzybankowy system elektroniczny - system ELIXIR w Krajowej Izbie Rozliczeniowej S.A.;
14) (uchylony)
15) numer NIP - numer identyfikacji podatkowej nadany zgodnie z przepisami o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników;
16) rachunek bankowy - rachunek bankowy lub rachunek w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej przedsiębiorcy będącego jej członkiem;
17) osoba sprawująca osobistą opiekę nad dzieckiem - osobę fizyczną sprawującą osobistą opiekę nad dzieckiem własnym lub swojego małżonka, lub dzieckiem przysposobionym, przez okres do 3 lat, nie dłużej jednak niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6. rok życia, a w przypadku dziecka, które z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności wymaga osobistej opieki tej osoby, przez okres do 6 lat, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia.
●Artykuł 4 zawiera słowniczek pojęć stosowanych w ustawie. Większość z nich została opisana i zdefiniowana w sposób jednoznaczny i nie budzi szczególnych wątpliwości, nie wymagają one zatem szerszego omówienia. Kilka z nich wymaga jednak takiego omówienia.
●Ubezpieczonym w rozumieniu ustawy jest więc każda osoba, która podlega choćby jednemu z rodzajów ubezpieczeń społecznych, określonych w art. 1. Wystarczy zatem jeden rodzaj ubezpieczenia, aby wypełnić tę definicję.
●Płatnikiem składek jest podmiot, którego głównym zadaniem, zgodnie z ustawą, jest obliczanie, potrącanie z dochodów ubezpieczonych i przekazywanie składek do ZUS. Zatem każda osoba bądź podmiot zobowiązany do opłacania składek z jakiegokolwiek tytułu za siebie lub za innych ubezpieczonych jest płatnikiem. Może być nim więc również ktoś, kto prowadząc pozarolniczą działalność gospodarczą, sam się zgłasza do ubezpieczeń, albo np. urząd pracy wobec osób bezrobotnych. Kategorie tych podmiotów zostały wymienione w treści komentowanego przepisu, a konstrukcja tego przepisu wskazuje na to, że jest to katalog zamknięty.
●Deklaracja rozliczeniowa zawiera informację o należnych składkach, kwotach rozliczanych w ciężar składek - wypłaconych w tym samym miesiącu świadczeń finansowanych z ubezpieczeń społecznych i budżetu państwa (zasiłków oraz zasiłków rodzinnych - wraz z dodatkami - i pielęgnacyjnych) oraz kwotach należnych do zapłaty. Rozliczenia składek płatnik dokonuje na formularzach rozliczeniowych, sporządzając i przekazując za dany miesiąc do ZUS komplet takich dokumentów. Mówiąc o dokumentach rozliczeniowych, mamy na myśli trzy rodzaje imiennych raportów miesięcznych i jeden formularz deklaracji. Pierwsze dwa raporty - RCA i RZA - to raporty składkowe. Raport RSA jest z kolei dokumentem świadczeniowym. Deklaracja rozliczeniowa ZUS DRA to dokument zbiorczy za wszystkich ubezpieczonych i ze wszystkich tytułów.
●Imienne raporty miesięczne to:
- ZUS RCA - imienny raport miesięczny za daną osobę ubezpieczoną zawierający podstawy wymiaru oraz zestawienie należnych składek na ubezpieczenia społeczne (w podziale na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe oraz źródła ich finansowania) oraz ubezpieczenie zdrowotne. Raport zawiera również kwoty wypłaconych osobie ubezpieczonej świadczeń finansowanych z budżetu państwa;
- ZUS RZA - imienny raport miesięczny za osobę ubezpieczoną podlegającą tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu, zgłoszoną do tego ubezpieczenia w dokumencie ZUS ZZA - zgłoszenie do ubezpieczenia zdrowotnego;
- ZUS RSA - imienny raport miesięczny zawierający informacje o przerwach w opłacaniu składek oraz wypłaconych świadczeniach.
●Co ważne, płatnik rozliczający składki wyłącznie na własne ubezpieczenie przekazuje do ZUS tylko deklarację rozliczeniową ZUS DRA.
Obowiązkiem płatnika składek jest poprawa każdego dokumentu, który okaże się niepoprawny. Przy czym konieczność korekty może zostać stwierdzona zarówno przez niego we własnym zakresie, jak też może go o tym poinformować ZUS.
PRZYKŁAD 1
Deklaracja korygująca
W lipcu 2016 r. pracownik, oprócz wynagrodzenia podstawowego, otrzymał również wypłatę za zlecenie zawarte z własnym pracodawcą. Sporządzając za tego ubezpieczonego raport RCA za ten miesiąc, płatnik popełnił błąd - wskazał jako podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne jedynie kwotę wynagrodzenia zasadniczego. Zauważył jednak swój błąd w październiku i aby go naprawić, przekazał korektę raportu RCA za tego pracownika, w którym jako podstawę wymiaru składek wykazał sumę przychodów z umowy o pracę i umowy cywilnoprawnej. Raport złożył wraz z korygującą deklaracją rozliczeniową DRA.
●Co do zasady płatnicy składają dokumenty w wersji elektronicznej. Bezpłatny program Płatnik stworzono właśnie specjalnie dla nich. Zapewnia on tworzenie, weryfikację i wysyłanie do ZUS dokumentów ubezpieczeniowych, a także wymianę informacji z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych. W razie jakichkolwiek problemów z wypełnianiem dokumentów rozliczeniowych płatnicy mogą skorzystać z podpowiedzi co do zasad wypełniania dokumentów ubezpieczeniowych, zamieszczonych na stronie internetowej www.zus.pl.
●Konto ubezpieczonego - każdy ubezpieczony (pracownik, przedsiębiorca czy zleceniobiorca) posiada indywidualne konto w ZUS. Zakładane jest ono na podstawie pierwszego zgłoszenia do ubezpieczeń. Na koncie zapisuje się dane przekazywane przez płatników składek w dokumentach ubezpieczeniowych (zgłoszeniowych i rozliczeniowych) oraz w zakresie członkostwa w OFE - przez otwarte fundusze emerytalne.
●Konto płatnika to konto, na którym ewidencjonuje się dane identyfikacyjne płatnika. Prowadzone są na nim rozliczenia należnych składek, wypłacanych przez płatnika zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych podlegających zaliczeniu na poczet składek oraz innych składek pobieranych przez Zakład, gromadzi się też dane niezbędne do realizacji przez zakład zadań zleconych odrębnymi przepisami. Konta te są prowadzone przez ZUS stosownie do przepisów art. 33 i następnych ustawy. Szerzej na temat danych zgromadzonych na tych kontach w dalszej części komentarza.
●W ustawie zdefiniowano również pojęcie przychodu, mając przede wszystkim na uwadze, że dalsze przepisy ustawy (art. 18 i 20) wskazują na przychód jako podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne wszystkich ubezpieczonych wymienionych w art. 6. Przez przychód należy zatem rozumieć przychód w rozumieniu ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.) z konkretnych tytułów w nim wymienionych, jak choćby zatrudnienia w ramach stosunku pracy, pobierania zasiłku dla bezrobotnych, prowadzenia pozarolniczej działalności, umowy agencyjnej lub umowy-zlecenia i wiele innych. Definiując pojęcie przychodu, należy zatem sięgnąć do przepisów podatkowych, w myśl których przychodem są otrzymane lub pozostawione do dyspozycji podatnika w roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne oraz wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń. I choć w świetle pojęcia przychodu wydaje się być proste rozstrzygnięcie, czy dane świadczenie otrzymywane przez ubezpieczonego jest przychodem w rozumieniu ustawy, a co się z tym łączy - podlega oskładkowaniu, to jednak w praktyce w przypadku niektórych świadczeń można mieć co do tego wątpliwości. Wówczas jednak w pierwszej kolejności należałoby ustalić, czy dana należność jest przychodem w ocenie właściwego organu podatkowego.
Przykładowo wynagrodzenie za pracę z tytułu nabycia przez pracodawcę z mocy prawa autorskich praw majątkowych do utworu stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Jeśli jednak pracodawca nabywa prawa do utworu stworzonego co prawda przez pracownika, lecz nie w ramach obowiązków pracowniczych i nie na jego zamówienie, wówczas nie podlega ono oskładkowaniu. Więcej na ten temat w komentarzu do art. 18 i 20 ustawy.
1. Ubezpieczenie społeczne rolników, jeżeli nie podlegają oni obowiązkowi ubezpieczeń społecznych na podstawie ustawy, regulują odrębne przepisy.
2. Nie podlegają ubezpieczeniom społecznym określonym w ustawie obywatele państw obcych, których pobyt na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej nie ma charakteru stałego i którzy są zatrudnieni w obcych przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych, misjach, misjach specjalnych lub instytucjach międzynarodowych, chyba że umowy międzynarodowe stanowią inaczej.
●Artykuł ten obejmuje dwie kategorie podmiotów podlegających wyłączeniu z powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych. Są to rolnicy (i pracujący z nimi domownicy), w stosunku do których mają zastosowanie przepisy ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 277 ze zm.), oraz obywatele państw obcych przebywający czasowo w Polsce i zatrudnieni w obcych przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych, misjach, misjach specjalnych lub instytucjach międzynarodowych. Warto zwrócić uwagę, że oprócz wskazanych w tym przepisie wyłączeń poza powszechnym systemem ubezpieczeniowym pozostaje wiele innych grup zawodowych, jak np. funkcjonariusze niektórych służb mundurowych, sędziowie, wojskowi czy prokuratorzy.
●Wróćmy do wyłączeń wprost określonych ustawą - szczegółowe kwestie związane z podleganiem ubezpieczeniom rolników rozstrzyga właściwa ustawa i nie jest to przedmiotem tego komentarza. Należy jednak podkreślić, że składki finansowane przez rolników są tak naprawdę znikomą częścią finansowania rolniczego systemu ubezpieczeń społecznych, a główny ciężar ich finansowania spoczywa w dalszym ciągu na budżecie państwa. Co ciekawe, rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu rolnemu nieprzerwanie co najmniej przez trzy lata, rozpocznie prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracę przy jej prowadzeniu, nadal będzie podlegał temu ubezpieczeniu w okresie jej prowadzenia, o ile łącznie spełni określone warunki, tj. złoży w KRUS oświadczenie o kontynuowaniu tego ubezpieczenia w terminie 14 dni od rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej/współpracy przy jej prowadzeniu, prowadzi jednocześnie działalność rolniczą lub stale pracuje w gospodarstwie rolnym, nie jest pracownikiem i nie pozostaje w stosunku służbowym, nie ma też ustalonego prawa do emerytury lub renty albo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a kwota należnego podatku dochodowego za poprzedni rok podatkowy od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej nie przekracza tzw. rocznej kwoty granicznej (art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Jeśli ubezpieczony nie złoży wymaganego oświadczenia o nieprzekroczeniu kwoty podatku dochodowego, skutkuje to ustaniem ubezpieczenia od dnia rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracy przy prowadzeniu tej działalności.
●W drugiej kategorii podmiotów wskazanych w komentowanym przepisie mieszczą się wyłącznie ci obywatele państw obcych, którzy przebywają czasowo na terenie Polski, i ci, którzy są zatrudnieni w obcych placówkach konsularno-dyplomatycznych. A więc obywatele państw obcych, którzy przebywają w Polsce na stałe, podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym w myśl przepisów ustawy. O stałym pobycie może świadczyć np. posiadanie karty stałego pobytu.
Wyłączeniu podlegają jednak osoby zatrudnione w wymienionych miejscach, wobec których co do zasady umowy międzynarodowe stanowią o niepodleganiu ubezpieczeniu państwa, w którym pełnią swą misję. W razie odmiennych postanowień umów międzynarodowych osoby te będą podlegać polskiemu systemowi ubezpieczeń społecznych na takich samych zasadach, jak obywatele polscy. Co więcej, jeśli obywatel polski posiada równocześnie obywatelstwo innego państwa i jest traktowany tak, jakby posiadał wyłącznie obywatelstwo polskie. Zatem w odniesieniu do niego art. 5 ust. 2 nie znajdzie zastosowania i o ile osoba ta spełnia kryteria podlegania obowiązkowi ubezpieczeń społecznych określone w przepisach ustawy, to tym ubezpieczeniom podlega, nawet jeśli nie ma tu stałego miejsca zamieszkania.
PRZYKŁAD 2
Firma polska, ale praca za granicą
Firma X z siedzibą na terenie Polski zatrudniła obywatela Litwy. Z umowy o pracę wynika, że praca będzie wykonywana w filii tej firmy za granicą. Ponieważ pracownik wykonuje pracę za granicą, nie może być uznany za pracownika wykonującego pracę na terytorium Polski w rozumieniu ustawy. W związku z tym nie będzie podlegał ubezpieczeniom w Polsce.
●Sąd Najwyższy w wyroku z 28 maja 2008 r., sygn. akt I UK 303/07, stwierdził, że z treści komentowanego przepisu nie wynika wymóg łącznego spełnienia przez obywatela państwa obcego przesłanki braku stałego charakteru pobytu na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej ani warunku zatrudnienia w placówkach wymienionych w tym przepisie. Przepis tworzy bowiem dwie niezależne od siebie kategorie określonych w nim osób, które przewidzianemu w nim obowiązkowi nie podlegają. Powinien być on odczytywany w ten sposób, że nie podlegają ubezpieczeniom społecznym określonym w ustawie, po pierwsze, obywatele państw obcych, których pobyt na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej nie ma charakteru stałego, a po drugie - obywatele państw obcych, którzy są zatrudnieni w placówkach wymienionych w drugiej części tego przepisu.
●Ponadto umowy międzynarodowe, których Polska jest stroną, mogą przewidywać, że cudzoziemiec zatrudniony w Polsce lub wykonujący w Polsce działalność nie będzie objęty z tego tytułu ubezpieczeniami. Chodzi o przepisy dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, które określają zasady ustalania właściwego ustawodawstwa w zakresie ubezpieczeń. Przepisy prawa wspólnotowego mają pierwszeństwo przed ustawodawstwem krajowym. Zatem cudzoziemiec zatrudniony w Polsce nie będzie podlegał polskiemu ustawodawstwu w zakresie ubezpieczeń, o ile obowiązek taki wyklucza umowa międzynarodowa, której Polska jest stroną (w przypadku państw spoza UE), lub prawo wspólnotowe.
ROZDZIAŁ II
Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym
1. Obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są:
1) pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów;
2) osobami wykonującymi pracę nakładczą;
3) członkami rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych, zwanymi dalej "członkami spółdzielni";
4) osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, zwanymi dalej "zleceniobiorcami", oraz osobami z nimi współpracującymi, z zastrzeżeniem ust. 4;
5) osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz osobami z nimi współpracującymi;
6) posłami i senatorami pobierającymi uposażenie oraz posłami do Parlamentu Europejskiego, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 30 lipca 2004 r. o uposażeniu posłów do Parlamentu Europejskiego wybranych w Rzeczypospolitej Polskiej, zwanymi dalej "posłami i senatorami";
7) osobami pobierającymi stypendium sportowe, zwanymi dalej "stypendystami sportowymi";
7a) pobierającymi stypendium słuchaczami Krajowej Szkoły Administracji Publicznej;
8) osobami wykonującymi odpłatnie pracę, na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania;
9) osobami pobierającymi zasiłek dla bezrobotnych, świadczenie integracyjne lub stypendium w okresie odbywania szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego dorosłych, na które zostały skierowane przez powiatowy urząd pracy, zwanymi dalej "bezrobotnymi";
9a) osobami pobierającymi stypendium w okresie odbywania szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego dorosłych, na które zostały skierowane przez inne niż powiatowy urząd pracy podmioty kierujące na szkolenie, staż lub przygotowanie zawodowe dorosłych, zwanymi dalej "osobami pobierającymi stypendium";
9b) osobami pobierającymi stypendium na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy w okresie odbywania studiów podyplomowych;
10) duchownymi;
11) żołnierzami niezawodowymi pełniącymi czynną służbę wojskową, z wyłączeniem żołnierzy pełniących służbę kandydacką;
12) osobami odbywającymi służbę zastępczą;
13) (uchylony);
14) (uchylony);
15) (uchylony);
16) (uchylony);
17) (uchylony);
18) (uchylony);
18a) funkcjonariuszami Służby Celnej;
18b) (uchylony);
19) osobami przebywającymi na urlopach wychowawczych lub pobierającymi zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego;
20) osobami pobierającymi świadczenia socjalne wypłacane w okresie urlopu oraz osobami pobierającymi zasiłek socjalny wypłacany na czas przekwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia, a także osobami pobierającymi wynagrodzenie przysługujące w okresie korzystania ze świadczenia górniczego albo w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie, wynikające z odrębnych przepisów lub układów zbiorowych pracy;
21) osobami pobierającymi świadczenie szkoleniowe wypłacane po ustaniu zatrudnienia;
22) członkami rad nadzorczych wynagradzanymi z tytułu pełnienia tej funkcji.
2. Zasady podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym osób rezygnujących z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania bezpośredniej, osobistej opieki nad długotrwale lub ciężko chorym członkiem rodziny oraz wspólnie niezamieszkującymi matką, ojcem lub rodzeństwem, za które ośrodek pomocy społecznej opłaca składkę, regulują przepisy o pomocy społecznej.
2a. Za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna wójt, burmistrz lub prezydent miasta opłaca składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe od podstawy odpowiadającej wysokości odpowiednio:
1) świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego przysługujących na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych,
2) zasiłku dla opiekuna przysługującego na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przez okres niezbędny do uzyskania 25-letniego okresu ubezpieczenia (składkowego i nieskładkowego), z zastrzeżeniem art. 87 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 748, 1240, 1302 i 1311).
2b. Wójt, burmistrz lub prezydent miasta nie opłaca składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, jeżeli podlega ona obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu na podstawie ustawy lub na podstawie odrębnych przepisów lub jest ubezpieczona na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2016 r. poz. 277).
2c. Wójt, burmistrz lub prezydent miasta, jeżeli wypłaca osobie świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, może wystąpić do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o udzielenie informacji o przebiegu ubezpieczenia oraz za jaki okres za tę osobę powinien opłacać składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
2d. Sposób opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe osób świadczących pracę na podstawie umowy uaktywniającej, reguluje ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (Dz. U. z 2016 r. poz. 157).
3. (uchylony)
3a. (uchylony)
4. Osoby określone w ust. 1 pkt 4 nie podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, jeżeli są uczniami gimnazjów, szkół ponadgimnazjalnych, szkół ponadpodstawowych lub studentami, do ukończenia 26 lat.
4a. Przepisu ust. 4 nie stosuje się do osób świadczących pracę na podstawie umowy uaktywniającej określonej w ustawie, o której mowa w ust. 2d.
5. (uchylony)
6. (uchylony).
●Artykuł 6 jest pierwszym z przepisów rozdziału 2 regulujących zasady podlegania poszczególnym ubezpieczeniom. Skatalogowano w nim wszystkie podmioty objęte obowiązkiem ubezpieczenia emerytalnego i ubezpieczeń rentowych. Jest to katalog zamknięty, obejmujący osoby fizyczne, które uzyskują przychód na skutek własnej aktywności bądź korzystają z pomocy państwa, które ma im zapewnić świadczenia wynikające z ubezpieczenia. Ubezpieczeni pozostający w określonym stosunku prawnym, prowadzący określoną działalność lub posiadający określony status, automatycznie stają się podmiotami ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Podkreślenia wymaga fakt, że stosunek ubezpieczenia społecznego nie powstaje w drodze umowy, lecz wynika z przepisów prawa i nie jest uzależniony ani od woli ubezpieczonego, ani od decyzji organu rentowego (tak np. Sąd Najwyższy w wyroku z 19 marca 2007 r., sygn. akt III UK 133/06). A zatem z chwilą powstania tytułu rodzącego obowiązek ubezpieczenia ubezpieczony zostaje nim objęty obowiązkowo i nie może w żaden sposób sam zdecydować o wystąpieniu z powszechnych ubezpieczeń. Zasady podlegania określonemu rodzajowi ubezpieczeń społecznych wynikają bowiem z przepisów o charakterze bezwzględnie obowiązującym.
●Warunkiem niezbędnym dla powstania obowiązku ubezpieczeń jest zatrudnienie (rozumiane szeroko jako każda aktywność stanowiąca tytuł ubezpieczenia zgodnie z tym przepisem) na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Co do zasady nie ma tutaj znaczenia obywatelstwo danej osoby. Ubezpieczeniem są objęci zatem zarówno obywatele polscy, jak i cudzoziemcy, niezależnie od tego, gdzie zamieszkują, o ile wykonują pracę na terenie Polski. Wyjątek został określony w art. 5 ust. 2 ustawy i tam omówiony.
●W grupie ubezpieczonych objętych obowiązkowymi ubezpieczeniami mieszczą się m.in. osoby wykonujące pracę nakładczą zwaną popularnie chałupnictwem, członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych, posłowie i senatorowie, duchowni, bezrobotni rozumiani jako osoby pobierające zasiłki dla bezrobotnych czy funkcjonariusze służby celnej oraz wiele innych podmiotów. Większość z wymienionych w art. 6 grup nie wymaga szczególnego komentarza, ale nad niektórymi warto się pochylić.
●Najszerszą grupą zawodową objętą powszechnym obowiązkiem ubezpieczeń społecznych są pracownicy. Odwołajmy się do definicji zawartej w art. 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 1502 ze zm.; dalej: k.p.) - pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Przepis ten doprecyzowuje niejako treść art. 8 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy. Na użytek ubezpieczeń społecznych definicja pracownika jest nieco szersza niż ta określona w k.p., co wynika z art. 8 ust. 2a, który stanowi, że za pracownika uważa także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy-zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Ustawodawca wyłączył wprost z tej grupy prokuratorów, z których wynagrodzeń nie są odprowadzane składki na ubezpieczenia społeczne, ale również osoby będące pracownikami w rozumieniu przepisów k.p., jeżeli spełniają kryteria określone dla osób współpracujących. Wówczas dla celów ubezpieczeń są oni traktowani jak osoby współpracujące - szerzej w komentarzu do art. 8 ustawy.
●Co do zasady obowiązek ubezpieczeń powstaje od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku. Od tej zasady zdarzają się wyjątki. Jeżeli zatem pracownik przebywa na urlopie bezpłatnym bądź wychowawczym, to mimo trwania stosunku pracy nie jest uważany za pracownika w rozumieniu ustawy. Co istotne, osoby przebywające na urlopie wychowawczym również podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom, ale z odrębnego tytułu, podobnie jak osoby pobierające zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego. Składki za te osoby finansuje w całości budżet państwa za pośrednictwem ZUS.
●Gdy pracownik podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy, pracodawca ma obowiązek ponownie go zgłosić do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego z datą, z którą go wcześniej wyrejestrował, w ciągu 7 dni od złożenia przez niego oświadczenia o gotowości podjęcia pracy. Podjęcie przez pracownika w tym terminie zatrudnienia skutkuje reaktywowaniem stosunku pracy, a to jest równoznaczne z tym, że osoba przywrócona do pracy podlegała przez cały ten czas - w tym także w okresie od ustania stosunku pracy wskutek bezskutecznego wypowiedzenia umowy o pracę do dnia przywrócenia do pracy - ubezpieczeniom społecznym jako pracownik.
●Obowiązkiem ubezpieczeń społecznych zostały również objęte osoby świadczące pracę na podstawie umów prawa cywilnego, czyli umowy agencyjnej, umowy-zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której na mocy kodeksu cywilnego stosuje się przepisy dotyczące zlecenia. Obowiązek ten istnieje od dnia oznaczonego w danej umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania, do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia tej umowy. Ubezpieczeniom podlegają także osoby, które współpracują ze zleceniobiorcami. Wyjątkiem jest oczywiście umowa o dzieło, gdyż wykonawca takiej umowy nie podlega ubezpieczeniom społecznym. Obowiązek ubezpieczenia powstaje jedynie w przypadku zawarcia umowy o dzieło z podmiotem, z którym strona umowy o dzieło pozostaje w stosunku pracy na mocy art. 8 ust. 2a usus.
●W ramach umów o świadczenie usług, do których stosuje się przepisy o zleceniu, warto wyróżnić kontrakt menedżerski. Treść tej umowy nie pokrywa się z żadną umową regulowaną w prawie cywilnym czy w innych ustawach, choć przeważnie umowa tak nazwana przez strony nosi cechy umowy-zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu cywilnego o zleceniu. Istota kontraktu menedżerskiego sprowadza się do zarządzania przedsiębiorstwem przez wykwalifikowanego menedżera w imieniu i na rzecz przedsiębiorcy. Osoba zarządzająca zakładem pracy w imieniu pracodawcy może być zatrudniona na podstawie umowy o pracę bądź innej umowy prawa cywilnego, a właściwa kwalifikacja tej umowy zależy od okoliczności konkretnego przypadku. Jeśli kontrakt menedżerski ma charakter umowy o pracę, osoba wykonująca tę umowę podlega ubezpieczeniom społecznym na takich samych zasadach jak pracownik.
●Wyłączeniu spod ogólnej zasady podlegania ubezpieczeniom przez zleceniobiorców podlegają uczniowie gimnazjów, szkół ponadgimnazjalnych, szkół ponadpodstawowych oraz studenci poniżej 26. roku życia. Studentami w rozumieniu ustawy są jedynie studenci pierwszego i drugiego stopnia, ale już nie uczęszczający na studia trzeciego stopnia, czyli studia doktoranckie.
Nawet więc w przypadku gdy ZUS zakwestionuje zasadność zakwalifikowania umowy jako umowy o dzieło i stwierdzi, że w rzeczywistości jest to umowa-zlecenia, nie będzie to miało wpływu na konieczność zapłaty składek, o ile stroną umowy jest student do 26. roku życia.
PRZYKŁAD 3
Student nie zapłaci składek
ZUS zakwestionował umowę zawartą pomiędzy Joanną Nowak a spółką X, której przedmiotem było przygotowanie raportów do badania. W ramach zawartej umowy o dzieło Joanna Nowak przygotowywała produkty do badania przez konsumentów. ZUS uznał, że jest to w istocie umowa o świadczenie usług, a nie umowa o dzieło. W toku postępowania przed sądem przyznał on organowi rację co do kwalifikacji zawartych umów, jednak ustalił, że ubezpieczona w okresie zawartej umowy była studentką poniżej 26. roku życia i jako taka nie podlegała ubezpieczeniom, czego ZUS nie zbadał.
Status zleceniobiorcy powinien być jednak badany przez płatnika na bieżąco. Jeśli w trakcie trwania umowy-zlecenia i wykonywania na jej podstawie pracy straci status studenta, płatnik powinien go zgłosić do ubezpieczeń z dniem jego utraty. Nie ma bowiem znaczenia, że w dniu zawierania umowy zleceniobiorca był studentem.
PRZYKŁAD 4
Skreślenie z listy
Jan Kowalski, student trzeciego roku prawa, zrezygnował ze studiów w trakcie roku akademickiego. Kiedy był studentem, pracował i nadal pracuje na zlecenie w firmie X. Z tego tytułu nie były za niego odprowadzane składki, ponieważ jako 23-letni student im nie podlegał. Po skreśleniu z listy studentów jego zleceniodawca powinien zgłosić go do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z dniem, w którym utracił on status studenta.
●Wyłączenie studentów spod ubezpieczeń nie będzie obowiązywało w razie świadczenia przez nich pracy na podstawie umowy uaktywniającej określonej w ustawie z 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat trzech (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 157). Składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe oraz na ubezpieczenie zdrowotne niań zatrudnionych na podstawie umowy uaktywniającej opłaca ZUS albo rodzic, który wówczas staje się płatnikiem składek takiego ubezpieczonego. Warunkiem opłacenia składek przez ZUS jest zgłoszenie niani do ubezpieczeń przez rodziców (rodzica samotnie wychowującego dziecko), którzy są zatrudnieni (umowa o pracę, o świadczenie usług, prowadzenie pozarolniczej lub rolniczej działalność), a ich dziecko nie jest umieszczone w żłobku, klubie dziecięcym ani nie zostało objęte opieką sprawowaną przez dziennego opiekuna. Szczegółowe kwestie związane z opłacaniem składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne niań nie są jednak przedmiotem tego komentarza.
●Szczególny tytuł ubezpieczenia społecznego stanowi korzystanie z pomocy społecznej przez osoby nieaktywne zawodowo, które przebywają na urlopach bezpłatnych lub zrezygnowały z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad członkiem rodziny. Artykuł 6 ust. 2 zawiera w tym zakresie odesłanie do przepisów ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 930 ze zm.). Składkę za taką osobę opłaca ośrodek pomocy społecznej przez okres sprawowania opieki, nie dłużej jednak niż przez okres niezbędny do uzyskania wymaganego okresu ubezpieczenia (składkowego i nieskładkowego). Warunkiem niezbędnym przyznania takiego świadczenia jest właśnie związek ustania zatrudnienia z koniecznością sprawowania takiej opieki.
●Obowiązek ubezpieczenia powstaje również w związku z pobieraniem świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego albo zasiłku dla opiekuna i jest realizowany przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta w formie opłacania składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, finansowanej z dotacji celowej z budżetu państwa. Nie jest jednak tak, że składka jest opłacana za wszystkie osoby pobierające świadczenie pielęgnacyjne. Nie podlegają mu bowiem ci, którzy podlegają obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu bądź na podstawie odrębnych przepisów. Okoliczności te oraz okres, przez który za daną osobę powinien opłacać składkę ww. podmiot, ustala on sam w drodze wystąpienia do ZUS o udzielenie informacji o przebiegu ubezpieczenia.
●Osoby prowadzące pozarolniczą działalność oraz z nimi współpracujące w rozumieniu komentowanego przepisu to nie tylko przedsiębiorcy zdefiniowani według przepisów ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 584 ze zm.), a więc osoby prowadzące stricte działalność gospodarczą, ale również inne podmioty wymienione w art. 8 ust. 6 ustawy prowadzące działalność w różnych formach. Są to twórcy i artyści, osoby prowadzące działalność w zakresie wolnego zawodu, wspólnicy spółek osobowych (cywilnej, jawnej, komandytowej lub partnerskiej), wspólnicy jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a także osoby prowadzące niepubliczne szkoły, placówki lub ich zespoły na podstawie przepisów o systemie oświaty. Obowiązkiem tym objęte zostały również osoby współpracujące z prowadzącym działalność gospodarczą. Okolicznością włączającą osoby współpracujące do ubezpieczenia społecznego jest prowadzenie przez nie wspólnego gospodarstwa domowego z członkami rodziny prowadzącymi działalność gospodarczą lub zleceniobiorcami. Katalog osób współpracujących jest ograniczony i obejmuje małżonka, dziecko własne, drugiego małżonka bądź przysposobione, rodzica, macochę, ojczyma i osobę przysposabiającą. Osoby spokrewnione bądź spowinowacone, nieprowadzące wspólnego gospodarstwa domowego, podlegają ubezpieczeniu społecznemu z tytułów wynikających z umów o zatrudnienie, w tym umów o pracę lub zlecenia. Szerzej na ten temat w dalszej części komentarza.
Podkreślić przy tym warto, że do powstania obowiązku podlegania ubezpieczeniom z tego tytułu niezbędne jest, aby działalność była faktycznie wykonywana. Samo zarejestrowanie działalności w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej nie stanowi jeszcze o podleganiu ubezpieczeniom.
1. Obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby sprawujące osobistą opiekę nad dzieckiem, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są:
1) osobami, które prowadziły pozarolniczą działalność gospodarczą przez okres co najmniej 6 miesięcy i zaprzestały jej prowadzenia albo zawiesiły wykonywanie działalności gospodarczej na podstawie art. 14a ust. 1d ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2015 r. poz. 584, z późn. zm.);
2) osobami, które prowadziły inną niż określona w przepisach o swobodzie działalności gospodarczej pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6, przez okres co najmniej 6 miesięcy i które zaprzestały jej prowadzenia;
3) zleceniobiorcami, którzy wykonywali pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, przez okres co najmniej 6 miesięcy i którzy zaprzestali jej wykonywania;
4) osobami współpracującymi, o których mowa w art. 8 ust. 11, przez okres co najmniej 6 miesięcy z osobami, o których mowa w pkt 1-3, i które zaprzestały tej współpracy;
5) osobami duchownymi, podlegającymi z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym przez okres co najmniej 6 miesięcy.
2. Warunek prowadzenia pozarolniczej działalności, działalności zarobkowej i współpracy lub bycia osobą duchowną przez okres co najmniej 6 miesięcy uważa się za spełniony, jeżeli osoby, o których mowa w ust. 1, podlegały z tych tytułów nieprzerwanie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym bezpośrednio przed dniem rozpoczęcia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem i opłacały składki na te ubezpieczenia.
3. Prawo do objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi przysługuje jednemu z rodziców, pod warunkiem że drugi rodzic nie jest objęty ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tego tytułu albo ubezpieczeniami określonymi w art. 6 ust. 1 pkt 19 lub art. 6b.
4. Prawo do finansowania składek z budżetu państwa, jeżeli jedno z rodziców przebywa na urlopie wychowawczym, a drugie jednocześnie spełnia warunki określone w ust. 1, przysługuje osobie przebywającej na urlopie wychowawczym.
5. Prawo do objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi przysługuje przez okresy, o których mowa w art. 4 pkt 17, i może być wykorzystane w całości lub w nie więcej niż 4 częściach.
●Ten tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych został wprowadzony do ustawy 1 września 2013 r. Poszerzył on katalog obowiązkowych ubezpieczeń określony w art. 6, definiując, jakie podmioty należy traktować jako osoby sprawujące osobistą opiekę nad dzieckiem, poza oczywiście przebywającymi na urlopach wychowawczych i macierzyńskich. Przepis wprowadza swoisty okres karencji - wymóg prowadzenia pozarolniczej działalności, działalności zarobkowej i współpracy lub bycia osobą duchowną przez okres co najmniej 6 miesięcy bezpośrednio przed dniem rozpoczęcia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, przy czym nie są brane pod uwagę przerwy w opłacaniu składek spowodowane pobieraniem świadczeń z ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego. Co ważne, osoby sprawujące opiekę podlegają z tego tytułu ubezpieczeniom, tylko jeśli nie mają innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych i nie mają prawa do emerytury lub renty, co wynika z art. 9 ust. 6 ustawy.
PRZYKŁAD 5
Konieczna rezygnacja z innych tytułów
Przedsiębiorca prowadzący działalność od ponad pół roku jednocześnie wykonuje projekty w ramach umowy-zlecenia. Aby zapewnić osobistą opiekę nad dzieckiem i z tego tytułu podlegać ubezpieczeniom, musi zaprzestać świadczenia usług w ramach umowy-zlecenia i wyrejestrować się z ubezpieczeń z tego tytułu.
Celem wprowadzenia tego rozwiązania było niewątpliwie zapewnienie osobom prowadzącym działalność gospodarczą ochrony analogicznej do tej przewidzianej dla pracowników, w przypadku konieczności sprawowania opieki na dzieckiem.
1. Obowiązkowo ubezpieczeniu emerytalnemu podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są osobami sprawującymi osobistą opiekę nad dzieckiem, a które nie spełniają warunków do podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, o których mowa w art. 6a.
2. Prawo do objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym przysługuje jednemu z rodziców, pod warunkiem że drugi rodzic nie jest objęty ubezpieczeniem emerytalnym z tego tytułu albo ubezpieczeniami określonymi w art. 6 ust. 1 pkt 19 lub art. 6a.
3. Prawo do objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym przysługuje przez okresy, o których mowa w art. 4 pkt 17, i może być wykorzystane w całości lub w nie więcej niż 4 częściach.
●Przepis ten, wprowadzony równocześnie z poprzednim, wdraża obowiązek ubezpieczeń emerytalnych dla osób, które nie spełniają warunków określonych w art. 6a, czyli tych, które nie prowadziły działalności co najmniej przez 6 miesięcy. Nawet zatem osoba, która krótko prowadziła działalność gospodarczą i podejmuje decyzję o jej zawieszeniu wobec konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem, ma zapewnione z mocy ustawy ubezpieczenie emerytalne, a składkę pokrywa budżet państwa. Podobnie jak w sytuacji określonej w art. 6a - obowiązek podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu powstaje tylko wówczas, gdy ubezpieczony nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie ma innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń.
Prawo do dobrowolnego objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi przysługuje osobom, które nie spełniają warunków do objęcia tymi ubezpieczeniami obowiązkowo.
●Komentowany przepis, w odróżnieniu od swojego brzmienia z 2013 r., nie wymienia już grup osób, które mogą być dobrowolnie objęte ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi, tylko wprowadza generalną zasadę, w myśl której dobrowolnym ubezpieczeniom podlegają osoby, które nie posiadają w Polsce żadnego tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń. Ubezpieczenie dobrowolne jest niejako wyjątkiem od ogólnej zasady przymusowości ubezpieczeń społecznych, i w odróżnieniu od obowiązkowych ubezpieczeń zgłoszenie do niego ma charakter konstytutywny, co oznacza, że dla powstania tego ubezpieczenia niezbędny jest wniosek ubezpieczonego.
● Podstawę wymiaru składek tych osób stanowi zadeklarowana przez ubezpieczonego kwota, nie niższa niż kwota płacy minimalnej, a całość składki na dobrowolne ubezpieczenie jest opłacana przez ubezpieczonego z własnych środków. Bez wątpienia jednak, jeśli chodzi o prawo do przyszłych świadczeń z ubezpieczenia, okres dobrowolnego ubezpieczenia jest traktowany na równi z okresami ubezpieczenia obowiązkowego.
Na gruncie tego przepisu w doktrynie pojawiła się pewna wątpliwość związana z brakiem wyraźnego wskazania w nim, że powstanie obowiązku ubezpieczenia uzależnione jest od powstania tytułu do ubezpieczeń na obszarze Polski, jak to jest w art. 6, 6a i 6b. Nie można jednak tego przepisu interpretować w taki sposób, że każdy, niezależnie od miejsca powstania tytułu do ubezpieczeń, może złożyć wniosek o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem w ZUS. W tym przypadku powstanie tytułu do ubezpieczeń również musi mieć miejsce na terenie naszego kraju.
1. Za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy, z zastrzeżeniem ust. 2 i 2a.
2. Jeżeli pracownik spełnia kryteria określone dla osób współpracujących, o których mowa w ust. 11 - dla celów ubezpieczeń społecznych jest traktowany jako osoba współpracująca.
2a. Za pracownika, w rozumieniu ustawy, uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.
3. Za osobę wykonującą pracę nakładczą uważa się osobę zatrudnioną na podstawie umowy o pracę nakładczą.
4. Za członka spółdzielni uważa się członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej, innej spółdzielni zajmującej się produkcją rolną oraz spółdzielni kółek rolniczych, zajmujących się produkcją rolną, działających zgodnie z art. 138-178 oraz art. 180 § 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz. U. z 2016 r. poz. 21), który wykonuje pracę na rzecz spółdzielni na innej podstawie niż stosunek pracy lub wytwarza na jej rzecz produkty rolne w prowadzonym przez siebie gospodarstwie.
5. Na równi z członkiem spółdzielni, o którym mowa w ust. 4, traktuje się inne osoby, które wykonują pracę w spółdzielni lub w gospodarstwie rolnym spółdzielni na innej podstawie niż stosunek pracy, niebędące jej członkami i wynagradzane według zasad obowiązujących członków spółdzielni, w tym kandydatów na członka spółdzielni.
6. Za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się:
1) osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych;
2) twórcę i artystę;
3) osobę prowadzącą działalność w zakresie wolnego zawodu:
a) w rozumieniu przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne,
b) z której przychody są przychodami z działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych;
4) wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej;
5) osobę prowadzącą publiczną lub niepubliczną szkołę, inną formę wychowania przedszkolnego, placówkę lub ich zespół, na podstawie przepisów o systemie oświaty.
7. Za twórcę, o którym mowa w ust. 6 pkt 2, uważa się osobę, która tworzy dzieła w zakresie architektury, architektury wnętrz, architektury krajobrazu, urbanistyki, literatury pięknej, sztuk plastycznych, muzyki, fotografiki, twórczości audiowizualnej, choreografii i lutnictwa artystycznego oraz sztuki ludowej, będące przedmiotem prawa autorskiego.
8. Za artystę, o którym mowa w ust. 6 pkt 2, uważa się osobę wykonującą zarobkowo działalność artystyczną w dziedzinie sztuki aktorskiej i estradowej, reżyserii teatralnej i estradowej, sztuki tanecznej i cyrkowej oraz w dziedzinie dyrygentury, wokalistyki, instrumentalistyki, kostiumografii, scenografii, a także w dziedzinie produkcji audiowizualnej reżyserów, scenarzystów, operatorów obrazu i dźwięku, montażystów i kaskaderów.
9. Uznanie działalności za twórczą lub artystyczną i ustalenie daty jej rozpoczęcia następuje w formie decyzji Komisji do Spraw Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców, działającej przy ministrze właściwym do spraw kultury.
10. Minister właściwy do spraw kultury w uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw zabezpieczenia społecznego powołuje, w drodze rozporządzenia, komisję, o której mowa w ust. 9, oraz szczegółowo określa jej zadania, a także skład i tryb działania.
11. Za osobę współpracującą z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz zleceniobiorcami, o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5, uważa się małżonka, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione, rodziców, macochę i ojczyma oraz osoby przysposabiające, jeżeli pozostają z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu tej działalności lub wykonywaniu umowy agencyjnej lub umowy zlecenia; nie dotyczy to osób, z którymi została zawarta umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego.
12. Za stypendystę sportowego uważa się osobę pobierającą stypendium sportowe, z wyjątkiem osób uczących się lub studiujących, jeśli nie podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innego tytułu.
13. Za osobę duchowną uważa się duchownego oraz członków zakonów męskich i żeńskich Kościoła Katolickiego, innych kościołów i związków wyznaniowych, z wyjątkiem alumnów seminariów duchownych, nowicjuszów, postulantów i juniorystów, którzy nie ukończyli 25. roku życia.
14. Na równi z zatrudnieniem na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej uważa się zatrudnienie obywateli polskich za granicą w polskich przedstawicielstwach dyplomatycznych i urzędach konsularnych, w stałych przedstawicielstwach przy Organizacji Narodów Zjednoczonych i innych misjach lub misjach specjalnych, a także w innych polskich placówkach, instytucjach lub przedsiębiorstwach, chyba że umowy międzynarodowe stanowią inaczej.
15. Za osobę w stosunku służby uważa się żołnierzy zawodowych oraz funkcjonariuszy:
1) Policji;
2) Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu;
2a) Centralnego Biura Antykorupcyjnego;
3) Straży Granicznej;
4) Państwowej Straży Pożarnej;
5) Służby Więziennej;
6) Służby Celnej;
6a) Służby Kontrwywiadu Wojskowego i Służby Wywiadu Wojskowego;
7) Biura Ochrony Rządu.
●Pracownikiem jest osoba pozostająca w stosunku pracy w rozumieniu art. 22 par. 1 k.p., zgodnie z którym poprzez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Ustawa opiera się na definicji z k.p., jednak rozszerza ją. Te modyfikacje wywierają skutki jedynie w sferze ubezpieczeń społecznych (ust. 2 i 2a).
Powstanie tytułu ubezpieczenia ma charakter wtórny wobec uznania danej osoby za pracownika. Uzyskania tego statusu nie można utożsamiać z podpisaniem umowy o pracę. Umowa o pracę jedynie potwierdza umówione warunki pracy i nie kreuje sama w sobie automatycznego objęcia ubezpieczeniem. Jak zauważył m.in. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 20 sierpnia 2015 r., sygn. akt III AUa 426/15, uruchomienie stosunku ubezpieczeniowego może się odnosić wyłącznie do ważnego stosunku pracy, a więc takiego, który stanowi wyraz woli obu stron realizowania celów, którym umowa ma służyć. Przesłankę nawiązania pracowniczego stosunku ubezpieczenia oraz wynikającego z tego stosunku prawa do świadczenia stanowi przy tym nie samo zawarcie umowy o pracę, lecz zatrudnienie. Rozróżnienie tych dwóch pojęć jest niezwykle ważne w przypadku wątpliwości, czy dana osoba podlega ubezpieczeniom społecznym jako pracownik. W praktyce najczęściej dotyczy to osób, które krótko po zgłoszeniu przez płatnika do ubezpieczeń występują z tego tytułu o świadczenia z ubezpieczenia chorobowego (zasiłek chorobowy lub macierzyński). Zakład Ubezpieczeń Społecznych w takich wypadkach przeprowadza kontrolę, w wyniku której często stwierdza, że dana osoba nie podlega ubezpieczeniom pracowniczym, gdyż umowa o pracę została zawarta dla pozoru w rozumieniu art. 83 par. 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 380 ze zm.), w związku z czym stosunek pracy nie powstał. Najczęściej dotyczy to kobiet w ciąży.
Sąd Najwyższy w wyroku z 29 marca 2006 r., sygn. akt II UK 119/05, stwierdził, że ochrona prawa ubezpieczeń społecznych nie przysługuje (nie istnieje) tylko wtedy, gdy przy zawieraniu umów o pracę obie strony miały świadomość, iż pracownik nie będzie świadczyć pracy, a właściciel firmy nie będzie z niej korzystać. W pozostałych przypadkach ZUS nie może podważać istnienia pracowniczego tytułu ubezpieczeniowego tylko na tej podstawie, że za pracownika odprowadzano składki przez krótki czas lub pracownica w momencie podpisywania umowy o pracę była w ciąży. Duże znaczenie dla istniejącej obecnie linii orzeczniczej sądów ma wyrok SN z 6 lutego 2006 r., sygn. akt III UK 156/05, w którego uzasadnieniu zawarto stwierdzenie, że zawarcie umowy o pracę w okresie ciąży, nawet gdyby głównym motywem było uzyskanie zasiłku macierzyńskiego, nie jest naganne ani tym bardziej sprzeczne z prawem.
PRZYKŁAD 6
Motywacja nie jest ważna
Pani Anna przez 10 lat pracowała wyłącznie na umowy o dzieło zawierane z różnymi firmami. Gdy zaszła w ciążę, teść zatrudnił ją w swojej firmie na stanowisku asystentki z wynagrodzeniem 8000 zł. Pani Anna przystąpiła do pracy, wykonywała obowiązki określone w umowie o pracę przez ok. 4 tygodnie, po czym przez kilka miesięcy aż do porodu przedstawiała zaświadczenia o niezdolności do pracy.
ZUS wydał decyzję, w której stwierdził, że pani Anna nie podlega ubezpieczeniom, Jego wątpliwości wzbudziło to, że pani Anna nigdy nie podlegała ubezpieczeniom społecznym, po czym uzyskała zatrudnienie z wysokim wynagrodzeniem, a po kilku tygodniach stała się niezdolna do pracy. Sąd zmienił decyzję organu rentowego, wskazując, że jak udowodniono przed sądem, pani Anna przystąpiła do wykonywania swoich obowiązków, stosunek pracy został więc nawiązany, zaś rzeczywista motywacja pani Anny i jej teścia co do zatrudnienia nie ma znaczenia - pracowniczy tytuł ubezpieczeniowy powstał, a co za tym idzie, także prawo do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego.
Osoby, w stosunku do których ZUS wydał decyzję stwierdzającą brak pracowniczego tytułu ubezpieczeniowego, powinny więc udowodnić, że do nawiązania stosunku pracy doszło, bo przystąpiły do wykonywania umówionych obowiązków.
Należy jednak zauważyć, że bezcelowe jest podważanie możliwości badania przez ZUS tych okoliczności. Także sądy wielokrotnie podkreślały, że organ rentowy ma prawo do badania istnienia tytułów ubezpieczeniowych osób, które zostały do ubezpieczeń zgłoszone. Samo zgłoszenie do ZUS nie powoduje bowiem automatycznego powstania tytułu ubezpieczeniowego i uznania zgłoszonego za pracownika. Jest to czynność deklaratoryjna (potwierdzającą dany stan rzeczy), do której płatnik jest zobowiązany ustawą. Dla oceny statusu zgłoszonej osoby nie będzie miało też znaczenia opłacanie składek jak za pracownika, nawet przez długi czas. Warto też podkreślić, że ZUS w takich wypadkach nie wyłącza z ubezpieczeń, które to określenie funkcjonuje w potocznym obiegu, ale stwierdza, iż pracowniczy (lub inny) tytuł ubezpieczeniowy nie istnieje lub nie istniał w danym czasie.
●W związku z coraz powszechniejszą praktyką zastępowania umów o pracę umowami cywilnoprawnymi ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie do k.p. przepisów uszczegółowiających (art. 22 par. 11 oraz par. 12), zgodnie z którymi zatrudnienie w warunkach określonych w art. 22 par. 1 jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy, oraz że nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną. Z punktu widzenia ubezpieczeń społecznych jest to o tyle istotne, że pracownik podlega pełnym ubezpieczeniom, zaś zleceniobiorca obowiązkowo podlega ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu, wypadkowemu, zaś chorobowe jest dla niego dobrowolne, zaś wykonujący pracę na podstawie umowy o dzieło nie podlega ubezpieczeniom społecznym w ogóle. Jednak nawet jeśli umowa zawarta między stronami będzie nosiła nazwę umowy-zlecenia, o świadczenie usług czy o dzieło, ale dana osoba będzie wykonywała swoje obowiązki, wypełniając definicję zawartą w art. 22 par. 1, w świetle prawa jest pracownikiem. Oznacza to, że podlega pełnym obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. W dotychczasowej praktyce ZUS ogranicza się do kwestionowania umów o dzieło, kwalifikując je często jako umowy o świadczenie usług, do których stosuje się przepisy o zleceniu i nakazuje zapłatę zaległych składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe. Wiele z tych umów spełnia jednak warunki do uznania ich za umowy o pracę, co powoduje, że płatnik powinien być zobowiązany do zapłaty także zaległej składki chorobowej. Co do zasady jednak stwierdzenie istnienia stosunku pracy następuje w wyniku wytoczenia powództwa przed sądem pracy, do czego ZUS nie jest legitymowany. Gdyby jednak zleceniobiorca lub przyjmujący dzieło do wykonania uzyskali korzystny dla siebie wyrok stwierdzający istnienie stosunku pracy od określonego momentu, płatnik byłby zobowiązany opłacić zaległe składki w tym okresie jak za pracownika.
●Nie zawsze jednak zawarcie umowy o pracę i podjęcie obowiązków w niej określonych pozwoli na uzyskanie pracowniczego tytułu ubezpieczeniowego. Zgodnie z art. 8 ust. 2 pracownika można uznać za osobę współpracującą w rozumieniu ust. 11, o ile spełnia określone tam kryteria. Osobą współpracującą z przedsiębiorcą lub zleceniobiorcą może więc być małżonek, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione, rodzice, macocha i ojczym oraz osoby przysposabiające, jeżeli pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu tej działalności lub wykonywaniu umowy agencyjnej lub umowy-zlecenia. Zasada ta nie dotyczy osób, z którymi została zawarta umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego.
PRZYKŁAD 7
Żona jednak współpracownikiem
Pan Krzysztof zarejestrował działalność gospodarczą (prowadzenie sklepu internetowego). Pomagała mu w tym żona, składając zamówienia u dostawców, przyjmując i realizując zlecenia. Pan Krzysztof podpisał z żoną umową o pracę z wynagrodzeniem 3 tys. zł, po czym po miesiącu żona stała się niezdolna do pracy. ZUS odmówił wypłaty zasiłku, stwierdzając, że żona pana Krzysztofa nie jest pracownikiem, ale osobą współpracującą przy prowadzeniu działalności gospodarczej, dla której zgodnie z przepisami ustawy zasiłkowej wymagany jest 90-dniowy okres podlegania ubezpieczeniu chorobowemu.
●Nie każda pomoc małżonkowi czy rodzicowi w prowadzeniu firmy będzie zakwalifikowana jako współpraca. Jak zauważają sądy, będzie tak wtedy, gdy ma charakter stały i bez której dochody z działalności nie osiągałyby takiego pułapu, jaki zapewnia współdziałanie członka rodziny przy tym przedsięwzięciu (tak Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 15 kwietnia 2016 r., sygn. akt III AUa 1730/15). Jako cechy konstytutywne współpracy sąd w Gdańsku wskazał:
a) istotny ciężar gatunkowy działań współpracownika, które nie mogą mieć charakteru wtórnego,
b) bezpośredni związek z przedmiotem działalności gospodarczej,
c) stabilność i zorganizowanie,
d) znaczący czas i częstotliwość podejmowanych robót.
Nie będą więc współpracą incydentalne czynności podejmowane okazjonalnie. Są to jednak kryteria nieostre i każdorazowo muszą podlegać ocenie sądu.
Ponadto warunkiem niezbędnym, aby członka rodziny można było zakwalifikować jako współpracownika, jest prowadzenie wspólnego z przedsiębiorcą gospodarstwa domowego rozumianego łącznie jako wspólne zamieszkiwanie i zaspokajanie potrzeb. ZUS precyzuje tę sytuację w ten sposób, że pozostające w niej osoby mają zaspokajane potrzeby ze środków będących w dyspozycji wspólnoty (rodziny). Oznacza to również, że istotny jest nie tylko adres zamieszkania (zameldowania), lecz także okoliczności takie jak prowadzenie wspólnego budżetu domowego oraz współpraca w załatwianiu codziennych spraw życiowych (tak ZUS w interpretacji z 6 października 2015 r., znak WPI/200000/43/1109/2015). Jeśli ten warunek nie zostanie spełniony, członek rodziny będzie mógł podlegać ubezpieczeniu jak zwykły pracownik, a nie współpracownik.
PRZYKŁAD 8
Wspólny adres, oddzielne gospodarstwa
Pani Irena prowadzi kwiaciarnię, w której zatrudniła swoją córkę. ZUS zakwestionował pracowniczy tytuł ubezpieczeniowy, stwierdzając, że córka spełnia warunki do uznania za współpracownika.
Sąd uwzględnił odwołanie od decyzji, gdyż pani Irena wykazała, że mimo iż córka zamieszkuje pod tym samym adresem, to prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Pani Irena zajmuje bowiem z mężem i młodszą córką parter domu, zaś córka ze swoim mężem - piętro. Prowadzą oddzielne budżety domowe, nie podejmują wspólnych decyzji życiowych.
●Mimo braku podpisanej umowy o pracę można zostać uznanym za pracownika także na podstawie ust. 2a. Zgodnie z jego brzmieniem nawet jeśli dana osoba wykonuje dodatkową pracę na podstawie umowy agencyjnej lub innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu, albo umowę o dzieło z własnym pracodawcą lub wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, uważana jest w świetle ustawy za pracownika. Przepis ten został wprowadzony, aby zapobiec sytuacjom, gdy pracodawca podpisywał z pracownikiem umowę o pracę z niskim wynagrodzeniem, a następnie dodatkowe umowy cywilnoprawne, gdzie wynagrodzenie było dużo wyższe, ale już niepodlegające obowiązkowemu oskładkowaniu.
●Trzeba podkreślić, że dla zastosowania tej reguły nie ma znaczenia faktyczny charakter umowy, a jedynie podmiot, z jakim została zawarta. Umowa o dzieło może rzeczywiście spełniać definicję tej umowy z kodeksu cywilnego, a mimo to przepis ten będzie miał zastosowanie. Jego praktyczny wymiar sprowadza się do tego, że przychód uzyskiwany z tych umów będzie doliczony do przychodu uzyskiwanego z przychodu z podstawowego stosunku pracy i oskładkowany na normalnych zasadach - będą łącznie odprowadzane pełne składki na ubezpieczenie społeczne.
Trzeba podkreślić, że w takim przypadku nie powstaną dwa odrębne tytuły ubezpieczeniowe, ale ciągle będzie trwał jeden - z podstawowego stosunku pracy. Nie dochodzi więc do zbiegu tytułów i reguł określonych w art. 9 ustawy nie stosuje się. ZUS nie musi więc wydawać odrębnej decyzji o podleganiu ubezpieczeniu z dodatkowej umowy, treść decyzji może obejmować jedynie ustalenie nowej wysokości podstawy wymiaru składek.
Drugi z przypadków określonych w tym przepisie to sytuacja, gdy pracownik co prawda podpisał dodatkową umowę z innym podmiotem niż podstawowy pracodawca, ale praca i tak jest wykonywana na jego rzecz. Problematyczne może być ustalenie, co oznacza wyrażenie "wykonuje pracę na rzecz pracodawcy". W orzecznictwie zauważa się, że do takiej sytuacji wymagane jest istnienie trójkąta umów, tj. umowy o pracę, umowy-zlecenia między pracownikiem a osobą trzecią i umowy o podwykonawstwo między pracodawcą i zleceniodawcą. Pracodawca w wyniku umowy o podwykonawstwo przejmuje w ostatecznym rachunku rezultat pracy wykonanej na rzecz zleceniodawcy, przy czym następuje to w wyniku zawarcia umowy-zlecenia/świadczenia usług z osobą trzecią oraz zawartej umowy cywilnoprawnej między pracodawcą i zleceniodawcą (tak np. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 8 kwietnia 2016 r., sygn. akt 1946/15). Także w tym przypadku płatnikiem będzie wyłącznie podstawowy pracodawca, mimo że wynagrodzenie z dodatkowej umowy wypłacał zleceniodawca (zlecający wykonanie dzieła itd.). Jak zauważył Sąd Najwyższy w uchwale z 2 września 2009 r., sygn. akt II UZP 6/09, obowiązki płatnika powinny obciążać podmiot, na rzecz którego praca w ramach umowy cywilnoprawnej jest faktycznie świadczona i który w związku z tym uzyskuje jej rezultaty, unikając obciążeń i obowiązków wynikających z przepisów prawa pracy. Przychód z dodatkowej umowy będzie doliczony do przychodu z umowy o pracę i oskładkowany łącznie. Także w tej sytuacji nie powstanie odrębny tytuł ubezpieczeniowy, a będzie istniał jeden - pracowniczy. Nie ma również potrzeby wydawania decyzji o podleganiu ubezpieczeniu, powinno się w niej zawrzeć tylko stwierdzenie, że podstawa wymiaru składek dla podstawowego pracodawcy ulega zwiększeniu o przychód z dodatkowej umowy.
PRZYKŁAD 9
Praca dla podwykonawcy
Spółka ABC zatrudnia kilkudziesięciu pracowników i świadczy usługi w zakresie IT. Do zrealizowania dodatkowego projektu podpisała umowę z firmą XYZ, aby ta dostarczyła oprogramowanie stanowiące zamówiony projekt. Kilku programistów ze spółki ABC podpisało z kolei umowy o dzieło ze spółką XYZ na stworzenie zamówionego przez ABC oprogramowania.
ZUS nie zakwestionował charakteru umowy zawartej z XYZ (nie kwestionował, że jest to umowa o dzieło), ale mimo to nakazał zapłatę składek od wynagrodzenia uzyskanych z tych kontraktów spółce ABC jako płatnikowi.
Aby zastosować tę regułę, nie jest wymagane, żeby pracownik w ramach dodatkowej umowy wykonywał czynności, które wchodzą w zakres jego obowiązków pracowniczych. Na przyjęcie takiej interpretacji nie pozwala samo brzmienie ust. 2a. Sformułowanie "wykonuje pracę" bez dodatkowych określników pozwala na przyjęcie, że chodzi o jakiekolwiek czynności wykonywane na jego rzecz w ramach dodatkowych umów.
Z kolei nie można zapominać, że do zastosowania tego przepisu w odniesieniu do umów zawartych z podmiotem trzecim jest konieczne wykonywanie czynności na rzecz swojego pracodawcy. Jeśli więc pracodawcę i zleceniodawcę (zlecającego dzieło) łączą jakieś umowy o świadczenie usług, to jednak jeśli nie realizuje ich pracownik-zleceniobiorca, to jego wynagrodzenie nie będzie doliczone do wynagrodzenia ze stosunku pracy.
●Zdaniem ZUS ust. 2a nie ma zastosowania do osób przebywających na urlopach macierzyńskich i wychowawczych (tak ZUS w "Zasadach podlegania ubezpieczeniom społecznym, ubezpieczeniu zdrowotnemu oraz ustalania podstawy wymiaru składek osób wykonujących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych"). Zgodnie z przyjętą interpretacją takie osoby mogą zawrzeć umowę cywilnoprawną z pracodawcą, który udzielił im urlopu, i taka umowa nie będzie oskładkowana jak wynagrodzenie z umowy o pracę, co miałoby miejsce w przypadku zatrudnionego nieprzebywającego na takim urlopie.
PRZYKŁAD 10
Zlecenie na urlopie macierzyńskim
Pani Katarzyna od 5 miesięcy przebywa na urlopie macierzyńskim. Zawarła ze swoim dotychczasowym pracodawcą umowę-zlecenie, a swoje obowiązki wykonuje, pracując zdalnie.
Pani Katarzyna nadal będzie podlegała ubezpieczeniom emerytalno-rentowym z tytułu przebywania na zasiłku macierzyńskim, a składki będzie opłacał za nią budżet państwa. Może, ale nie musi, zgłosić się do ubezpieczeń także z tytułu umowy-zlecenia.
Zawarcie dodatkowej umowy będzie miało jednak inne, niezależne od ust. 2a, skutki w zależności od tego, czy zawrze ją osoba przebywająca na urlopie macierzyńskim, czy wychowawczym. Szczegółowo reguły rozstrzygania zbiegów tytułów do ubezpieczeń zostaną opisane w komentarzu do art. 9 ustawy.
Taka wykładnia ust. 2a stoi w sprzeczności z brzmieniem przepisu, który zasadę doliczania przychodu z dodatkowych umów wiąże z pozostawaniem w stosunku pracy, a przecież osoby przebywające na urlopie macierzyńskim lub wychowawczym pozostają w stosunku pracy. ZUS wiąże jednak hipotezę tego przepisu z posiadaniem pracowniczego tytułu ubezpieczeniowego. Pracownik przebywający na jednym z tych urlopów podlega ubezpieczeniom właśnie z tych oddzielnych tytułów (art. 6 ust. 1 pkt 19), nie zaś z tytułu stosunku pracy (art. 6 ust. 1 pkt 1). Interpretacja ta jest jednak korzystna dla ubezpieczonych, nie będzie więc podważana.
Podobne stanowisko ZUS zajmuje w odniesieniu do pracownika przebywającego na urlopie bezpłatnym. Nie podlega on ubezpieczeniu z żadnego tytułu, ale wciąż pozostaje w stosunku pracy. Może się zdarzyć, że taka osoba zawrze jakąś umowę cywilnoprawną ze swoim pracodawcą. Zdaniem ZUS także w tym wypadku nie będzie miał zastosowania ust. 2a, a przychód z dodatkowej umowy nie będzie oskładkowany jak wynagrodzenie z umowy o pracę (tak w interpretacji z 29 września 2015 r., znak WPI/200000/43/1092/2015). Umowa-zlecenie (umowa o świadczenie usług) będzie oskładkowana na normalnych zasadach, zaś umowa o dzieło nie będzie oskładkowana w ogóle.
●Ustawa w ust. 3 definiuje osobę wykonującą pracę nakładczą jako osobę zatrudnioną na podstawie umowy o pracę nakładczą, popularnie zwaną chałupnictwem. Nie jest to stosunek pracy, nie można więc chałupników uznać za pracowników. To rozróżnienie wprowadza zarówno k.p., który odsyła w tej kwestii do aktu wykonawczego (obecnie rozporządzenie Rady Ministrów z 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą - Dz.U. z 1976 r. nr 3, poz. 19 ze zm.), jak i ustawa. Podlegają oni ubezpieczeniu z odrębnego tytułu.
Podobnie jak w przypadku pozostałych tytułów ubezpieczeniowych ZUS może badać, czy istnieje ten oparty na umowie o pracę nakładczą. Także w tym wypadku ZUS może stwierdzić, że umowa została zawarta dla pozoru, a więc jest nieważna, a w konsekwencji osoba zgłoszona do ubezpieczeń w rzeczywistości tytułu ubezpieczeniowego nie posiada.
●Za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność ustawa uważa osoby wykonujące działalność gospodarczą przede wszystkim na podstawie ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 504 ze zm.) lub innych przepisów szczególnych. Podlegają one obowiązkowo ubezpieczeniom na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy.
Zgodnie z art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej działalność gospodarcza to zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Podstawowym warunkiem do nadania działalności charakteru gospodarczej jest więc prowadzenie jej w celu osiągnięcia zysku. Jego rzeczywiste osiągnięcie nie ma żadnego znaczenia, ważne, aby przedsiębiorca podejmował czynności zmierzające do jego osiągnięcia, nawet jeśli zakończyły się niepowodzeniem i przedsiębiorca osiągnął stratę. Przedsiębiorca nie może twierdzić, że skoro nie osiągnął zysku, to nie można uznać, iż prowadził działalność gospodarczą, a w konsekwencji nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym.
Przedsiębiorca może rozpocząć prowadzenie działalności gospodarczej nie wcześniej niż po uzyskaniu wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG) lub Krajowego Rejestru Sądowego (art. 14 ust. 1 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej). Sam wpis nie przesądza jednak o nadaniu wnioskodawcy statusu przedsiębiorcy, niezbędne jest do tego rozpoczęcie prowadzenia działalności. Dopiero podjęcie tych czynności powoduje wypełnienie definicji z ust. 5 pkt 1 i powstanie z mocy prawa obowiązkowego ubezpieczenia. Taka interpretacja znajduje potwierdzenie w ugruntowanej już linii orzeczniczej sądów (np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 13 kwietnia 2016 r., sygn. akt III AUa 1798/15). W praktyce jednak ta prawidłowa wykładnia przepisu nie jest stosowana przez ZUS. Bada on jedynie istnienie wpisu do CEIDG, nie przeprowadzając w zasadzie postępowania dowodowego na okoliczność rzeczywistego rozpoczęcia wykonywania działalności i automatycznie stwierdza istnienie tytułu ubezpieczeniowego.
PRZYKŁAD 11
Choroba po zakończeniu etatu
Pani Magdalena była zatrudniona na umowę o pracę na czas nieokreślony. Postanowiła jednak otworzyć własną firmę. Złożyła więc wypowiedzenie, które upływało 30 września 2016 r., i zarejestrowała działalność gospodarczą w CEIDG. Nie zdążyła jednak podjąć żadnych czynności w jej ramach, bo zaraz po tym złamała nogę. Zwolnienia lekarskie obejmowały okres do 15 października 2016 r.
ZUS odmówił jej zasiłku chorobowego za okres od 1 do 15 października 2016 r., ponieważ zgodnie z przepisami ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 372 ze zm.) zasiłek nie przysługuje po ustaniu zatrudnienia, jeśli chory kontynuuje lub podejmuje działalność zarobkową stanowiącą tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń. Sąd uwzględnił odwołanie pani Magdaleny, zwracając uwagę, że ZUS nie przedstawił żadnych dowodów na prowadzenie działalności gospodarczej przez odwołującą, a takim dowodem nie jest wpis do CEIDG. W takim więc wypadku tytuł ubezpieczeniowy w oparciu o prowadzenie działalności gospodarczej nie powstał, a zasiłek powinien zostać wypłacony.
Przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy od swobodzie działalności gospodarczej jest także wspólnik spółki cywilnej, dlatego też na gruncie przepisów ubezpieczeniowych uważany jest za prowadzącego działalność. Spółka cywilna to umowa przedsiębiorców określona w art. 860 par. 1, przez którą zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w oznaczony sposób. Chociaż nie posiada osobowości prawnej, to występuje jako płatnik dla osób zatrudnionych przez wspólników. Zaś wspólnicy zgłaszają się do ubezpieczeń i opłacają składki sami za siebie na ogólnych zasadach przewidzianych dla przedsiębiorców.
●Za prowadzącego działalność ustawa uznaje również twórcę i artystę, definicje których zawierają ust. 7 i 8. I tak twórca to osoba, która tworzy dzieła w zakresie architektury, architektury wnętrz, architektury krajobrazu, urbanistyki, literatury pięknej, sztuk plastycznych, muzyki, fotografiki, twórczości audiowizualnej, choreografii i lutnictwa artystycznego oraz sztuki ludowej, będące przedmiotem prawa autorskiego. Artystą zaś jest osoba wykonująca zarobkowo działalność artystyczną w dziedzinie sztuki aktorskiej i estradowej, reżyserii teatralnej i estradowej, sztuki tanecznej i cyrkowej oraz w dziedzinie dyrygentury, wokalistyki, instrumentalistyki, kostiumografii, scenografii, a także w dziedzinie produkcji audiowizualnej reżyserów, scenarzystów, operatorów obrazu i dźwięku, montażystów i kaskaderów. Stwierdzenie, że dana osoba jest artystą lub twórcą, następuje w drodze decyzji komisji ds. zaopatrzenia emerytalnego działającej przy ministrze kultury na podstawie rozporządzenia ministra kultury i sztuki z 9 marca 1999 r. w sprawie powołania komisji do spraw zaopatrzenia emerytalnego twórców oraz szczegółowego określenia jej zadań, składu i trybu działania (Dz.U. nr 27, poz. 250). W decyzji tej wskazana będzie także data rozpoczęcia działalności twórczej lub artystycznej. Wnioskodawca może w ciągu dwóch miesięcy od jej doręczenia złożyć od niej odwołanie do ministra kultury.
ZUS nie ma więc żadnego wpływu na przyznanie statusu twórcy lub artysty, uznaje bowiem istnienie tego tytułu ubezpieczeniowego tylko w oparciu o prawomocną decyzję ministra kultury.
●Prowadzącym działalność jest także osoba wykonująca wolny zawód w rozumieniu ustawy z 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (Dz.U. nr 144, poz. 930 ze zm.). Zgodnie z art. 4 ust. 11 tej ustawy zalicza się do nich:
- lekarzy,
- lekarzy stomatologów,
- lekarzy weterynarii,
- techników dentystycznych,
- felczerów,
- położne,
- pielęgniarki,
- tłumaczy,
- nauczycieli w zakresie świadczenia usług edukacyjnych polegających na udzielaniu lekcji na godziny.
Warunkiem jest, aby działalność ta nie była wykonywana na rzecz osób prawnych, jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej ani osób fizycznych dla potrzeb prowadzonej przez nie pozarolniczej działalności gospodarczej. Za osobiste wykonywanie wolnego zawodu uważa się prowadzenie działalności bez zatrudniania na podstawie umów o pracę, umów-zleceń, umów o dzieło oraz innych umów o podobnym charakterze osób, które wykonują czynności związane z istotą danego zawodu.
Przychody z tej działalności muszą być przychodami z działalności gospodarczej w rozumieniu ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.).
●Kolejną grupą zakwalifikowaną jako prowadzący pozarolniczą działalność są wspólnicy spółek handlowych:
- jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,
- spółki jawnej,
- komandytowej,
- partnerskiej.
Jedyny wspólnik sp. z o.o. pełni de facto podobną rolę do przedsiębiorcy prowadzącego jednoosobową działalność gospodarczą, jednak inaczej (korzystniej) jest skonstruowana jego odpowiedzialność za długi. Jedyny wspólnik jest traktowany przez ustawę jak zwykły przedsiębiorca. Jest zobowiązany do odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne od zadeklarowanej kwoty, z tą jednak różnicą, że nie ma prawa do preferencyjnych stawek przez pierwsze 24 miesiące prowadzenia działalności (bycia wspólnikiem) - szerzej o tym zagadnieniu w komentarzu do art. 18a ustawy. Trzeba podkreślić, że w procedurze zgłaszania i opłacania składek spółka nie bierze udziału. Płatnikiem finansującym składki jest jedyny wspólnik.
Rozszerzającą wykładnię tego przepisu zaprezentował Sąd Najwyższy w wyroku z 3 sierpnia 2011 r., sygn. akt I UK 8/11, w którym stwierdził, że pracowniczego tytułu ubezpieczeniowego nie może też posiadać niemal jedyny wspólnik. Definicja niemal jedynego wspólnika nie jest zawarta w przepisach, chodzi natomiast o taką sytuację, gdy jeden ze wspólników posiada ogromną większość udziałów, a więc w rzeczywistości i tak w pełni kontroluje spółkę. Sąd zauważył, że tak jak w przypadku rzeczywiście jedynego wspólnika, także w tej sytuacji nie może być mowy o podporządkowaniu pracowniczym. Taki niemal jedyny wspólnik powinien więc podlegać ubezpieczeniu jak prowadzący działalność. Pozostali wspólnicy, których udziały są niewielkie, mają w takim wypadku również niezdefiniowany charakter wspólników iluzorycznych.
PRZYKŁAD 12
Niemal jedyny wspólnik
Pan Adam wraz z żoną założył spółkę z o.o. Sam posiada 99 ze 100 udziałów, a jego żona tylko 1. Pan Adam zawarł z własną spółką umowę o pracę w charakterze członka zarządu i zgłosił się (a właściwie zrobiła to spółka - płatnik) do pracowniczego ubezpieczenia społecznego. ZUS zakwestionował ten tytuł do ubezpieczeń, stwierdzając, że pan Adam podlega ubezpieczeniu jako prowadzący działalność, co określono w art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy. Sąd oddalił odwołanie, stwierdzając, że żona pana Adama jest tylko iluzorycznym wspólnikiem i to, iż posiada 1 ze 100 udziałów, nie ma wpływu na status pana Adama jako prowadzącego działalność.
Taka wykładnia daje ZUS możliwość zapobiegania próbom obejścia prawa poprzez sprzedaż małej liczby udziałów (najczęściej członkom rodziny), aby uzyskać prawo zgłoszenia się do ubezpieczeń jako pracownik. Niebezpieczeństwa takiej interpretacji należy jednak upatrywać w tym, że nigdzie nie zdefiniowano pojęcia "niemal jedyny" i "iluzoryczny" wspólnik. W każdym więc przypadku sąd będzie musiał samodzielnie oceniać, czy dany stosunek udziałów wspólników pozwala na pracowniczy tytuł ubezpieczeniowy, czy też wymagane jest zgłoszenie jako prowadzący pozarolniczą działalność.
●Prowadzącym działalność i podlegającym ubezpieczeniom na zasadach jak przedsiębiorca jest także wspólnik spółek osobowych: jawnej, partnerskiej i komandytowej, niezależnie od liczby wspólników. Do tego katalogu nie wchodzą jednak wspólnicy spółki komandytowo-akcyjnej. W przypadku spółki komandytowej definicja prowadzącego działalność obejmuje zarówno komandytariusza, jak i komplementariusza. Ustawa nie wprowadza bowiem żadnego rozróżnienia (tak np. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 23 czerwca 2015 r., sygn. akt III AUa 1213/14).
Trzeba zwrócić uwagę, że inaczej są skonstruowane warunki uznania za prowadzącego działalność określone w ust. 6 pkt 1 (osoba musi prowadzić działalność gospodarczą) oraz w pkt 4 (ważny jest sam status wspólnika). Aby wspólnik którejkolwiek ze spółek określonych w pkt 4 podlegał ubezpieczeniu, nie jest wymagane, żeby podejmował jakąś działalność w ramach spółki i włączał się w wprowadzenie jej spraw (tak np. wyrok SA w Krakowie z 10 lipca 2013 r., sygn. akt III AUa 1796/12). Z punktu widzenia przepisów ubezpieczeniowych nie ma także znaczenia, jak wspólnicy ukształtowali wewnętrzne stosunki w spółce. Tytuł ubezpieczeniowy powstaje więc z chwilą, gdy w świetle przepisów o spółkach handlowych stają się wspólnikami.
PRZYKŁAD 13
Ważna data uzyskania statusu
Pani Katarzyna została wspólnikiem spółki jawnej 2 lutego 2016 r., jednak uchwałą wspólników prowadzenie spraw spółki zostało powierzone innemu wspólnikowi. Pani Katarzyna nie zgłosiła się więc do ubezpieczeń, będąc przekonana, że skoro nie podejmuje żadnych czynności, to im nie podlega. Po pewnym czasie ZUS wydał jednak decyzję, w której stwierdził, że tytuł ubezpieczeniowy istniał już od 2 lutego i nakazał zapłatę zaległych składek.
●Na podstawie ust. 6 pkt 5 składki jak przedsiębiorca musi też opłacać osoba prowadzącą publiczną lub niepubliczną szkołę, inną formę wychowania przedszkolnego, placówkę lub ich zespół na podstawie ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 2156 ze zm.). Przepis ten nie jest jednak przedmiotem większych problemów interpretacyjnych.
●Status stypendysty i osoby duchownej także nie przedstawia większych problemów praktycznych. W przypadku stypendystów warto jednak zauważyć, że statusu tego nie mogą nabyć uczniowie i studenci oraz iż ma on charakter posiłkowy - powstaje tylko wtedy, gdy dana osoba nie ma innych tytułów ubezpieczeniowych. W przeciwnym razie, nawet jeśli pobiera stypendium sportowe, nie będzie uważana za stypendystę w rozumieniu ustawy.
●Podobnie jak obywatele państw obcych przedstawiciele dyplomacji i instytucji międzynarodowych wykonujący pracę na terenie Polski nie podlegają co do zasady polskim ubezpieczeniom społecznym (więcej na ten temat w komentarzu do art. 5 ustawy), tak analogicznie obywatele polscy zatrudnieni w polskich przedstawicielstwach dyplomatycznych i urzędach konsularnych, w stałych przedstawicielstwach przy Organizacji Narodów Zjednoczonych i innych misjach lub misjach specjalnych, a także w innych polskich placówkach, instytucjach lub przedsiębiorstwach tym ubezpieczeniom podlegają, o ile umowy międzynarodowe nie będą stanowiły inaczej.
●Osoba w stosunku służby to żołnierz zawodowy oraz funkcjonariusze służb określonych w ust. 15.
1. Osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3, 10, 18a, 20 i 21, spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów, są obejmowane ubezpieczeniami tylko z tytułu stosunku pracy, umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarły z pracodawcą, z którym pozostają w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonują pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostają w stosunku pracy, członkostwa w spółdzielni, służby, pobierania świadczenia szkoleniowego, świadczenia socjalnego, zasiłku socjalnego albo wynagrodzenia przysługującego w okresie korzystania ze świadczenia górniczego lub w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie. Mogą one dobrowolnie, na swój wniosek, być objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi również z innych tytułów, z zastrzeżeniem ust. 1a.
1a. Ubezpieczeni wymienieni w ust. 1, których podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu stosunku pracy, członkostwa w spółdzielni, służby, pobierania świadczenia szkoleniowego, świadczenia socjalnego, zasiłku socjalnego lub wynagrodzenia przysługującego w okresie korzystania ze świadczenia górniczego lub w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie w przeliczeniu na okres miesiąca jest niższa od określonej w art. 18 ust. 4 pkt 5a, podlegają również obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów, z zastrzeżeniem ust. 1b i art. 16 ust. 10a.
1b. Jeżeli ubezpieczeni, o których mowa w ust. 1a, spełniają jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z więcej niż jednego innego tytułu, stosuje się do nich odpowiednio ust. 2.
1c. Osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4, 5, 8 i 10, spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego. Mogą one jednak dobrowolnie, na swój wniosek, być objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi także z pozostałych, wszystkich lub wybranych, tytułów.
1d. Osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 18a, spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z obu tytułów.
2. Osoba spełniająca warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z kilku tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10, jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami z tego tytułu, który powstał najwcześniej. Może ona jednak dobrowolnie, na swój wniosek, być objęta ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi także z pozostałych, wszystkich lub wybranych, tytułów lub zmienić tytuł ubezpieczeń, z zastrzeżeniem ust. 2c i 7.
2a. Osoba, o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4, prowadząca jednocześnie pozarolniczą działalność, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu tej działalności, jeżeli z tytułu wykonywania umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, oraz współpracy przy wykonywaniu tych umów podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest niższa od najniższej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 18 ust. 8. Może ona dobrowolnie, na swój wniosek, być objęta ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi również z tytułu, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4. Osoba, o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4, prowadząca jednocześnie pozarolniczą działalność, dla której właściwa jest podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, o której mowa w art. 18a, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z obu tytułów, z zastrzeżeniem ust. 2c.
2b. Osoba, o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, prowadząca jednocześnie pozarolniczą działalność, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu tej działalności, jeżeli z tytułu wykonywania pracy nakładczej podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest niższa od najniższej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 18 ust. 8. Może ona dobrowolnie, na swój wniosek, być objęta ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi również z tytułu, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2. Osoba, o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, prowadząca jednocześnie pozarolniczą działalność, dla której właściwa jest podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, o której mowa w art. 18a, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z obu tytułów.
2c. Osoba, o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4, której podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w danym miesiącu jest niższa od określonej w art. 18 ust. 4 pkt 5a, spełniająca warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym również z innych tytułów. Zasady tej nie stosuje się, jeżeli łączna podstawa wymiaru składek z tytułu wykonywania pracy na podstawie umowy, o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4, lub z innych tytułów osiąga kwotę określoną w art. 18 ust. 4 pkt 5a.
3. Osoba prowadząca kilka rodzajów działalności pozarolniczej jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z jednego wybranego przez siebie rodzaju działalności.
4. Osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3, 18a i 22, mające ustalone prawo do emerytury lub renty podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.
4a. Osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4, mające ustalone prawo do emerytury lub renty podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, jeżeli równocześnie nie pozostają w stosunku pracy, z zastrzeżeniem ust. 2c i 4b.
4b. Osoby, o których mowa w ust. 4a, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, jeżeli umowa agencyjna, umowa zlecenia lub inna umowa o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowa o dzieło, została zawarta z pracodawcą, z którym pozostają równocześnie w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonują pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostają w stosunku pracy.
4c. Osoby prowadzące pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1, mające ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym do czasu ustalenia prawa do emerytury.
5. Osoby, o których mowa w art. 6, niewymienione w ust. 4, 4a i 4c, mające ustalone prawo do emerytury lub renty podlegają dobrowolnie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.
6. Osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 8, art. 6a ust. 1 i art. 6b ust. 1, a także osoby przebywające na urlopach wychowawczych podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym albo odpowiednio ubezpieczeniu emerytalnemu, jeżeli nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie mają innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych.
6a. Osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 9, 9a, 9b, 11 i 12, obowiązkowo podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, jeżeli nie mają innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych.
6b. Pracownik, który łączy urlop rodzicielski z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu na zasadach określonych w art. 1821e Kodeksu pracy, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, z obu tytułów.
7. Duchowni spełniający warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej podlegają ubezpieczeniom z tytułu tej działalności.
8. Osoby pozostające w stosunku służby, z wyłączeniem osób, o których mowa w art. 8 ust. 15 pkt 6, spełniające jednocześnie warunki do podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10, mogą być dobrowolnie objęte tymi ubezpieczeniami na swój wniosek.
9. Członkowie rad nadzorczych spełniający warunki do objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów podlegają ubezpieczeniom również z tytułu pełnienia funkcji członka rady nadzorczej.
●Artykuł 9 rozstrzyga jedną z najważniejszych kwestii interesujących płatników i ubezpieczonych i określa, z jakiego tytułu ubezpieczony podlega ubezpieczeniom emerytalno-rentowym (warunki podlegania ubezpieczeniu chorobowemu i wypadkowemu zostaną omówione w dalszej części komentarza), jeśli spełnia warunki do objęcia kilkoma z nich określonymi w art. 6 ust. 1. Przepis ten ulegał wielokrotnym modyfikacjom, o czym świadczy chociażby jego zawiła struktura. 1 stycznia 2016 r. przepis ten został jak na razie zmodyfikowany po raz ostatni poprzez m.in. uzależnienie konieczności opłacania składek z więcej niż jednego tytułu od tego, czy opłaca się już składki od podstawy wynoszącej co najmniej przeciętne wynagrodzenie za pracę.
●Ustęp 1 wskazuje, że nawet jeśli:
- pracownik, z wyłączeniem prokuratorów,
- członek rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych,
- funkcjonariusz Służby Celnej,
- duchowny,
- osoba pobierająca świadczenia socjalne wypłacane w okresie urlopu,
- osoba pobierająca zasiłek socjalny wypłacany na czas przekwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia,
- osoba pobierająca wynagrodzenie przysługujące w okresie korzystania ze świadczenia górniczego albo w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie wynikające z odrębnych przepisów lub układów zbiorowych pracy;
- osoba pobierająca świadczenie szkoleniowe wypłacane po ustaniu zatrudnienia
będzie spełniała warunki do objęcia ubezpieczeniami także z innych tytułów, to będzie obowiązkowo podlegać ubezpieczeniom tylko z tytułu:
- stosunku pracy,
- umowy cywilnoprawnej (umowy-zlecenia, umowy o świadczenie usług itd.) zawartej z własnym pracodawcą, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonują pracę na jego rzecz pracodawcy (zgodnie z regułą wynikającą z art. 8 ust. 2a - szerzej na ten temat w komentarzu do tego przepisu),
- członkostwa w spółdzielni,
- służby,
- pobierania świadczenia szkoleniowego, świadczenia socjalnego, zasiłku socjalnego albo wynagrodzenia przysługującego w okresie korzystania ze świadczenia górniczego lub w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie.
Odprowadzanie składek z pozostałych tytułów (np. umowy-zlecenia niezawartej z własnym pracodawcą, działalności gospodarczej) będzie zgodnie z ogólną zasadą dobrowolne. Doprecyzowanie tej reguły znajduje się w przepisach następnych. Jeśli doszłoby do zbiegu któregoś z tytułów określonych w ust. 1, składki należy odprowadzić od każdego z nich. Do najczęstszych tego typu sytuacji należy przypadek, gdy pracownik jest zatrudniony na kilku etatach. Każdy z pracodawców (płatników) musi potrącić z jego wynagrodzenia składki na ubezpieczenie społeczne, niezależnie od przychodu, jaki osiąga.
Zasada wynikająca z ust. 1 pozwalająca na dobrowolne ubezpieczenie z tytułów innych niż w nim określone doznaje jednak ograniczeń. Inne tytuły ubezpieczeń będą bowiem dobrowolne tylko wtedy, gdy podstawa wymiaru składek z tych określonych w ust. 1 nie będzie niższa niż aktualnie obowiązujące minimalne wynagrodzenie za pracę. Nie ma przy tym znaczenia, że pracownik jest zatrudniony na część etatu, a w przeliczeniu na pełny etat jego przychód jest nawet dużo wyższy niż obowiązujący próg. Ma to zapobiegać sytuacjom zatrudniania na ułamek etatu tylko po to, aby korzystając z reguły zawartej w ust. 1, nie płacić składek z pozostałych tytułów.
PRZYKŁAD 14
Umowa o pracę i firma
Pan Adam pracuje w oparciu o umowę o pracę z wynagrodzeniem wynoszącym 4000 zł brutto. Postanowił prowadzić dodatkowo działalność gospodarczą.
Nie będzie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu z działalności gospodarczej, a tylko z etatu, bo jego wynagrodzenie nie jest niższe niż minimalne.
PRZYKŁAD 15
Ułamek etatu i zlecenie
Pan Eugeniusz jest zatrudniony na 1/5 etatu i otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 500 zł brutto. Podjął też dodatkową pracę na umowę-zlecenie z wynagrodzeniem 1000 zł brutto.
Pan Eugeniusz będzie podlegał ubezpieczeniu z obu tytułów, gdyż wynagrodzenie ze stosunku pracy nie przekracza poziomu minimalnego (w 2016 r. - 1850 zł). Obaj płatnicy (pracodawca i zleceniodawca) będą musieli odprowadzić składki na ubezpieczenie społeczne.
●Osoby, które pobierają zasiłek macierzyński lub zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego (przysługujący pracownicy, z którą rozwiązano stosunek pracy w okresie ciąży z powodu ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy i której nie zapewniono innego zatrudnienia), podlegają ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, a składki finansowane są przez budżet państwa. Tytułem ubezpieczeniowym nie jest więc w tym czasie stosunek pracy, umowa-zlecenie itd., ale sam fakt pobierania zasiłku. Nie ma zakazu podejmowania działalności zarobkowej w tym czasie. Zgodnie z regułą zawartą w ust. 1c, jeśli osoba pobierająca taki zasiłek ponadto:
- wykonuje pracę nakładczą,
- wykonuje pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej (umowy-zlecenia, agencyjnej, innej umowy o świadczenie usług itd.) lub jest współpracownikiem takiej osoby,
- prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą,
- jest współpracownikiem osoby prowadzącej działalność,
- wykonuje odpłatnie pracę na podstawie skierowania do pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania,
- jest osobą duchowną,
nadal jest ubezpieczona z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w jego wysokości. Innymi słowy rodzic przebywający na zasiłku może dorabiać w sposób określony w ust. 1c (np. na umowie-zleceniu czy prowadząc własną firmę), a z jego wynagrodzenia nie będą potrącane składki na ubezpieczenia społeczne i nie będzie musiał odprowadzać ich też sam. Jeśli jednak osoba taka będą chciała je odprowadzać, nic nie stoi na przeszkodzie, aby zgłosiła się dobrowolnie z dodatkowych tytułów. Można również dokonać zamiany tytułu i zamiast domyślnego podlegania ubezpieczeniom w związku z pobieraniem zasiłku można wybrać podleganie np. z tytułu umowy-zlecenia.
PRZYKŁAD 16
Zlecenie na urlopie macierzyńskim
Pani Monika w maju 2016 r. urodziła dziecko i pobiera z tego tytułu zasiłek macierzyński. W październiku 2016 r. zawarła umowę-zlecenie. Zleceniodawca (płatnik) nie będzie musiał potrącać z jej wynagrodzenia składek.
W każdej chwili pani Monika może jednak wyrazić chęć dodatkowego, dobrowolnego ubezpieczenia ze zlecenia. W takim wypadku z jej wynagrodzenia będzie potrącana składka emerytalna i rentowa.
PRZYKŁAD 17
Wznowienie działalności po urodzeniu dziecka
Pani Ewelina prowadziła od 2010 r. pozarolniczą działalność gospodarczą. W czerwcu 2016 r. urodziła dziecko i zawiesiła jej wykonywanie. W październiku 2016 r. zgłosiła wznowienie wykonywanie działalności. Nie będzie jednak musiała opłacać składki na ubezpieczenie społeczne z tego tytułu, bo nadal będzie podlegała ubezpieczeniu ze swojego podstawowego tytułu - pobierania zasiłku macierzyńskiego.
W każdej chwili może się jednak zgłosić do ubezpieczeń także z tytułu prowadzenia działalności.
●Ustęp 1d stanowi, że sytuacja osób pobierających zasiłek lub zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego, gdy jednocześnie będą posiadać tytuł ubezpieczeniowy jako:
- pracownik (z wyłączeniem prokuratorów),
- członek rolniczych spółdzielni produkcyjnych lub spółdzielni kółek rolniczych;
- funkcjonariusz Służby Celnej
będzie inna niż osób wskazanych w ust. 1c.
W takim przypadku składki będą musiały być odprowadzane z obu tytułów - raz będą finansowane przez budżet państwa w ramach ubezpieczenia w związku z pobieraniem zasiłku, a po raz drugi - przez płatnika w oparciu o przychód uzyskany z wymienionych w tym przepisie działalności.
PRZYKŁAD 18
Podwójne składki
Pani Anna w styczniu 2016 r. urodziła dziecko i od tego czasu przebywa na urlopie macierzyńskim/rodzicielskim u swojego pracodawcy. 1 październiku 2016 r. podpisała umowę o pracę na czas określony do 31 grudnia 2016 r. z innym pracodawcą.
Od 1 października do 31 grudnia 2016 r. będzie podlegać ubezpieczeniom zarówno jako pobierająca zasiłek (składki sfinansuje budżet państwa), jak i pracownik (pracodawca składki potrąci z wynagrodzenia).
Jak wspomniano w komentarzu do art. 8, w przypadku gdy osoba pobierająca zasiłek macierzyński podpisze umowę cywilnoprawną (umowę-zlecenie, umowę agencyjną, umowę o świadczenie usług itd.) lub umowę o dzieło z pracodawcą, który udzielił jej urlopu macierzyńskiego, zdaniem ZUS nie stosuje się reguły określonej w art. 8 ust. 2a. ZUS stoi bowiem na stanowisku, że skoro dana osoba podlega ubezpieczeniom z tytułu pobierania zasiłku, to nie jest osobą pozostającą w stosunku pracy, o której mowa w tym przepisie. Wynagrodzenie z zawartej umowy cywilnoprawnej nie będzie więc podlegało oskładkowaniu (będzie zastosowana reguła określona w ust. 1c, a nie 1d).
PRZYKŁAD 19
Umowa cywilnoprawna z własnym pracodawcą
Pani Urszula jest zatrudniona na etacie od 2013 r., a w kwietniu 2016 r. urodziła dziecko. W październiku 2016 r. w trakcie pobierania zasiłku macierzyńskiego podpisała umowę-zlecenie z własnym pracodawcą na dodatkowe prace. Zdaniem ZUS nie ma tutaj zastosowania art. 8 ust. 2a. Pani Urszula nie została więc uznana za pracownika, mimo że zawarła umowę cywilnoprawną z własnym pracodawcą.
Nadal będzie podlegać ubezpieczeniu z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego, składki z umowy-zlecenia nie muszą, ale na jej wniosek mogą być opłacane.
●Ustęp 2 wprowadza regułę, że osoby posiadające tytuł do ubezpieczenia jako:
- wykonujący pracę nakładczą,
- wykonujący pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej (umowy-zlecenia, umowy o świadczenie usług itd.) lub jego współpracownik,
- prowadzący pozarolniczą działalność,
- współpracownicy osób prowadzących pozarolniczą działalność,
- posłowie i senatorowie,
- posłowie do Parlamentu Europejskiego,
- duchowni
podlegają automatycznie ubezpieczeniu z tego tytułu, który powstał najwcześniej. W każdej chwili mogą jednak zmienić ten tytuł na inny z tego katalogu albo zdecydować o podleganiu łącznie im wszystkim. Reguła ta doznaje ograniczeń w ust. 2c oraz ust. 7, o czym w dalszej części komentarza.
PRZYKŁAD 20
Tytuły do wyboru
Pan Robert prowadzi od kilku lat działalność gospodarczą. Ostatnio zawarł umowę-zlecenie poza zakresem swojej działalności z wynagrodzeniem wynoszącym 1850 zł.
Pan Robert może więc nadal podlegać ubezpieczeniom z tytułu prowadzenia działalności, może zmienić tytuł na wykonywanie umowy-zlecenia, może też podlegać ubezpieczeniu z obu tych tytułów jednocześnie i opłacać podwójne składki.
●Ustępy 2a-2c w obecnym brzmieniu obowiązują od 1 stycznia 2016 r. i stanowią próbę zapobieżenia przez ustawodawcę sytuacjom, w których przedsiębiorcy, aby nie opłacać składek od działalności gospodarczej, zawierali drobne umowy cywilnoprawne poza zakresem prowadzonej firmy. Skutkowało to nie tylko zagrożeniem bardzo niskich emerytur w przyszłości, lecz także niższymi wpływami do ZUS. Dzięki jego wprowadzeniu jest pewne, że przedsiębiorca odprowadzi składkę przynajmniej od pewnego ustawowego minimum. Nowe przepisy miały zapobiec podobnym praktykom także w przypadku osób zawierających kilka umów cywilnoprawnych. Granicę odprowadzania składek powiązano też z aktualnie obowiązującym minimalnym wynagrodzeniem za pracę.
●Jeśli zleceniobiorca lub jego współpracownik określeni w art. 6 ust. 1 pkt 4, prowadzący jednocześnie pozarolniczą działalność, osiągają z umowy cywilnoprawnej (umowy-zlecenia, umowy agencyjnej, umowy o świadczenie usług itd.) podstawę wymiaru składek poniżej 60 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia - w 2016 r. to kwota wynosząca 2433 zł (najniższa możliwa do zadeklarowania przez przedsiębiorcę podstawa wymiaru składek po upływie 24 miesięcy od jej rozpoczęcia), zastosowanie ma zasada określona w ust. 2a. Zgodnie z nią w takim wypadku obowiązkowym tytułem do ubezpieczeń będzie prowadzona działalność. Jest to wyjątek od generalnej zasady określonej w ust. 2, zgodnie z którą w przypadku jednoczesnego prowadzenia działalności i wykonywania umowy cywilnoprawnej ubezpieczony ma swobodę w wyborze tytułu, chociaż co do zasady podlega ubezpieczeniu z tytułu, który powstał najwcześniej. W każdej chwili mógł go jednak zmienić. Ustęp 2a wprowadza wyjątek od tej zasady - jeśli podstawa wymiaru składek z umowy cywilnoprawnej będzie na tyle niska, że nie osiągnie 60 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, a więc równowartości podstawy wymiaru składek, od której w tym wypadku odprowadza składki, automatycznie obowiązkowym tytułem ubezpieczeniowym staje się (pozostaje) prowadzenie działalności. Opłacanie składek z umowy cywilnoprawnej będzie dobrowolne.
Co ważne, prowadzący działalność będzie wykonywał kilka umów-zleceń, zbieg tytułów ubezpieczenia będzie rozstrzygany odrębnie wobec każdej umowy. Do przeprowadzenia tej operacji nie można sumować podstaw wymiaru składek wynikających z umów (nie ma odesłania do ust. 2c).
Gdy jednak przedsiębiorca będzie jeszcze miał prawo do zadeklarowania preferencyjnej podstawy wymiaru składek (art. 18a ustawy) i z tego uprawnienia będzie korzystał, obowiązkowo będzie podlegał ubezpieczeniom z obu tytułów. Przepis ten należy rozpatrywać jednak z zastrzeżeniem ust. 2c, który pozwala na wybór tytułu ubezpieczeniowego w sytuacji, gdy co prawda przedsiębiorca korzysta z preferencyjnej stawki, ale podstawa wymiaru składki z umowy cywilnoprawnej jest co najmniej równa minimalnemu wynagrodzeniu.
PRZYKŁAD 21
Małe zlecenie i firma
Pani Edyta prowadzi od 2010 r. działalność gospodarczą. Odprowadza składki od najniższej możliwej do zadeklarowania kwoty, tj. 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia. W lipcu 2016 r. zawarła umowę-zlecenie, z której opłacono składki od podstawy wymiaru wynoszącej 2000 zł. W sierpniu podpisała kolejną umowę-zlecenie, z której podstawa wymiaru składek wyniosła już 2500 zł.
Pani Edyta w lipcu 2016 r. nie ma wyboru - musi podlegać ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia działalności. Może, ale nie musi, podlegać także ubezpieczeniu z umowy-zlecenia. Gdy zadeklaruje taką chęć, zleceniodawca będzie musiał odprowadzić za nią składki.
W sierpniu 2016 r. ma zaś wybór, bo podstawa wymiaru składek ze zlecenia jest wyższa niż ustawowy próg - może podlegać ubezpieczeniom albo z prowadzenia działalności, albo z umowy-zlecenia. Może też podlegać ubezpieczeniom z obu tytułów jednocześnie.
PRZYKŁAD 22
Współpracownik na podobnych zasadach
Pani Beata jest współpracownikiem męża przy prowadzeniu jego działalności gospodarczej. Mąż odprowadza za nią składki od najniższej możliwej do zadeklarowania za współpracownika kwoty, tj. 2433 zł - 60 proc. prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia. Pani Beata zawarła dodatkowe dwie umowy-zlecenia wykonywane w tym samym czasie, za wynagrodzeniem odpowiednio 500 zł i 2500 zł.
Pani Beata może podlegać ubezpieczeniom ze:
- współpracy przy prowadzeniu działalności,
- współpracy przy prowadzeniu działalności i jednej z umów-zleceń,
- współpracy przy prowadzeniu działalności i obu umów-zleceń,
- umowy-zlecenia z wynagrodzeniem 2500 zł.
Pani Beata nie może natomiast podlegać ubezpieczeniu tylko z tytułu umowy-zlecenia z wynagrodzeniem 500 zł.
PRZYKŁAD 23
Preferencyjne składki
Pan Daniel w lutym 2016 r. rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej. Korzysta z preferencyjnych stawek i zadeklarował podstawę wymiaru składek w wysokości 30 proc. minimalnego wynagrodzenia (w 2016 r. - 555 zł). Od lipca 2016 r. zaczął też uzyskiwać przychód z dodatkowej umowy-zlecenia zawartej poza zakresem działalności gospodarczej w wysokości 1000 zł miesięcznie.
Pan Daniel od lipca 2016 r. będzie podlegał ubezpieczeniu zarówno z prowadzonej działalności, jak i z umowy-zlecenia.
PRZYKŁAD 24
Nowy przedsiębiorca, ale zlecenie powyżej minimalnego
Pani Malwina we wrześniu 2016 r. rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej i jako podstawę wymiaru składki zadeklarowała najniższą możliwą kwotę - 30 proc. minimalnego wynagrodzenia (555 zł). Jednocześnie zawarła umowę o świadczenie usług poza zakresem prowadzonej działalności z miesięcznym wynagrodzeniem 2500 zł.
Pani Malwina ma do wyboru albo podlegać ubezpieczeniom z oby tytułów, albo tylko z wykonywania umowy o świadczenie usług. Nie może natomiast podlegać ubezpieczeniu tylko z prowadzenia działalności.
Byłoby to możliwe, gdyby nie korzystała z preferencyjnych stawek i zadeklarowała podstawę wymiaru składek w wysokości co najmniej 60 proc. prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia. W takim przypadku mogłaby wybrać, z którego tytułu chce podlegać ubezpieczeniu albo podlegać im obu jednocześnie.
PRZYKŁAD 25
Firma i kilka zleceń
Pan Norbert od 2012 r. prowadzi działalność gospodarczą. Zadeklarował podstawę wymiaru składek w wysokości 60 proc. prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (2433 zł). We wrześniu 2016 r. zawarł dodatkowo dwie umowy-zlecenia z wynagrodzeniem 1000 zł i 1500 zł.
Zawarcie umów-zleceń nie zmienia nic w obowiązkach pana Norberta, nadal podlega obowiązkowo ubezpieczeniom z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Żadna z umów-zleceń nie przekracza bowiem wymaganego w ust. 2a progu 60 proc. prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia. Nie ma znaczenia, że po zsumowaniu łączna podstawa wymiar składek z obu umów przekracza tę kwotę (1000 zł + 1500 zł = 2500 zł) - nie można dokonywać sumowania, aby rozstrzygnąć zbieg ubezpieczeń w tym przypadku.
Pan Norbert może więc podlegać ubezpieczeniom z następujących tytułów:
- prowadzenia działalności gospodarczej,
- prowadzenia działalności gospodarczej oraz umowy na 1000 zł,
- prowadzenia działalności gospodarczej oraz umowy na 1500 zł,
- prowadzenia działalności gospodarczej oraz obu umów.
Nie może podlegać ubezpieczeniom tylko z umów lub jednej umowy-zlecenia.
●Podobne zasady w ust. 2b wprowadzono dla osoby wykonującej pracę nakładczą prowadzącą jednocześnie pozarolniczą działalność. Ustęp 2 wprowadza generalną zasadę prawa wyboru tytułu ubezpieczeniowego spośród tych dwóch tytułów. Ubezpieczony może więc podlegać ubezpieczeniu z pracy nakładczej albo z prowadzenia działalności, może też zdecydować o opłacaniu składek z obu tytułów łącznie. Zasada ta ulega jednak ograniczeniu w tym przepisie. Zgodnie z nim osoba spełniająca warunki do objęcia ubezpieczeniem z obu tytułów podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu tej działalności, jeżeli z tytułu wykonywania pracy nakładczej podstawa wymiaru składek jest niższa od najniższej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących pozarolniczą działalność (60 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia). Nie ma więc swobody wyboru tytułu.
Analogicznie jak dla zleceniobiorców przewidziano modyfikację tych reguł w sytuacji, gdy pracujący w oparciu o umowę o pracę nakładczą jest przedsiębiorcą korzystającym ze składek preferencyjnych (30 proc. minimalnego wynagrodzenia). W takiej sytuacji obowiązkowe będzie ubezpieczenie zarówno z tytułu wykonywania umowy o pracę nakładczą, jak i prowadzenia działalności gospodarczej.
PRZYKŁAD 26
Niewielkie zarobki z pracy chałupniczej
Pani Grażyna pracuje w domu w oparciu o umowę o pracę nakładczą (wykonuje upominki), ponadto ma działalność gospodarczą (prowadzi mały kiosk). W sierpniu 2016 r. z pracy nakładczej osiągnęła przychód w wysokości 2000 zł, ale we wrześniu 2016 r. już 2500 zł.
W sierpniu osiągnęła przychód poniżej progu określonego w art. 9 ust. 2b (60 proc. prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia - 2433 zł w 2016 r.), w związku z czym w tym miesiącu podlega obowiązkowo ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Ubezpieczenie z tytułu pracy nakładczej będzie dla niej dobrowolne.
We wrześniu natomiast podstawa wymiaru składek z pracy nakładczej była wyższa od ustawowego progu, dlatego też nie stosuje się ust. 2b, a regułę ogólną z ust. 2 - pani Grażyna może wybrać jeden z tytułów ubezpieczeń.
●Ustęp 2c z kolei to jeden z najbardziej problematycznych przepisów dodanych nowelizacją ustawy systemowej, która weszła w życie 1 stycznia 2016 r. Zgodnie z nim zleceniobiorca i jego współpracownik, którego podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia w danym miesiącu jest niższa od minimalnego wynagrodzenia, spełniający warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami z innych tytułów, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom również z innych tytułów. Kwotą graniczną jest więc w 2016 r. 1850 zł. Ten przepis również miał zapobiec nadużyciom prawa, a konkretnie nadużyciom zasady wyboru tytułu ubezpieczeniowego określonej w ust. 2, polegającym na zawieraniu jednej umowy cywilnoprawnej z bardzo niskim wynagrodzeniem, a następnie kolejnej (kolejnych), w której wynagrodzenie było znacząco wyższe, ale nie podlegało już oskładkowaniu.
Zasady wynikającej z ust. 2c nie stosuje się więc, jeżeli łączna podstawa wymiaru składek z tytułu wykonywania pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej lub z innych tytułów osiąga pułap 1850 zł.
PRZYKŁAD 27
Kilka drobnych umów
Pani Stefania zawarła w lipcu 2016 r. trzy umowy-zlecenia z wynagrodzeniem odpowiednio 300 zł, 500 zł i 600 zł.
Pani Stefania będzie obowiązkowo podlegać ubezpieczeniom z każdej z tych umów, gdyż żadna z nich ani nawet dwie łącznie nie pozwoliły na osiągnięcie postawy wymiaru składek w wysokości co najmniej równej minimalnemu wynagrodzeniu (1850 zł).
PRZYKŁAD 28
Różne wynagrodzenia
Pan Karol zawarł w jednym miesiącu trzy umowy-zlecenia z wynagrodzeniem odpowiednio 1200 zł, 1500 zł i 1800 zł.
Żadna z umów samodzielnie nie spowoduje powstania podstawy wymiaru składek równych co najmniej minimalnemu wynagrodzenie (1850 zł). Pan Karol będzie więc podlegać ubezpieczeniom z co najmniej dwóch umów. Możliwe są tutaj trzy kombinacje podstawy wymiaru składek, o wyborze decyduje pan Karol:
1200 zł + 1500 zł = 2700 zł
1200 zł + 1800 zł = 3000 zł
1500 zł + 1800 zł = 3300 zł.
Pan Karol może także zdecydować o podleganiu ubezpieczeniu z tytułu wszystkich trzech umów, a wtedy podstawa wymiaru składek będzie wynosiła 4500 zł (1200 zł + 1500 zł +1800 zł).
●Jak widać ustanowienie przez ustawodawcę minimalnego pułapu, jaki w poszczególnych przypadkach musi osiągnąć podstawa wymiaru składki, nie oznacza, że tylko od tej kwoty należy składki odprowadzić. Oskładkowaniu podlega cały przychód z tytułu, z jakiego powstaje ubezpieczenie. Zanim przepisy weszły w życie, były co do tego wątpliwości. Wykładnię dokonaną przez ZUS należy jednak zaaprobować. Celem ustawodawcy nie było bowiem oskładkowanie konkretnej, ustalonej kwoty (minimalnego wynagrodzenia), ale realnego przychodu.
PRZYKŁAD 29
Limit prawie osiągnięty
Pani Lidia zawarła w tym samym miesiącu dwie umowy-zlecenia, każda z wynagrodzeniem wynoszącym 1800 zł, a więc poniżej minimalnego wynagrodzenia.
Oskładkowaniu podlegać muszą w pełni obie umowy, a podstawa wymiaru składki wynosi 3600 zł (1800 zł + 1800 zł), nie zaś tylko 1850 zł (1800 zł + 50 zł z drugiej umowy).
●Taki kształt przepisów narzuca na płatników w zasadzie niewykonalne badanie, czy ich zleceniobiorca osiągnął już w tym miesiącu ustawowy próg podstawy wymiaru składek u innego płatnika, co skutkowałoby brakiem konieczności odprowadzania składek przez nich. Skutki nieodprowadzenia należnych składek obciążają płatnika. Przepisy obowiązują zbyt krótko, aby zdążyła się wykształcić linia orzecznicza sądów w tym zakresie.
●Na mocy ust. 3 osoba prowadząca kilka rodzajów działalności pozarolniczej jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z jednego wybranego przez siebie rodzaju działalności. Chodzi tu o sytuację, gdy jedna osoba spełnia warunki do uznania za prowadzącego pozarolniczą działalność na podstawie kilku punktów określonych w art. 8 ust. 6. Do najczęstszego zbiegu tytułów dochodzi, gdy przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą w oparciu o przepisy ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (art. 8 ust. 6 pkt 1) jest równocześnie np. wspólnikiem w spółce jawnej (art. 8 ust. 6 pkt 4). Mimo że wspólnik spółki osobowej nie jest przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, to jednak komentowana ustawa także uważa go za prowadzącego pozarolniczą działalność.
Ustawodawca daje więc prawo wyboru, z jakiego tytułu prowadzący działalność chce podlegać ubezpieczeniom. Będzie to miało ten praktyczny wymiar, że podlegający ubezpieczeniom na podstawie art. 8 ust. 6 pkt 2-5 nie będzie miał prawa do preferencyjnych stawek składek przez pierwsze 24 miesiące prowadzenia działalności.
Ustawodawca nie przewiduje ubezpieczenia z kilku tytułów określonych w art. 8 ust. 6 pkt 1-5. Jest to logiczne, ponieważ prowadzący działalność odprowadza składki od zadeklarowanej kwoty (w ustawowych granicach). Zamiast więc zgłaszać się do ubezpieczeń z kilku tytułów, może zwiększyć deklarowaną podstawę wymiaru składek w jednym tytule.
PRZYKŁAD 30
Przedsiębiorca wspólnikiem
Pani Dorota w październiku 2016 r. rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej. Jednocześnie została wspólnikiem w spółce jawnej.
Może się zgłosić do ubezpieczeń albo z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej (art. 8 ust. 6 pkt 1), albo posiadania statusu wspólnika w spółce jawnej (art. 8 ust. 6 pkt 4).
Nie może i nie musi się zgłaszać do ubezpieczeń z obu tytułów.
●Ustalone prawo do emerytury lub renty, niezależnie od jej faktycznego pobierania, nie ma wpływu na konieczność odprowadzania składek przez:
- pracowników (z wyłączeniem prokuratorów),
- członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych,
- funkcjonariuszy Służby Celnej,
- członków rad nadzorczych wynagradzanych z tytułu pełnienia tej funkcji.
Będą oni podlegali ubezpieczeniom tak, jak gdyby nie mieli prawa do świadczeń (ust. 4a).
Nieco inaczej będzie wyglądała sytuacja zleceniobiorców, gdy będą mieli ustalone prawo do emerytury lub renty. Jeśli będą tylko zleceniobiorcami, zapłacą składki na ubezpieczenie społeczne. Jeśli dodatkowo mają jeszcze zawartą umowę o pracę, składek od zlecenia (umowy agencyjnej, umowy o świadczenie usług itd.) nie zapłacą. Zapłacą je tylko od wynagrodzenia z umowy o pracę zgodnie z regułą wynikającą z ust. 4a. Dodatkowa umowa o pracę nie uchroni jednak zleceniobiorcy od składek także od zlecenia, jeśli zostało zawarte z pracodawcą lub praca jest na jego rzecz wykonywana (reguła z art. 8 ust. 2a).
Zdaniem ZUS emeryt nie zapłaci składek od zlecenia tylko wtedy, jeśli z etatu będzie osiągał wynagrodzenie równe co najmniej minimalnemu wynagrodzeniu, o czym ma świadczyć odesłanie do nowododanego ust. 2c. Do takiej wykładni należy jednak podejść z dużą ostrożnością, gdyż nie ma ona oparcia w pozostałych przepisach i ich systematyce. Z uzasadnienia do znowelizowanych przepisów nie wynika również, aby ustawodawca chciał wprowadzić taką zasadę w stosunku do emerytów. Przepisy obowiązują jednak zbyt krótko, aby zagadnienie to zdążyło zostać rozstrzygnięte przez sądy.
PRZYKŁAD 31
Rencista zleceniobiorcą
Pani Emilia pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy. Jednocześnie wykonuje pracę na podstawie umowy o świadczenie usług z wynagrodzeniem wynoszącym 1500 zł.
Niezależnie od wysokości osiąganego wynagrodzenia płatnik (zleceniodawca) będzie musiał odprowadzić za panią Emilię składki.
PRZYKŁAD 32
Etat i zlecenie na emeryturze
Pan Emil ma 68 lat i pobiera emeryturę. Nadal jednak pracuje na umowę o pracę z wynagrodzeniem wynoszącym 3 tys. zł, a dodatkowo wykonuje umowę-zlecenie zawartą z podmiotem innym niż pracodawca.
Pan Emil obowiązkowo będzie podlegał ubezpieczeniu tylko z umowy o pracę. Ubezpieczenie ze zlecenia będzie dla niego dobrowolne.
●Ustęp 4c wprowadza odmienną regulację dla prowadzącego działalność, ale, co ważne, dotyczy ona tylko osoby określonej w art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy, a więc prowadzącego działalność na podstawie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej lub przepisów szczególnych. Nie ma ona zastosowania do osób określonych w art. 8 ust. 6 pkt 2-5 (przedstawicieli wolnych zawodów, twórców, artystów, wspólników spółek handlowych, prowadzących szkoły itd.). Prowadzący działalność określony w ust. 4c posiadający ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy podlega ubezpieczeniom do czasu ustalenia prawa do emerytury na zasadach ogólnych, jakby prawa do renty nie miał. Jest to wyjątek od zasady opisanej wyżej, określonej w ust. 4, zgodnie z którym obowiązkowo przy ustalonym prawie do renty (i emerytury) podlegają ubezpieczeniom jedynie cztery kategorie ubezpieczonych (pracownicy z wyłączeniem prokuratorów, członkowie spółdzielni rolniczych, funkcjonariusze Służby Celnej, członkowie rad nadzorczych).
PRZYKŁAD 33
Renta bez wpływu na składki
Pani Hanna od 2005 r. prowadzi działalność gospodarczą. Decyzją ZUS wydaną w 2014 r. została jej przyznana renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy. We wrześniu 2016 r. pani Hanna nabyła prawo do emerytury w związku z osiągnięciem wieku emerytalnego.
Pani Hanna podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom z tytułu prowadzenia działalności nie tylko w latach 2005-2014, ale na takich samych zasadach również w latach 2014-2016 po przyznaniu prawa do renty. Od września 2016 r. pani Hanna nie podlega obowiązkowym, ale już dobrowolnym ubezpieczeniom - może, ale nie musi odprowadzać składek.
PRZYKŁAD 34
Wspólnik bez składek, gdy niezdolny do pracy
Pan Jerzy od 2010 r. jest jedynym wspólnikiem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. W 2014 r. ZUS przyznał mu rentę z tytułu niezdolności do pracy, a w 2016 r. - emeryturę w związku z osiągnięciem wieku emerytalnego.
Pan Jerzy podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu jako prowadzący działalność w latach 2010-2014. Z chwilą przyznania prawa do renty zastosowanie znalazła ogólna reguła określona w art. 9 ust. 5, zgodnie z którą ubezpieczenie stało się dla niego dobrowolne. Nabycie prawa do emerytury nie zmieniło nic w jego sytuacji pod tym względem.
●Trzeba zauważyć, że komentowany ust. 4c wyraźnie wskazuje na nabycie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy jako czynnik wyłączający ogólne reguły w stosunku do prowadzącego działalność. Gdy więc ten nabędzie prawo do renty innego rodzaju, prowadzący działalność uzyska zwolnienie ze składek na ogólnych zasadach wynikających z ust. 5 (tak np. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 11 września 2013 r., sygn. akt III AUa 251/13). W uzasadnieniu przywołanego wyroku można znaleźć stwierdzenie, że ust. 4c dotyczy wyłącznie osób mających ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, a więc renty z systemu powszechnego (które jednocześnie prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą). Nie zostały nim objęte osoby otrzymujące renty na podstawie przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin, renty rolnicze, renty socjalne i renty rodzinne, co oznacza, że ich przyznanie wyłączy obowiązek odprowadzania składek. Podobny skutek będzie miało przyznanie prawa do renty przez zagraniczną instytucję ubezpieczeniową, nawet jeśli będą to renty będące odpowiednikami polskiej renty z tytułu niezdolności do pracy (takie stanowisko zajął ZUS w interpretacji z 20 października 2011 r., znak WPI/200000/451/635/2011). We wspomnianej interpretacji ZUS wyraźnie stwierdził, że obowiązek ubezpieczeń z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, o którym mowa w ust. 4c, dotyczy jedynie osób mających ustalone decyzją ZUS prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy z systemu powszechnego, tj. rent, o których mowa w ustawie emerytalnej oraz wypadkowej. Ustęp 4c nie dotyczy osób pobierających renty rodzinne, a także osób spoza systemu powszechnego mających ustalone prawo do np. wojskowych lub policyjnych rent inwalidzkich przyznawanych z tytułu niezdolności do służby oraz rent rolniczych przyznawanych z tytułu niezdolności do pracy, o których mowa w ustawie z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 277 ze zm.), jak również rent z tytułu niezdolności do pracy przyznawanych z zagranicznych systemów zabezpieczenia społecznego.
PRZYKŁAD 35
Renta rodzinna zwalnia z obowiązku
Pani Janina prowadzi od 2008 r. działalność gospodarczą. Od września 2016 r. ma prawo do renty rodzinnej po zmarłym mężu.
Od września 2016 r. nie podlega już obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Może im podlegać dobrowolnie.
●Zgodnie z ust. 5 ustalenie prawa do renty lub emerytury dla pozostałych grup osób z niewymienionych w ust. 4, 4a i 4c, a więc z wyjątkiem:
- pracowników (z wyłączeniem prokuratorów),
- członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych,
- funkcjonariuszy Służby Celnej,
- członków rad nadzorczych wynagradzanych z tytułu pełnienia tej funkcji,
- zleceniobiorców nieposiadających jednocześnie pracowniczego tytułu ubezpieczeniowego,
- prowadzących działalność gospodarczą w rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 1 mających ustalone prawo renty z tytułu niezdolności do pracy,
powoduje, że nie podlegają już obowiązkowym ubezpieczeniom. Tytuły, które przed ustaleniem prawa do renty lub emerytury wiązałyby się z obowiązkiem ubezpieczeniowym, teraz są dla nich dobrowolne.
●Ustęp 6 wprowadza zasadę, że osoby:
- przebywające na urlopach wychowawczych,
- wykonujące odpłatnie pracę na podstawie skierowania do pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania,
- osoby sprawujące osobistą opiekę nad dzieckiem określone w art. 6a ust. 1 i 6b ust. 1 (szerzej na ten temat w komentarzu do tych artykułów),
podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom z tych właśnie tytułów tylko wtedy, gdy nie mają żadnych innych tytułów do obowiązkowego ubezpieczenia społecznego i nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty.
Najczęstszą sytuacją z wymienionych w tym przepisie jest przebywanie na urlopie wychowawczym. Aby chronić rodzica przed przerwą w opłacaniu składek, ustawodawca wprowadził zasadę, że w tym okresie składki na ubezpieczenia emerytalno-rentowe finansuje za ubezpieczonego budżet państwa. Z ust. 6 wynika jednak, że jest tak tylko do momentu, w którym przebywający na urlopie wychowawczym nie podejmie jakiejś działalności skutkującej powstaniem obowiązkowego tytułu ubezpieczeniowego. Podleganie ubezpieczeniu w związku z przebywaniem na urlopie wychowawczym (tak jak i w pozostałych wymienionych w przepisie przypadkach) ma więc charakter posiłkowy, niejako awaryjny.
PRZYKŁAD 36
Dorabianie na wychowawczym
Pani Arleta od grudnia 2015 r. przebywa na urlopie wychowawczym. Okazało się, że ma jednak sporo wolnego czasu i w kwietniu 2016 r. zawarła umowę-zlecenie na okres 1 maja - 30 września 2016 r.
Pani Anna od grudnia 2015 r. do kwietnia 2016 r. podlegała ubezpieczeniom z tytułu przebywania na urlopie wychowawczym, a składki finansował budżet państwa. W okresie maj - wrzesień 2016 r. pani Anna podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom z tytułu umowy-zlecenia.
PRZYKŁAD 37
Wznowienie działalności na urlopie
Pani Małgorzata od 2005 r. była zatrudniona na etacie i jednocześnie prowadziła działalność gospodarczą, którą zawiesiła w trakcie ciąży w grudniu 2014 r. W kwietniu 2015 r. urodziła dziecko, a od kwietnia 2016 r. przebywa na urlopie wychowawczym. Od 1 września 2016 r. wznowiła działalność gospodarczą.
Zarówno w trakcie pobierania zasiłku macierzyńskiego, jak i urlopu wychowawczego w okresie kwiecień - sierpień 2016 r. składki były finansowane przez budżet państwa, a pani Małgorzata podlegała ubezpieczeniom z tych właśnie tytułów. Wznowienie działalności spowodowało, że tytułem do ubezpieczeń społecznych nie może być przebywanie na urlopie wychowawczym, ale właśnie działalność.
●Podobnie posiłkowy charakter mają też tytuły ubezpieczeniowe osób, do których odnosi się ust. 6, tj.:
- bezrobotnych rozumianych jako osoby pobierające zasiłek dla bezrobotnych, świadczenie integracyjne lub stypendium w okresie odbywania szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego dorosłych, na które zostały skierowane przez powiatowy urząd pracy,
- pobierających stypendium w okresie odbywania szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego dorosłych, na które zostały skierowane przez inne niż powiatowy urząd pracy podmioty kierujące na szkolenie, staż lub przygotowanie zawodowe dorosłych,
- pobierających stypendium na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy w okresie odbywania studiów podyplomowych,
- żołnierzy niezawodowymi pełniących czynną służbę wojskową, z wyłączeniem żołnierzy pełniących służbę kandydacką,
- odbywających służbę zastępczą.
Gdy podejmą jakąkolwiek działalność skutkującą powstaniem obowiązkowego tytułu ubezpieczeniowego, nie będą podlegali ubezpieczeniom z tytułów wskazanych w tym przepisie.
●Specyficzne rozwiązanie ustawodawca wprowadził w ust. 6b w stosunku do pracownika łączącego na podstawie art. 1821e k.p. korzystanie z urlopu rodzicielskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu w wymiarze nie wyższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy. W takim przypadku pracownik podlega ubezpieczeniu z obu tytułów. W trakcie urlopu rodzicielskiego ubezpieczony pobiera zasiłek macierzyński, co staje się dla niego tytułem ubezpieczeniowym (art. 6 ust. 1 pkt 19), a składki są finansowane przez budżet państwa. Gdy taka osoba wróci do pracy u swojego pracodawcy na podstawie art. 1821e k.p., składki będzie musiał odprowadzić za nią także pracodawca.
●Gdy prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej rozpocznie duchowny, nie będzie podlegał ubezpieczeniu jako duchowny, ale prowadzący działalność zobowiązany do odprowadzania składek za siebie.
●Osoby pozostające w stosunku służby, określone w art. 8 ust. 15 (z wyjątkiem funkcjonariuszy Służby Celnej, do których stosuje się opisane wyżej odrębne zasady), spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniem jako:
- wykonujący pracę nakładczą,
- wykonujący pracę na podstawie umowy agencyjnej (umowy-zlecenia, umowy o świadczenie usług itd.),
- prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą,
- współpracownicy osób prowadzących działalność,
- posłowie i senatorowie pobierającymi uposażenie,
- posłowie do Parlamentu Europejskiego,
- duchowni
mogą być nimi objęte na swój wniosek.
PRZYKŁAD 38
Strażak z firmą
Pan Jan jest strażakiem, funkcjonariuszem Państwowej Straży Pożarnej. Został wspólnikiem spółki jawnej w spółce swojej żony.
Może, ale nie musi zgłaszać się do ubezpieczeń z tego tytułu jako osoba prowadząca działalność.
●Na mocy ust. 9 członkowie rad nadzorczych spełniający warunki do objęcia ubezpieczeniami z innych tytułów podlegają ubezpieczeniom również z tytułu pełnienia funkcji członka rady nadzorczej. Ustawodawca zdecydował się więc na wprowadzenie generalnej zasady, że składki za członka rady będą odprowadzane, niezależnie od tego, czy posiada on jakieś inne tytuły do obowiązkowych ubezpieczeń.
PRZYKŁAD 39
Członek rady nadzorczej na etacie w innej firmie
Pan Andrzej jest zatrudniony w spółce ABC na etacie, gdzie otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 5000 zł miesięcznie, a jednocześnie jest członkiem rady nadzorczej.
Pan Andrzej niezależnie od wysokości podstawy wymiaru składek wynikającej z zatrudnienia na etacie, podlega ubezpieczeniom także jako członek rady nadzorczej.
PRZYKŁAD 40
Zlecenia na nic nie wpłyną
Pani Elżbieta zasiada w radzie nadzorczej spółki ABC. Jednocześnie wykonuje dwie umowy-zlecenia, jedną z wynagrodzeniem 2000 zł, drugą zaś z wynagrodzeniem wynoszącym 3000 zł.
Pani Elżbieta będzie podlegała ubezpieczeniom z tytułu zasiadania w radzie nadzorczej oraz jednej lub obu umów-zleceń łącznie.
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu