Zapomniany epizod mrocznego świata

Od momentu oryginalnej publikacji tej niezwykłej książki minęło 49 lat. Jej polski przekład pojawił się w 1989 r., w dziwnym momencie dziejowym – gdy przez nasz kraj przetaczał się cyklon politycznej transformacji, kiedy historia wydarzała się na naszych oczach. Dużo się wtedy mówiło o wolności, a opowieść, którą zaproponował Carlo Ginzburg w „Serze i robakach”, nieźle do tych czasów pasowała – opowieść o Domenicu Scandelli zwanym Menocchiem, friulańskim młynarzu-heretyku z drugiej połowy XVI w., jest zarazem opowieścią o bezkompromisowym wolnomyślicielu.

Teraz, w 2025 r., gdy PIW ponownie wydaje książkę Ginzburga (w rozszerzonej oraz poprawionej edycji), ta opowieść znów pasuje: jako narracja wymierzona w potężne siły cywilizacyjnej i politycznej uniformizacji. Dzieje się tak, co ciekawe, wbrew deklaracjom samego autora, który tak przed laty mówił w wywiadzie dla „The New York Timesa”: „Cel pracy historyka jest całkiem odwrotny od tego, czego o historii uczono nas w szkole. Historyk musi unicestwić nasze fałszywe poczucie wspólnoty z ludźmi z przeszłości, ponieważ wywodzili się oni ze społeczeństw bardzo odmiennych od tych, w których żyjemy. Im więcej dowiadujemy się o «mentalnych wszechświatach» tamtych ludzi, tym mocniej szokuje kulturowy dystans, jaki nas od nich dzieli”. Choćbyśmy jednak bardzo chcieli czytać obiektywnie, interpretacja pozostaje zawsze częścią lektury. Ten temat zresztą – temat czytelniczej interpretacji – w „Serze i robakach” także zostaje poruszony.