Mieszkańcy getta. Zakładnicy swoich nadziei [WYWIAD]

Na wystawie w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku są parasole, które część z Żydów transportowanych do Auschwitz wzięła, myśląc, że mogą się przydać. Co oni wiedzieli o swoim losie?

Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie, musiałam porzucić wiedzę o tym, jak potoczyły się ich losy pod okupacją. Postanowiłam skoncentrować się na tym, co myśleli ludzie, kiedy nie mieli pojęcia, co ich czeka. Powszechne jest narzucanie ofiarom dzisiejszej perspektywy - że byli jak barany prowadzone na rzeź, ale to nieuczciwe historycznie, bo nie znajduje uzasadnienia w źródłach, oraz nieempatyczne. Ciekawą ścieżką w historiografii jest przyglądanie się temu, co ludzie myśleli i czuli oraz jak oceniali własną sytuację - bez tego nie jesteśmy w stanie zrozumieć ich działań. To, że ktoś pomyślał, że przyda mu się parasol, przestaje być w tej perspektywie absurdem lub dowodem naiwności, a staje się zrozumiałe: w daleką drogę bierzemy bagaż, w tym rzeczy praktyczne jak parasol, buty, pieniądze. Także to, co mamy najcenniejszego.

Czy już we wrześniu 1939 r. polscy Żydzi zdawali sobie sprawę z tego, w jakiej sytuacji się znaleźli?

Narrację zaczynam w przededniu wybuchu II wojny, pokazuję pełne niedowierzania reakcje na to, że konflikt w ogóle może się zacząć. Przytaczam relację kobiety, która - już w trakcie pierwszych dni wojny - widząc nadlatujące nad Warszawę niemieckie samoloty, myślała, że to ćwiczenia - i nie była w tym odosobniona. A skoro tak ciężko było pogodzić się z wybuchem wojny, czego przecież wszyscy się spodziewali, to jak trudno musiało być uwierzyć w wydarzenia, które nastąpiły później, a dla których nie było żadnych punktów odniesienia. Bardzo trudno oddać ówczesne emocje i oceny sytuacji bez przyjrzenia się temu, w jaki sposób narastała świadomość sytuacji wojennej.