Bajki a poprawność polityczna

Nazwisko Joela Chandlera Harrisa jest dzisiaj w USA symbolem niepoprawnej politycznie przeszłości, o tyle życiorys Alice Walker można uznać za wzorcowy przykład awansu zgodnego z wiodącymi kanonami postępu.

Młodość Harrisa przypadła na lata wojny secesyjnej i dźwigania się Południa po doznanej klęsce militarnej. Wychowany w ubogiej białej rodzinie zarabiał na życie jako pomocnik drukarski na plantacji leżącej kilka mil od Eatonton. Lubił książki, jednak bardziej ciągnęło go na białe pola bawełny lub do czworaków, gdzie przy wieczornym ognisku uwielbiał słuchać opowieści murzyńskich starców.

Harris zaczął spisywać te historie, w mistrzowski sposób wykorzystując znajomość slangu afroamerykańskiego proletariatu. Ich bohaterem był Brat Królik, na którego uwzięła się para szemranych kumpli - sprytny Brat Lis i ociężały Brat Niedźwiedź. Oto Lis sadza przy drodze figurkę ulepioną ze smoły drzewnej. Przechodzący Królik pozdrawia czarnego dzieciaka, ale nie słysząc odpowiedzi, poucza go o zasadach grzeczności, wreszcie zniecierpliwiony uderza i oczywiście babrze się w smole. Określenie "tar baby" weszło do potocznej amerykańskiej angielszczyzny jako synonim problemu, którego rozwiązywanie przysparza jeszcze więcej kłopotów.

Plantator wydawca szybko poznał się na literackich talentach początkującego zecera, pozwalając mu drukować własne humoreski obok informacji o cenach skupu bawełny. Niebawem nazwisko Harrisa stało się znane w całej Georgii. Stąd wiodła droga do ogólnokrajowej sławy. Pokolenia amerykańskich dzieci wychowywały się na jego historyjkach, przepełnionych atmosferą starego Południa.

W 1946 roku przeniósł je na filmową taśmę Walt Disney. "Pieśń Południa" okazała się kasowym sukcesem na miarę Myszki Miki. James Baskett, który zagrał tam rolę opowiadacza bajek, Wuja Remusa, był pierwszym w historii czarnym aktorem uhonorowanym Oscarem. Sława nie pomogła mu jednak w tym, by wpuszczono go na prapremierę filmu w Atlancie: w kinie obowiązywały zasady segregacji rasowej.

Urodzona w 1944 roku Alice Walker z pewnością oglądała jako dziecko "Pieśń Południa". Wychowała się w czarnej rodzinie, jako najmłodsza z ośmiorga rodzeństwa. Gdy miała osiem lat, starszy brat, zabawiając się pistoletem, oślepił ją trwale na prawe oko. Mimo trudności ambitna dziewczyna dostała się na studia w Atlancie, gdzie poznała Martina Luthera Kinga. Odtąd dzieli życie między pisanie książek a aktywność w ruchu pacyfistycznym.

Jej najbardziej znana powieść, "Kolor purpury", wydana w 1982 roku, w rok później otrzymała Nagrodę Pulitzera. Główna bohaterka, czarnoskóra Celie, wykorzystywana przez rodzinę i terroryzowana przez męża, z czasem uczy się walki o własne prawa i godność. Śledzimy jej historię na tle zmieniających się losów murzyńskiej społeczności USA: od pierwszych dziesięcioleci XX wieku, poprzez nadzieje związane z migracją do wielkich miast Północy, aż po kryzys lat 30.

W trzy lata po ukazaniu się książki "Kolor purpury" trafił na ekrany kin. Reżyser Steven Spielberg zadbał o obsadę: Celie zagrała tu Whoopi Goldberg, jej podłego, lecz w końcu skruszonego męża - Danny Glover. W roli pełnej furii, nieszczęśliwej Sofii dobrze odnalazła się Oprah Winfrey.

Film może dziś razić sentymentalną poprawnością, jednak trzeba przyznać, że Spielberg nawet tanie emocje potrafi sprzedawać w profesjonalnym hollywoodzkim opakowaniu. Nie uniknął jednak posądzenia o rasizm: zarzucano mu, że swoich czarnoskórych aktorów ubrał zbyt dobrze jak na epokę, o której opowiada film. Z kolei "Pieśni Południa" od dawna już nie oglądają amerykańskie dzieci: opowieść, w której czarni niewolnicy żyją w zgodzie z białymi plantatorami, zupełnie nie odpowiada duchowi współczesności.

Jednak Harris nie był rasistą, lecz tylko dzieckiem swojego czasu. I chyba nie z powodu poglądów społecznych autora opowieści Wuja Remusa wdzięczni mieszkańcy Eatonton wystawili na miejskim skwerze pomnik Brata Królika.

@RY1@i02/2010/245/i02.2010.245.196.0007.001.jpg@RY2@

Celie (Whoopi Goldberg) razem z ukochaną siostrą Nettie (Akosua Busia)

Jacek Borkowicz