W pętli czasu

Anonimowo, samotnie, beznamiętnie. Tak podróżuje Paul Theroux. W ten sposób podróżował w 1973 roku, zbierając materiały do swojej najgłośniejszej książki, "Wielkiego bazaru kolejowego", tak wędrował również 33 lata później, wyruszając raz jeszcze w wielką azjatycką pętlę śladem swojej pierwszej wyprawy. "Pociąg widmo do Gwiazdy Wschodu", podobnie zresztą jak "Wielki bazar", trudno jednak nazwać klasyczną literaturą podróżniczą - autor nie ma żadnych ambicji edukacyjnych ani reporterskich, nie próbuje czytelnikowi opowiedzieć żadnej spójnej historii. Krótko mówiąc, jego podróże nie kształcą.

Theroux jest egocentryczny, skrajnie subiektywny w ocenach, roztrzepany, jednocześnie pełen sarkazmu i melancholii. Siada w kolejowym przedziale, zamyka się w szklanej kuli i patrzy. Poddaje się monotonnemu rytmowi wędrówki - im nudniej i bardziej jednostajnie, tym lepiej. Za oknem wagonu przepływają pejzaże: ponure, apokaliptyczne, cudowne, monumentalne, ohydne - narratora to ciekawi, ale nie dotyka. Z rzadka opuszcza swój kokon, by obojętnie oddać się banalnym rozrywkom - spacerowi po mieście, zwiedzaniu jakiegoś muzeum albo świątyni, wizycie w ulicznej jadłodajni. Bywa spocony, zmęczony, niezadowolony, pijany - ale też rześki, wypoczęty i rozbawiony. To nie jest pompatyczna wędrówka w poszukiwaniu utraconej tożsamości, duchowego odrodzenia, sensu istnienia. To nawet nie jest ucieczka od siebie. Podróże Theroux są przesycone pięknym nihilizmem - pisarz wyjeżdża właściwie tylko po to, by móc wrócić.

"Pociąg widmo" ma ponadto jeden dodatkowy wymiar: wymiar powtórzenia. Doświadczony człowiek po sześćdziesiątce raz jeszcze przemierza trasę, którą pokonał jako w sumie nieopierzony trzydziestolatek. Autoironicznie przygląda się upływowi czasu - nie tylko temu, który dokonał się w świecie, lecz także temu, który miał miejsce w jego własnym umyśle. Te dwa wymiary, dawny oraz obecny, i dwa krajobrazy, zewnętrzny i wewnętrzny, na różne sposoby ze sobą harmonizują albo stają wobec siebie w kontrapunkcie. Z owych napięć wyłania się świetna literatura.

Na marginesie tej podróży intymnej Theroux wychwytuje z otaczających go krain szczególne nastroje i trendy. Wschodnia Europa nieodmiennie budzi w nim obrzydzenie, Turkmenistan z kolei wywołuje fascynację postsowiecką totalitarną satrapią Turkmenbaszy. Indie zaskakują go swoimi kontrastami - ale ich rabunkowa modernizacja wydaje mu się przerażająca. Rządzona przez wojskową juntę Birma napawa go nostalgią i smutkiem, Wietnam zachwyca. Nowoczesnymi Chinami jest tak zdegustowany, że w ogóle pomija je w książce. Japonia to zimna i bezduszna wizja przyszłości: "Bez względu na to, co nas czeka, najbardziej skutecznym sposobem na przetrwanie w przeludnionym świecie wydaje się powszechna japonizacja - ślepe, automatyczne posłuszeństwo, poprawność manier, chłód, surowość, bezwzględny porządek, redukcja przestrzeni, określone zasady uprzejmości (nieodzowne przy wysokim zaludnieniu), całkowita likwidacja prywatnych środków transportu, zastraszająca wszechobecność policji - i zero ekspresji.".

Theroux nie podróżuje, by się zachwycać. Jeśli już, to po to, by w określonym momencie i miejscu dawać świadectwo własnemu istnieniu. Przy okazji daje też świadectwo istnienia bliźnich - ta książka aż roi się od efektownych miniaturowych portretów ludzi, z którymi autor zetknął się w czasie swojej podróży. W tym zestawie znalazło się także dwóch znakomitych pisarzy: Orhan Pamuk i Haruki Murakami. Nie wiem, na ile dała tu o sobie znać skłonność Theroux do fabularyzowania i mistyfikowania rzeczywistości, ale choćby dla tych portretów warto czytać "Pociąg widmo".

@RY1@i02/2010/216/i02.2010.216.196.0035.001.jpg@RY2@

Piotr Kofta