Wyrazista awangarda

Zima 1958 roku była chłodna. Dlatego trzej mężczyźni, którzy spotkali się przed kościołem Mariackim, nie stali tam długo. Zresztą każdy z nich miał pod pachą teczkę wypchaną fotografiami, które chciał pokazać pozostałym. Nazywali się Bogusław Schlabs, Jerzy Lewczyński i Zdzisław Beksiński. Właśnie zaczynali swoją prywatną rewolucję w polskiej fotografii. Łączyło ich jedno: przekonanie, że aparat fotograficzny nie służy tylko do pokazywania ładnych krajobrazów ani prawdy życia. Nie wierzyli w Boga fotografii Henriego Cartiera-Bressona i jego religię, czyli w klasyczny reportaż. Łączył ich bunt przeciw takiej klasycznej estetyce, jej nudzie w sposobie przedstawiania rzeczywistości. Oni woleli deformację, eksperymenty, wyrazistość awangardy.

Zdzisław Beksiński mieszkał wówczas w Sanoku. Po studiach na architekturze pracował w fabryce Autosan i każde zarobione pieniądze wydawał na urządzanie ciemni. Fotografii nie traktował poważnie, tak naprawdę marzył o robieniu filmów. Ale w bieszczadzkim miasteczku o kamerę było jeszcze trudniej niż o dobrą lustrzankę. A jednak fascynację filmem widać już od pierwszych zdjęć. Beksiński niczym rasowy reżyser "układa" swoje kadry, nie pozostawiając nic przypadkowi. Puste targowisko, pół męskiej postaci i łeb konia ciągnącego wóz, walący się dach czy wyludniony chodnik z przechodniem przemykającym pod wielkim płotem przypominają raczej scenografię, kadry z filmów Vittoria De Siki czy Luchino Viscontiego, które krytycy nazywali neorelizmem. Również filmowe są niezwykle autoportrety artysty, który stylizuje się na detektywa z czarnych hollywoodzkich kryminałów. Zresztą Beksiński stworzył cały cykl autoportretów, w których wyzywa na pojedynek na miny Witkacego, a to przebiera się za marynarza, gajowego, samobójcę, agenta wywiadu, zapowiadając słynny cykl Cindy Scherman "Fotosy filmowe bez tytułu".

W połowie lat 50. powstają niezwykłe akty kobiece, za modelkę służy mu żona Zofia. Zdjęcia przedstawiają skuloną lub skadrowaną postać kobiecą, ciało ciasno spętane sznurkiem przypomina raczej gigantyczną szynkę, nie ma w sobie nic z erotyzmu. Tworzy setki portretów, interesuje go twarz, z której wydobywa moment zadumy lub strachu.

W czerwcu 1959 roku Schlabs, Lewczynski i Beksiński organizują zamknięty pokaz swych prac w Gliwicach. Nie chcą interwencji cenzury, zapraszają więc tylko znajomych artystów i krytyków. Ale nawet dla nich pokazywane zdjęcia są zbyt odważne. - Uważali nas za wariatów. "Piękno? Jakie to jest piękno? Jak nóż może być piękny?". Znęcali się nad jedną z fotografii Beksińskiego - wspomina Jerzy Lewczyński. Było już jednak za późno, żeby zniechęcić do fotografii artystę z Sanoka. Sam ją porzucił, przekonany, że prawdziwy artysta nie może w pełni wyrazić się w fotografii.

Jako fotograf był niezwykle wysublimowany, oszczędny, chłodny. O przemijaniu życia i kruchości ciała potrafił mówić subtelnie, za pomocą aluzji. Jako malarz sięgnął po upiory, szkielety, wymarłe miasta, gnijące ścierwa, mgły, dymy, a to wszystko, by wywołać w widzu metafizyczny niepokój. Kiedyś o swoich zdjęciach powiedział: "Chciałem coś innego, osiągnąłem coś w bok". Całe szczęście.

@RY1@i02/2011/185/i02.2011.185.196.024b.001.jpg@RY2@

@RY1@i02/2011/185/i02.2011.185.196.024b.002.jpg@RY2@

Mikołaj Migacz