Opowieści spod kołdry

Gdyby mierzyć obecność dyskursu feministycznego nad Wisłą frekwencją ataków konserwatywnych publicystów na artystki, można dojść do wniosku, że ten nurt refleksji nad kobiecością pojawił się w naszej sztuce w latach 90. ubiegłego wieku. Wystawa "Trzy kobiety" w Zachęcie przypomina, że datowanie trzeba przesunąć o dwie dekady wcześniej. Natalia Lach-Lachowicz, MariaPinińska-Bereś i Małgorzata Partum zajmowały się problematyką kobiecości i jej miejsca w patriarchalnym świecie na długo przed Kozyrą i Bogacką.

Ekspozycja jest próbą przypomnienia dorobku "współczesnych emancypantek", jak określa je lektor emitowanej w Zachęcie peerelowskiej kroniki filmowej. Zabieg jest istotny zwłaszcza w odniesieniu do Pinińskiej-Bereś (1931 - 1999). Artystka nie doczekała się bowiem retrospektywy (zmarła w trakcie przygotowań) i jej oryginalna twórczość znana jest głównie krytykom i galerzystom.

Świadomie skazała się na margines - była feministką, ale odżegnywała się od tego nurtu, uważając, że nawet najbardziej słuszna ideologia stanowi zagrożenie dla suwerenności sztuki. Zajmowała się krytyczną analizą ról przypisywanych kobiecie. W połowie lat 70. zaczęła konstruować rzeźby "uwolnione od ciężaru tworzywa" z miękkich, obłych, delikatnych manifestacyjnie kobiecych materiałów jak gąbka, wata, kołdry, poduszki. Stworzone przez artystkę kształty są zdeformowane jakby w wyniku czynności intymnych. Różowa i biała kolorystyka, tradycyjnie przypisywana kobietom, podkreśla ich niemalże fizjologiczną naturę. "Odrzucając to, co konwencjonalne, musiałam sięgnąć do własnego «ja». A to «ja» było kobietą, z całym bagażem problemów płci" - mówiła. Ze stereotypem kobiecości, postrzeganej jako łagodność, uległość i czysto estetyczne piękno ciała, polemizowała także w performance’ach, których dokumentację można oglądać przy placu Małachowskiego.

W body art specjalizuje się Natalia Lach-Lachowicz, która dziś odżegnuje się od feminizmu. W Zachęcie artystka pokazuje zarówno prace z lat 70. jak i nowe, w których dekonstruuje swoje zaangażowanie w ten dyskurs. Ale robi to przewrotnie. W "Anatomii pokoju" to wytapetowany po warholowsku zmultiplikowanymi fotografiami cube z telewizorem w środku, na którym emitowany jest film wideo. Ucharakteryzowana na nimfę Natalia LL z wiankiem kalii na głowie - kwiatów o fallicznej, a zarazem cmentarnej symbolice - tnie mieczem banana.

"Kobieta żyje w obcej strukturze społecznej. Jej model nie jest aktualny do jej roli, (...) stworzony przez mężczyzn i na ich użytek. (...) Fenomen sztuki feministycznej odkrywa w kobiecie jej nową rolę, możliwość samorealizacji". Słowa, które Ewa Partum napisała w 1979 roku, są lejtmotywem jej twórczości. Skrajnie feministyczny punkt widzenia artystka ujawniła w "Piruecie". Ubrana tylko w łyżwy figurowe podeptała swój wizerunek odbity w lustrze ułożonym na podłodze. Dokumentacja wideo oraz stłuczka, zatrzymane w szkle materialne pozostałości niechcianego portretu swojej osobowości artystki są elementami wystawy.

Ekspozycja ma charakter linearny. Zestawione w porządku chronologicznym prace dokumentują ewolucję zainteresowań i środków wyrazu pionierek polskiego feminizmu. Na tle dokonań dzisiejszych artystek działania "Trzech kobiet" prezentują się niewinnie. Ale w czasach, kiedy one manifestowały kobiecy punkt widzenia, wymagało to znacznie więcej odwagi i uporu niż dziś - zarówno w PRL, jak i na Zachodzie.

@RY1@i02/2011/044/i02.2011.044.196.0042.001.jpg@RY2@

Maria Pinińska-Bereś, "Gorset (trapez)"

Cezary Polak