Dla funkcjonariuszy przyszłych reżimów

Tę książkę będą zapewne uważnie czytać ambitni projektanci i funkcjonariusze przyszłych reżimów - kiedy amerykański pisarz i dziennikarz Adam Hochschild przyjechał w 1988 roku do Republiki Południowej Afryki, tamtejsza władza miała się znakomicie, przebywając w świecie stworzonej przez samą siebie propagandowej mitologii. Biała mniejszość trzymała w szachu czarną większość, gnębiąc ją politycznie, wyzyskując ekonomicznie i kolekcjonując rzesze lojalnych kolaborantów. Służby specjalne, zainspirowane metodami KGB i Stasi, skutecznie infiltrowały środowiska opozycyjne. Po prostu raj na ziemi - raj apartheidu.

Pięć lat później wszystko to trafił szlag. Każdy sukces - chciałoby się powiedzieć: każdy nieuczciwy, ale to nieprawda, po prostu każdy - nosi w sobie zalążki własnego upadku.

Hochschild, znakomity specjalista od politycznej historii kolonializmu i niewolnictwa - po polsku wyszły dotąd dwie jego książki poświęcone tej tematyce (obie świetne): "Duch króla Leopolda" i "Pogrzebać kajdany" - pragnął przyjrzeć się bliżej dziejom idei białej supremacji na południu Afryki, miała ona bowiem nieco odmienne pochodzenie niż w innych częściach Czarnego Lądu, Burowie nie byli wysłannikami kolonialnej potęgi, ale zbuntowanymi farmerami przekonanymi o biblijnym charakterze swojej misji. W latach 30. XIX w. ruszyli masowo w głąb słabo zbadanego lądu, uciekając przed zależnością od Anglików (oraz przed zakazem posiadania niewolników), i błyskawicznie dopracowali się mistycznej, mesjanistycznej interpretacji owego czynu: chodziło naturalnie o ziemię obiecaną. To, że ową ziemię obiecaną zamieszkiwał już ktoś inny - liczne plemiona Zulusów - nie stanowiło szczególnego problemu.

Po 150 latach od Wielkiego Treku (tak Burowie, Afrykanerzy, nazywają tę pionierską wyprawę w poszukiwaniu nowych terenów osiedleńczych) Hochschild obserwuje przygotowania do uroczystych obchodów rocznicy, przygląda się tej mesjanistycznej ideologii w stanie dobrze ucukrowanym, być może nawet nieco przejrzałym, ideologii z wolna nadgryzanej zarówno przed prawicowych radykałów, jak i przez ofiary gotowe do totalnego buntu. Ofiary, których sile i bezsilności, różnym postawom wobec systemu, autor także poświęca sporo wrażliwej uwagi.

Ale "Lustro o północy" jest książką o znacznie szerszym zasięgu - pozwala pojąć złożoność współczesnych problemów Południowej Afryki, zarówno problemów z przestępczością, bezrobociem, ubóstwem i zdrowiem, jak i tych z pamięcią, zemstą i rozliczeniem przeszłości. Daje też niezbędne tło i komentarz wybitnym dziełom literatury pięknej, choćby twórczości J.M. Coetzeego - po lekturze relacji Hochschilda "Hańba" traci wiele ze swojej brutalnej niesamowitości, stając się powieścią w istocie całkiem rzeczową i realistyczną.

Jeśli mógłbym mieć jakieś zastrzeżenie wobec "Lustra...", to takie, że dość powierzchownie traktuje ono kwestię udziału Brytyjczyków w ustalaniu nieczystych południowoafrykańskich reguł gry (za mało się tu wspomina choćby o społecznych następstwach wojen burskich czy o brytyjskiej dominacji ekonomicznej). Ale może to temat na kolejną książkę.

@RY1@i02/2016/156/i02.2016.156.19600060a.801.jpg@RY2@

Piotr Kofta