W pogoni za groszkiem

Niby epokę wszechwiedzących polihistorów mamy już dawno za sobą i obecnie uznanie zyskuje się wyłącznie przez zgłębianie wiedzy szczegółowej. Ale Eco przeczył temu stanowi rzeczy. Jego kariera była długa: trwała, od okresu studiów mediewistycznych aż do śmierci, ponad 60 lat. Ta długość to jednak sprawa względna, jeśli zważyć, w ilu kierunkach podążał, a także, co ważniejsze, ile srok za ogon potrafił jednocześnie złapać ów włoski profesor. Filozofia i estetyka średniowiecza, teoria literatury, teoria mediów masowych, studia nad kulturą popularną, semiotyka, filozofia języka, antropologia, historia idei - Eco wniósł to i owo do każdej z tych dziedzin, a niektóre z nich odmienił nowatorskim podejściem. Zabawne, że ostatecznie i tak największą sławę zdobył jako prozaik.

Wydane w 1980 roku "Imię róży" jest w gruncie rzeczy erudycyjnym literackim żartem - a także rodzajem eksperymentu przeprowadzanego bezpośrednio na czytelniku. Pełne zrozumienie tej labiryntowej, borgesowskiej z ducha powieści zastrzeżone jest paradoksem: wymaga bowiem znajomości innego tekstu, który nie przetrwał do naszych czasów (księgi drugiej traktatu "O sztuce poetyckiej" Arystotelesa), a którego, w związku z tym, nie czytał również sam autor. Autor wszelako korzysta z wiedzy o tym, że czytelnikowi pełne zrozumienie nie jest do niczego potrzebne, jeśli tylko dostarczyć mu ramowej fabuły korzystającej ze znanych schematów wypracowanych przez popkulturę. Krótko mówiąc - Eco wpuszcza do klasztoru Sherlocka Holmesa w mnisim przebraniu. I wygrywa.

"Imię róży" nie tylko - choć prawdopodobnie niechcący - zapoczątkowało modę na historyczne thrillery z metafizyczną wkładką (skorzystał na tym m.in. Dan Brown, obecnie działka ta okupowana jest przez stadko średnio utalentowanych Hiszpanów), lecz także dało włoskiemu pisarzowi swobodę robienia tego, co mu się podoba. Z tą swobodą bywało różnie, po powieściach błyskotliwych ("Wahadło Foucaulta", "Wyspa dnia poprzedniego") następowały mniej udane ("Baudolino", "Cmentarz w Pradze"), ale wszystkie te książki łączył osobliwy żywioł nieskrępowanej literackiej zabawy - zabawy, na jaką mógł sobie pozwolić posiadacz biblioteki liczącej 50 tysięcy tomów, prawdziwy philologos, miłośnik słowa, literatury i sztuki rozumowania.

Warto zresztą wracać do rzeczy, które Eco pisał całkiem serio - mimo że od pierwotnego wydania "Supermana w literaturze masowej" minęło już pół wieku, jest to nadal rewelacyjna analiza przemian kulturowych, które dały początek nowoczesności. "Sześć przechadzek po lesie fikcji" oferuje nam możliwość obserwowania, w jaki sposób działają mechanizmy tworzenia literackich iluzji (przywołując zarazem ulubione tematy i motywy samego autora, powracające w jego powieściach). Lewicowy temperament polemiczny Eco daje o sobie znać choćby w zbiorze "Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów".

W poważnych chwilach przychodzą czasami do głowy niepoważne skojarzenia. Kiedy myślę o profesorze Eco, przypomina mi się jego brawurowy felieton z "Zapisków na pudełku od zapałek", traktujący o spożywaniu posiłków w samolocie. "Wszyscy doskonale wiedzą, że groszki są nieuchwytne - dlatego właśnie nawet wielcy mistrzowie kuchni nie potrafią przyrządzić groszku nadziewanego - a już zwłaszcza jeśli ktoś się uprze, żeby, jak nakazują dobre maniery, jeść je widelcem, nie zaś łyżeczką. (...) Dodajmy, że groszek podaje się wyłącznie wtedy, gdy samolotem zaczyna rzucać i kapitan wydaje polecenia zapięcia pasów. W konsekwencji tego zawikłanego rachunku ergonomicznego groszki stoją zatem przed alternatywą: albo wpadają za kołnierz, albo do rozporka".

O złota epoko, gdy w samolotach dawano jeść! Prawdziwymi sztućcami!

@RY1@i02/2016/039/i02.2016.039.19600050c.802.jpg@RY2@

POLARIS/EAST NEWS

Piotr Kofta