Eksperymentalne królestwo

Na początku XIX w. Polacy zaznali w ekspresowym tempie tego, co stało się udziałem ich potomków przez większą część następnego stulecia. Najpierw, dzięki pokonaniu przez Francję kolejno: Austrii, Prus i Rosji, mogło powstać Księstwo Warszawskie (1807–1815). Jego narodzinom towarzyszył wielki zryw narodowy. Niewielkie państewko potrafiło powołać pod broń i wyekwipować ponad 100 tys. żołnierzy. Do czegoś takiego nie była zdolna o wiele większa i zasobniejsza Rzeczpospolita szlachecka, gdy broniono Konstytucji 3 maja. Również Tadeusz Kościuszko mógł podczas insurekcji jedynie pomarzyć o tak potężnej armii. Wystarczyło kilkanaście lat niewoli, by szlachta i mieszczanie zaczęli zadziwiać Europę swym patriotyzmem. Równie wielki entuzjazm okazywali dla nowoczesności. Chcieli sprawnie działającego, silnego ekonomicznie państwa, które jednocześnie przestrzegałoby swobód obywatelskich. A skoro Francja zdołała pokonać zaborcze mocarstwa, w bezkrytyczny sposób naśladowano wszystko, co francuskie. Wzorce znad Sekwany niemal żywcem przenoszono do zapisów prawnych czy sposobów zarządzania gospodarką. Armia Księstwa Warszawskiego stanowiła wierną kopię wojsk napoleońskich. W podobny sposób zachłyśnięto się Francją w Polsce zaraz po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Ale Księstwu nie dane było przetrwać nawet dwudziestu lat, bo cesarstwo Bonapartego, osaczone przez pozostałe mocarstwa, musiało w końcu przegrać. Największymi zwycięzcami epoki napoleońskiej okazały się Wielka Brytania i Rosja. Jednak car Aleksander I miał jeszcze większe ambicje. Chciał, tak jak niegdyś Piotr Wielki, uczynić ze swego imperium mocarstwo na wskroś nowoczesne. Ciągle więc próbował przeszczepiać na rodzimy grunt zachodnie wzorce. Temu celowi służył także niezwykły mariaż Rosji z Królestwem Polskim – dwóch państw o zupełnie sprzecznych ustrojach politycznych; dwóch bardzo różniących się pod względem mentalności nacji. Aleksander I zamierzał władać nimi tak, by coraz ściślej przenikały się ze sobą. Liczył przy tym na polityczny pragmatyzm Polaków. Dał im bowiem jasno do zrozumienia, że zachowają własne państwo jedynie wtedy, gdy będą wiernie służyć carowi.