Jakie kwoty można potrącić z wynagrodzenia pracownika

Z wynagrodzeń dla pracowników w określonych przypadkach można potrącać kwoty stanowiące należności osób trzecich, np. wynikające ze zobowiązań alimentacyjnych. Pracodawca może także dokonywać takich potrąceń z tytułu należności, które jemu przysługują. Z uprawnień tych nie może on jednak korzystać swobodnie. Ponadto nie każdy rodzaj wypłat związanych z zatrudnieniem u danego pracodawcy może być w ten sposób uszczuplany. Dotyczy to np. odpraw emerytalnych i rentowych.

Świadczenia o charakterze socjalnym

Pracownikowi spełniającemu warunki uprawniające do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia (art. 92¹ k.p.). Zatem odprawa emerytalna lub rentowa ma charakter świadczenia socjalnego związanego z przejściem pracownika na rentę lub emeryturę i ma na celu ułatwienie mu przystosowania się do nowych warunków życiowych. Pracownicy mają zagwarantowane przez kodeks pracy prawo do otrzymania odprawy emerytalnej lub rentowej w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia. Jednak przepisy branżowe, a w szczególności pragmatyki służbowe, układy zbiorowe lub regulaminy wynagrodzeń obowiązujące w danych zakładach pracy mogą przewidywać wyższą wysokość odprawy, np. w wysokości trzy- lub nawet sześciomiesięcznego wynagrodzenia.

Ochrona wypłat na rzecz pracowników

Zasady szczególnej ochrony przed potrąceniami wypłat dokonywanych na rzecz pracowników są określone w kodeksie pracy. Ograniczają one znacznie swobodę pracodawców. Zakres tego ograniczenia zawarto w art. 87-91 k.p. Przepisy te mają charakter norm bezwzględnie obowiązujących, których celem jest stworzenie podstaw dla egzystencji pracownika poprzez pozostawienie mu przynajmniej części jego wynagrodzenia. Przy czym, o ile wymienione przepisy kodeksu pracy wprost stanowią tylko o wynagrodzeniu, o tyle w orzecznictwie sądowym powszechnie przyjmuje się, że zasady zawarte w tych przepisach dotyczą nie tylko samego wynagrodzenia w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale odnoszą się także do innych świadczeń pieniężnych ze stosunku pracy mających zapewnić pracownikowi środki utrzymania. Wskazywał na to także Sąd Najwyższy w wyroku z 17 lutego 2004 r. (I PK 217/03 OSNP 2004/24/419), stwierdzając, że odprawa emerytalna (art. 92¹ k.p.) oraz nagroda jubileuszowa podlegają ochronie przed potrąceniami (art. 87 k.p.) jak wynagrodzenie za pracę. Oznacza to, że także dokonywane na rzecz pracowników wypłaty odpraw emerytalnych lub rentowych korzystają ze szczególnej ochrony przed potrąceniami.

Zasady dokonywania potrąceń

Potrącenia z odprawy emerytalnej lub rentowej należnej pracownikowi, bez jego zgody, mogą być dokonywane tylko na poczet określonych wierzytelności. Zgodnie bowiem z art. 87 par. 1 kodeksu pracy po odliczeniu składek na ubezpieczenia społeczne oraz zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych można potrącić następujące należności:

● sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych,

● sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne,

● zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi,

● kary pieniężne stosowane przez pracodawcę wobec pracownika za nieprzestrzeganie przez niego przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy lub przepisów przeciwpożarowych, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy (art. 108 k.p.).

Przy czym zaznaczyć należy, że szczegółowe określenie, co należy rozumieć przez pojęcie tytułu wykonawczego, o którym mowa w art. 87 par. 1 k.p., zawierają przepisy kodeksu postępowania cywilnego, a zwłaszcza art. 776 i 777 k.p.c. W praktyce chodzi najczęściej o wyroki i postanowienia sądowe zaopatrzone w klauzulę wykonalności oraz zawarte przed sądem ugody, którym nadano klauzulę wykonalności.

Limity dopuszczalnych potrąceń

Limity dopuszczalnych potrąceń z wynagrodzenia określa art. 87 par. 3 i 4 k.p. Zgodnie z nim na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych można potrącić kwoty do wysokości 3/5 wynagrodzenia, natomiast w razie egzekucji innych wierzytelności lub potrącania zaliczek pieniężnych - do wysokości połowy wynagrodzenia. Przy zbiegu potrąceń z tytułu egzekucji należności innych niż alimentacyjne oraz zaliczek pieniężnych potrącenia nie mogą w sumie przekraczać połowy wynagrodzenia, a wraz z potrąceniami na zaspokojenie egzekwowanych świadczeń alimentacyjnych nie mogą łącznie przekraczać 3/5 wynagrodzenia.

Pamiętać jednak należy, że zawsze wolna od potrąceń musi być kwota wynagrodzenia za pracę w wysokości:

● minimalnego wynagrodzenia za pracę, przysługującego pracownikom zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy, po odliczeniu składek na ubezpieczenia społeczne oraz zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych - przy potrącaniu sum egzekwowanych na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż alimentacyjne,

● 75 proc. tego wynagrodzenia - przy potrącaniu zaliczek pieniężnych udzielonych pracownikowi,

● 90 proc. tego wynagrodzenia - przy potrącaniu kar pieniężnych.

Przy czym jeśli pracownik jest zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy, kwoty te ulegają zmniejszeniu proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy (art. 87¹ k.p.).

Niektóre potrącenia tylko za zgodą

Istotne jest także, że według art. 91 k.p. należności inne niż wymienione w art. 87 par. 1 i par. 7 k.p. mogą być potrącone z odprawy emerytalnej pracownika tylko za jego zgodą wyrażoną na piśmie. Przy czym także i w tym przypadku wolna od potrąceń jest kwota w wysokości minimalnego wynagrodzenia - przy potrącaniu należności na rzecz pracodawcy, lub 80 proc. tej kwoty - przy potrącaniu innych należności.

Zatem pracodawca nie może samowolnie dokonywać potrąceń swoich należności z odpraw przysługujących zatrudnionym przez niego pracownikom. Dotyczy to wszystkich wierzytelności. Jeśli pracownik nie wyraził zgody na potrącenie z jego odprawy określonej kwoty, pracodawca, chcąc dokonać jej potrącenia, musi dysponować tytułem wykonawczym przeciwko temu pracownikowi. Nie dotyczy to jedynie zaliczek i kar pieniężnych.

Ważne

Przepisy chroniące przed potrąceniami mają charakter norm bezwzględnie obowiązujących, których celem jest stworzenie podstaw dla egzystencji pracownika

Przykład: Potrącenie niedoboru w magazynie

Anna S. była zatrudniona jako sprzedawca w magazynie. Ponieważ uzyskała ona prawo do emerytury, zdecydowała się na rozwiązanie umowy o pracę, a następnie zażądała wypłaty odprawy emerytalnej. Pracodawca zarządził inwentaryzację w magazynie, w którym dotychczas pracowała Anna S. Inwentaryzacja wykazała niedobór w wysokości 1809 zł. Pracodawca postanowił obciążyć tym niedoborem Annę S. uznając, że powstał on z jej winy. Wobec czego nakazał potrącić z należnej jej odprawy emerytalnej tę kwotę. Na skutek tego wypłacono Annie S. tytułem odprawy emerytalnej tylko 345 zł. Anna S. nie godząc się na takie potrącenie, wystąpiła do sądu pracy z powództwem o zapłatę 1809 zł. Sąd zasądził od pracodawcy na jej rzecz tę kwotę, gdyż pracodawca dokonał potrącenia wbrew zasadom wynikającym z art. 87 par. 1 k.p.

Ryszard Sadlik

gp@infor.pl

, sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Podstawa prawna

Art. 87-91 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn.zm.).

Art. 776-777 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn.zm.).