Zlecenie podczas bezpłatnego to odrębny tytuł do ubezpieczeń

Pracodawca może udzielić urlopu bezpłatnego tylko na wniosek zatrudnionego. Nie można wysłać podwładnego na taki urlop wbrew jego woli. W okresie urlopu bezpłatnego zatrudniony nie podlega ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu ze stosunku pracy. Jeśli w tym czasie wykonuje obowiązki na podstawie umowy-zlecenia, podlega ubezpieczeniom jako zleceniobiorca.

Pracownik podlega ubezpieczeniom społecznym oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu w okresie od dnia nawiązania do dnia ustania stosunku pracy. Nie oznacza to jednak, że za cały ten okres zawsze trzeba opłacać składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne. Pomiędzy zatrudnieniem a jego ustaniem mogą bowiem wystąpić przerwy w podleganiu ubezpieczeniom, za które nie należy opłacać składek. Należy do nich urlop bezpłatny. Na pracodawcy ciąży jednak obowiązek przekazywania do ZUS informacji o przerwie w podleganiu ubezpieczeniom.

Wymagane dokumenty

Pracodawca jako płatnik składek musi składać za pracownika przebywającego na urlopie bezpłatnym imienny raport ZUS RSA z kodem pracowniczym (01 10 xx) o okresie przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne, z kodem świadczenia przerwy 111.

Taki raport należy składać za każdy miesiąc przebywania pracownika na urlopie bezpłatnym. Okres przerwy (od do) wykazany w tym dokumencie nie może wykraczać poza miesiąc kalendarzowy, za który jest on sporządzany. Jeśli pracownik przez cały miesiąc przebywał na urlopie bezpłatnym i w tym miesiącu nie otrzymał wynagrodzenia, pracodawca składa za niego tylko raport ZUS RSA. W takim przypadku nie składa raportu ZUS RCA, z zerową podstawą wymiaru i zerowymi kwotami składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.

Na wypadek choroby

Prawo do świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego ustaje po upływie 30 dni od dnia wygaśnięcia obowiązku ubezpieczenia. Zatrudniony przebywający na urlopie bezpłatnym jeszcze przez 30 dni zachowuje prawo do świadczeń zdrowotnych, a po tym okresie nie ma już prawa do ochrony ubezpieczeniowej z umowy o pracę. Aby w dalszym ciągu mieć prawo do tych świadczeń, powinien zostać zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego jako członek rodziny albo przystąpić do dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego.

Jako członek rodziny

Jako członek rodziny do ubezpieczenia zdrowotnego może być zgłoszone m.in.:

wdziecko własne, małżonka lub przysposobione oraz wnuk, do ukończenia 18 lat, a jeżeli kształci się dalej - do ukończenia 26 lat (w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności lub innego traktowanego na równi - bez ograniczenia wieku),

wmałżonek,

wwstępni (rodzice, dziadkowie) pozostający z ubezpieczonym we wspólnym gospodarstwie domowym.

Najczęściej do ubezpieczenia zdrowotnego osoba przebywająca na urlopie bezpłatnym zgłaszana jest przez współmałżonka. Jeśli więc żona jest zatrudniona np. na umowę o pracę, a mąż idzie na urlop bezpłatny, żona powinna zgłosić męża do ubezpieczenia zdrowotnego jako członka rodziny. Zgłoszenie odbywa się za pośrednictwem płatnika, czyli pracodawcy żony, który składa raport ZUS ZCNA. Oczywiście po zakończeniu urlopu mąż ponownie ma swój tytuł do ubezpieczenia zdrowotnego. Żona powinna wtedy, za pośrednictwem swego pracodawcy, wyrejestrować go z ubezpieczenia zdrowotnego jako członka rodziny (również poprzez złożenie druku ZUS ZCNA).

Wniosek od NFZ

Jeśli osoba na urlopie bezpłatnym nie może być zgłoszona jako członek rodziny (np. jest samotna), może ubezpieczyć się dobrowolnie na podstawie pisemnego wniosku złożonego w oddziale Narodowego Funduszu Zdrowia. Wiąże się to jednak z koniecznością opłacania za każdy miesiąc składki na ubezpieczenie zdrowotne. Podstawę wymiaru takiej składki stanowi kwota deklarowanego miesięcznego dochodu, nie niższa jednak niż przeciętne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw z poprzedniego kwartału, włącznie z wypłatami z zysku. Od takiej podstawy opłacana jest składka w wysokości 9 proc. Objęcie ubezpieczeniem zdrowotnym następuje z dniem określonym w umowie zawartej przez tę osobę z funduszem. Taka osoba przestaje być objęta ubezpieczeniem z dniem rozwiązania umowy lub po upływie miesiąca nieprzerwanej zaległości w opłacaniu składek. Za sierpień minimalna podstawa wymiaru wynosi 3788,26 zł, a kwota składki 340,94 zł. Część składki na ubezpieczenie zdrowotne w wysokości 293,59 zł (7,75 proc. x 340,94 zł) podlega odliczeniu od podatku.

Drugi kontrakt

Własny pracownik, który w okresie urlopu bezpłatnego jest zatrudniony na podstawie umowy-zlecenia (zlecenie musi oczywiście obejmować inny zakres prac niż wynikający z umowy o pracę) będzie podlegał ubezpieczeniom jako zleceniobiorca.

W takim przypadku nie ma zastosowania art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W okresie urlopu bezpłatnego umowa-zlecenie zawarta z "własnym pracownikiem" przebywającym na takim urlopie nie jest dla celów opłacania składek na ubezpieczenia społeczne traktowana jak umowa o pracę, lecz jak umowa-zlecenie.

Z tego względu zatrudniony powinien zostać zgłoszony do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego na formularzu ZUS ZUA z kodem tytułu ubezpieczenia rozpoczynającym się cyframi 04 11, a należne za niego składki powinny być wykazywane w raporcie ZUS RCA z tym kodem.

Michał Jarosik

ekspert od świadczeń z ubezpieczeń społecznych

Podstawa prawna

Art. 6 ust. 1 pkt 1 i 4, art. 8 ust. 2a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z poźn. zm.).

Art. 5 pkt 3 i pkt 31, art. 67 ust. 3 i 4, art. 68 ust. 1, ust. 4 pkt 1 i ust. 5, art. 79 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 z poźn. zm.).