Nieściągalność składek jest podstawą ich umorzenia

Każda osoba, która jest odpowiedzialna za należności z tytułu składek, może w przypadku całkowitej ich nieściągalności wystąpić do ZUS o ich umorzenie. Natomiast osoby fizyczne będące jednocześnie płatnikami składek na ubezpieczenia mogą wystąpić o umorzenie tych należności, również ze względu na swój ważny interes.

Od kwietnia 2010 roku obowiązują nowe, jednolite zasady wprowadzone przez ZUS rozpatrywania wniosków w sprawie umorzenia. Przyznając prawo do ulgi, ZUS stosuje m.in. ocenę ryzyka przedsiębiorcy, czyli ocenę ratingową, (porównywalną z ocenami stosowanymi przez agencje ratingowe), zapewniającą równe traktowanie podmiotów starających się o umorzenie.

Jest kilka przesłanek, które decydują o całkowitej nieściągalności. Jednak nawet ustalenie, że nastąpiła całkowita nieściągalność należności z tytułu składek, nie oznacza, że ZUS je umorzy.

Przesłanką wystąpienia o umorzenie jest oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzenie postępowania upadłościowego, jeżeli majątek nie zapewnia pokrycia nawet kosztów postępowania. W przypadku osoby fizycznej ZUS może przychylić się do wniosku o umorzenie, jeżeli dłużnik zaprzestał prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, w tym z majątku małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie.

Z wnioskiem mogą też wystąpić spadkobiercy, jeżeli dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie.

Powodem wystąpienia z wnioskiem o umorzenie należnych składek może być również okoliczność, że:

● wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

● nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

● naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

● jest oczywiste, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jak wyżej wspomniano, należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umorzone pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Muszą oni jednak wykazać ważny interes, tj. że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie są w stanie opłacić należności z tytułu składek. Opłacenie ich spowodowałoby bowiem poważne konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny. Chodzi, np. o sytuację, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Przesłanką wystąpienia z wnioskiem o umorzenie będzie również poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, jeżeli okoliczności te spowodowały, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić osobę zobowiązaną możliwości dalszego prowadzenia działalności.

Do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie składek uprawnia również przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Okoliczność taką ZUS może uwzględnić, jeżeli pozbawiła ona osobę zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu i opłacenia należności.

Ze względu na ważny interes dłużnika, mimo braku przesłanki całkowitej nieściągalności, o umorzenie składek do ZUS mogą wystąpić:

● osoby fizyczne prowadzące pozarolniczą działalność,

● osoby fizyczne, które zaprzestały prowadzenia pozarolniczej działalności, ale spoczywa na nich obowiązek uregulowania zaległych należności z tytułu składek,

● następcy prawni lub osoby trzecie, w stosunku do których ZUS wydał decyzję o zakresie odpowiedzialności za zobowiązania składkowe osób fizycznych wymienionych wyżej.

O umorzenie składek mogą się także starać dłużnicy, którzy w okresie obowiązywania ustawy o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców zaprzestali prowadzenia działalności i nie byli przedsiębiorcami, osobami trzecimi, następcami prawnymi albo dłużnikami rzeczowymi (art. 17 ustawy nowelizującej ustawę systemową).

ZUS umarza należności z tytułu składek na wniosek dłużnika. We wniosku powinien on wykazać okoliczności, które świadczą o tym, że w jego przypadku zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek bądź ważny interes. Do wniosku musi też dołączyć dokumenty potwierdzające te okoliczności, a także przedstawiające sytuację finansową i możliwości płatnicze dłużnika.

Przedsiębiorca ma obowiązek przekazać również informacje, które pozwolą ZUS na ocenę, o jaką pomoc publiczną się on ubiega. Chodzi o określenie, czy jest to pomoc de minimis, pomoc indywidualna przeznaczona na restrukturyzację, czy pomoc indywidualna przeznaczona na naprawę szkód wyrządzonych przez klęski żywiołowe lub inne nadzwyczajne zdarzenia, np. powódź.

Dłużnik nie ma obowiązku wskazywać we wniosku podstawy prawnej umorzenia należności. Odstąpienie od wskazania podstawy umorzenia może być nawet dla dłużnika korzystniejsze. ZUS rozpatruje bowiem taki wniosek, biorąc pod uwagę wszystkie przepisy prawne, które mogą mieć zastosowanie w danej sprawie.

Dłużnik może złożyć wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na piśmie bezpośrednio w ZUS właściwym dla jego siedziby lub miejsca zamieszkania albo przesłać go za pośrednictwem poczty. Może on wykorzystać przygotowany przez ZUS formularz. Jeśli dłużnik korzysta z bezpiecznego podpisu elektronicznego, może złożyć wniosek za pośrednictwem Elektronicznego Urzędu Podawczego ZUS.

O umorzeniu lub odmowie umorzenia ZUS rozstrzyga w formie decyzji. Od tej decyzji dłużnikowi przysługuje wniosek do prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wniosek ten składa się w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji. Natomiast od decyzji wydanej przez prezesa ZUS przysługuje skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego, w terminie 30 dni od dnia jej doręczenia.

Przesłanki całkowitego umorzenia należności zostały podzielone na trzy grupy: A, B i C.

Grupa A obejmuje: ubóstwo, zdarzenie losowe i klęski żywiołowe, chorobę osoby zobowiązanej lub opiekę nad członkami jej najbliższej rodziny (małżonkiem, dziećmi, rodzicami), która uniemożliwia bądź w znacznym stopniu ogranicza zobowiązanemu pozyskiwanie niezbędnych do spłaty zadłużenia środków, oraz interes publiczny.

Przesłanką z grupy B jest brak majątku, z którego można egzekwować należności z tytułu składek. Natomiast przesłanki z grupy C dotyczą podmiotów gospodarczych (chodzi o uzyskanie przez osobę zobowiązaną kategorii ratingu CCC, CC, C lub niższej). Zakwalifikowanie do jednej z tych kategorii ratingowych oznacza, że sytuacja wnioskodawcy jest trudna, zła lub bardzo zła. W tym przypadku odzyskanie należności z tytułu składek przez ZUS jest albo znacząco utrudnione, albo obiektywnie niemożliwe.

Z uwagi na ważny interes osoby zobowiązanej ZUS może umorzyć wszystkie składki, jeżeli wystąpi co najmniej jedna z przesłanek z grupy A łącznie z przesłanką B, a w przypadku podmiotów gospodarczych - dodatkowo uzyskanie kategorii ratingu.

Przy częściowym umorzeniu należności ZUS bierze pod uwagę cztery grupy przesłanek: A, B, C i D.

Przesłanki z grupy A dotyczą sytuacji finansowej dłużnika i okoliczności wymienione wyżej w grupie A. Analizując przesłanki z kategorii B, ZUS dokonuje oceny czy z całokształtu ustaleń dotyczących sytuacji finansowej bądź osobistej danego dłużnika wynika jednoznacznie, że nie jest on w stanie spłacić całości zadłużenia, czy istnieje realna szansa odzyskania części wierzytelności z tytułu składek.

Przesłanka C to brak majątku, z którego można egzekwować należności z tytułu składek, natomiast D oznacza uzyskanie odpowiedniej kategorii ratingu CCC, CC lub C i poniżej.

Częściowe umorzenie należności z tytułu składek z powodu indywidualnej sytuacji osoby zobowiązanego może nastąpić po spełnieniu co najmniej jednej przesłanki z grupy A łącznie z przesłanką B i C. Natomiast w przypadku dłużników prowadzących działalność gospodarczą dodatkowo konieczne jest uzyskanie kategorii ratingu.

Jan K. prowadzi jednoosobowo pozarolniczą działalność gospodarczą. W powodzi w maju 2010 roku został zalany jego dom, w którym mieściła się również siedziba jego firmy. Przed upływem terminu płatności składek do ZUS za maj 2010 roku płatnik wystąpił do ZUS o umorzenie należnych składek. Wskazał we wniosku, że w pierwszej kolejności musi przeprowadzić remont domu. Zaznaczył również, że w jego przypadku odroczenie terminu płatności nie jest zasadne, bo nie wie, kiedy firma zacznie przynosić zyski po stratach spowodowanych powodzią. Jan K. podkreślił, że chce kontynuować działalność, ponieważ jest to dla jego czteroosobowej rodziny jedyne źródło dochodu. Wstępnie oszacowane straty po powodzi wskazują na konieczność niezwłocznego przeprowadzenia generalnego remontu domu, co sprawia, że znacząco pogorszyła się sytuacja finansowa Jana K. Nie ma on też majątku, z którego można egzekwować należności z tytułu składek. Wstępna ocena ryzyka działalności gospodarczej Jana K. dokonana przez ZUS zakwalifikowała go do grupy ratingowej CC. To oznacza złą sytuację płatnika i uzasadnia uwzględnienie wniosku o umorzenie składek.

Płatnicy składek za zatrudnione osoby nie mogą wystąpić o ich umorzenie w części finansowanej przez ubezpieczonych. Wyjątkowo o umorzenie całości zadłużenia mogą się starać płatnicy zobowiązani do opłacania składek na własne ubezpieczenia.

Piotr Kostrzewa

ekspert w zakresie ubezpieczeń społecznych

Art. 28, art. 30, art. 83 ust. 4, art. 66 ust. 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 17 ustawy z 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmienia niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 241, poz. 2074 z późn. zm.).

Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. r 141, poz. 1365).