Pracę w szczególnych warunkach trzeba potwierdzić wpisem w świadectwie albo zaświadczeniem

Wykonywanie pracy w szczególnych warunkach przez określony czas uprawnia pracownika do wcześniejszego przejścia na emeryturę lub emeryturę pomostową. Jeśli nie skorzystał z tych uprawnień, ZUS może mu obliczyć w ramach rekompensaty specjalny dodatek do kapitału początkowego w przypadku przejścia na emeryturę w tzw. powszechnym wieku emerytalnym. Uzyskanie wcześniejszej emerytury, emerytury pomostowej lub rekompensaty uzależnione jest jednak od dostarczenia do ZUS odpowiednich dokumentów potwierdzających okresy pracy w szczególnych warunkach.

Praca w szczególnych warunkach uprawniająca do wcześniejszej emerytury została wymieniona w załączniku do rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze i skatalogowana w dwóch wykazach - A i B. Osoby wykonujące taką pracę urodzone przed 1 stycznia 1949 r. mogą przejść na emeryturę po spełnieniu warunków określonych w art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz we wspomnianym rozporządzeniu. Z wcześniejszej emerytury mogą również skorzystać po spełnieniu dodatkowych warunków (wymienionych w art. 46 ustawy) osoby urodzone w latach 1949 - 1968. Wcześniejszą emeryturę z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach mogą również uzyskać osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., które warunek dotyczący wymaganego ogólnego okresu składkowego i nieskładkowego (20 lat w przypadku kobiet i 25 lat w przypadku mężczyzn) oraz okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach spełniły na 1 stycznia 1999 roku.

Wymagany do przyznania wcześniejszej emerytury okres pracy w szczególnych warunkach wynika z wymienionego rozporządzenia - zwykle jest to 15, a niekiedy 10 albo 20 lat takiej pracy.

Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., które przynajmniej przez 15 lat przed 1 stycznia 2009 r. pracowały w szczególnych warunkach przy pracach wymienionych w wykazie A lub B, ale nie nabyły z tego tytułu prawa ani do wcześniejszej emerytury, ani do emerytury pomostowej, ubiegając się o emeryturę w powszechnym wieku emerytalnym (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn), mogą wnioskować o ustalenie z tego tytułu rekompensaty w formie dodatku do kapitału początkowego.

Okresy pracy w szczególnych warunkach wymagane do przyznania wcześniejszej emerytury lub ustalenia rekompensaty należy udowodnić odpowiednimi wpisami w świadectwie pracy albo w zaświadczeniu (jeśli stosunek pracy nie został jeszcze rozwiązany i nie można wydać świadectwa pracy). Pracodawca powinien wpisać rodzaj (stanowisko) pracy wymieniony w odpowiednim wykazie, powołując się na ten wykaz, dział w tym wykazie oraz pozycję w tym dziale. Te same dane muszą się znaleźć w wystawianym zamiast świadectwa pracy zaświadczeniu. Zgodnie z obowiązującym wzorem świadectwa pracy dane dotyczące pracy w szczególnych warunkach powinny być zamieszczone w punkcie ósmym świadectwa pracy. Wpis w świadectwie pracy lub w zaświadczeniu musi być dokonany na podstawie dokumentacji osobowej pracownika.

Czasem ZUS wymaga podania bardziej szczegółowych danych dotyczących pracy w szczególnych warunkach. Dotyczy to zakładów pracy, które stosowały (nadal stosują) tzw. resortowe wykazy prac w szczególnych warunkach. Wykazy te zostały wydane (w drodze zarządzenia lub uchwały) przez właściwych ministrów, kierowników urzędów centralnych lub centralne związki spółdzielcze w porozumieniu z ministrem pracy, płac i spraw socjalnych dla podległych i nadzorowanych przez te podmioty zakładów pracy.

Wymienieni pracodawcy, wystawiając świadectwa, pracy lub zaświadczenia muszą wskazać rodzaj pracy w szczególnych warunkach wymieniony w jednym z wykazów A albo B, powołując się na ten wykaz, oraz odpowiedni dział i pozycję w tym dziale. To jednak nie wystarczy. Muszą się jeszcze powołać na właściwy wykaz, dział i pozycję odpowiedniego zarządzenia resortowego lub uchwały. Nazwa stanowiska pracy, na którym pracodawca zatrudniał pracownika, nie może się różnić od nazwy stanowiska pracy wymienionego w powołanym dziale i pozycji resortowego wykazu. Jeśli w danym czasie zmieniła się tylko sama nazwa stanowiska pracy (np. ze względu na zmiany organizacyjne, zmiany w taryfikatorze), ale nie uległ zmianie rodzaj pracy faktycznie wykonywanej na tym stanowisku, pracodawca powinien podać w świadectwie pracy zarówno obecną, jak i poprzednią nazwę stanowiska pracy. Jednocześnie powinien uzasadnić przyczyny zmiany nazewnictwa. ZUS uzna tak wystawiony dokument, gdyż stoi na stanowisku, iż sama zmiana nazwy stanowiska pracy, która nie powoduje zmiany, rodzaju wykonywanej pracy nie może wpływać w sposób niekorzystny na uprawnienia pracownika.

Pracodawcy, którzy stosują (stosowali) resortowe wykazy prac, mogą potwierdzić pracę w szczególnych warunkach również w świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach. Wzór takiego dokumentu stanowi załącznik do odpowiedniego resortowego zarządzenia lub uchwały.

Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r. mają od 1 stycznia 2009 r. możliwość przejścia na emeryturę pomostową. Może być ona przyznana przede wszystkim na ogólnych zasadach - na podstawie art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych. Ustalając staż tzw. pracy szczególnej potrzebny do przyznania emerytury, ZUS uwzględnia zarówno okresy pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymienionej w załączniku do rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. (w tzw. starych wykazach prac A lub B), jak również okresy pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wymienionej w załącznikach nr 1 i 2 do ustawy o emeryturach pomostowych (w tzw. nowych wykazach prac). Okresy ze starych wykazów uwzględniane są, gdy miały miejsce do 31 grudnia 2008 r., natomiast okresy pracy z nowych wykazów również gdy miały miejsce po wejściu w życie ustawy o emeryturach pomostowych, tj. od 1 stycznia 2009 r. Praca wymieniona w tych wykazach musi być wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy.

ZUS może też przyznać emeryturę pomostową na tzw. szczególnych zasadach (na podstawie art. 5 - 10 ustawy o emeryturach pomostowych). W przypadku takich emerytur można uwzględnić tylko okresy wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze przewidzianej w określonych punktach załączników do ustawy o emeryturach pomostowych.

Z powyższego wynika, że pracownik występujący o emeryturę pomostową ma możliwość przedłożenia w ZUS dokumentacji potwierdzającej prace wymienione zarówno w starych, jak i nowych wykazach prac. Prace wymienione w tzw. starych wykazach należy potwierdzić tak jak w przypadku występowania o wcześniejszą emeryturę, czyli wpisami w świadectwie pracy, zaświadczeniu lub świadectwie pracy w szczególnych warunkach. Natomiast okresy pracy wymienionej w załącznikach do ustawy o emeryturach pomostowych (niezależnie od tego w jakim czasie była wykonywana) pracodawca potwierdza obecnie w świadectwie pracy lub zaświadczeniu. Musi wskazać okres i wymiar takiej pracy oraz zajmowane stanowisko z powołaniem numeru załącznika oraz punktu tego załącznika.

Ustawa o emeryturach pomostowych nakłada na płatników składek obowiązek przekazywania do ZUS informacji o pracownikach, za których zobowiązani byli opłacać w poprzednim roku kalendarzowym składkę na Fundusz Emerytur Pomostowych. Jest to zgłoszenie danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze na formularzu ZUS ZSWA. Na podstawie tego zgłoszenia ZUS będzie miał informacje o okresach tzw. pracy szczególnej uprawniających do emerytury pomostowej. Za okres objęty zgłoszeniem pracodawca nie będzie więc musiał wystawiać dodatkowych zaświadczeń. Wszystkie niezbędne informacje przekaże do ZUS, przesyłając formularz ZUS ZSWA.

Zasady wypełniania tego dokumentu zostały podane w poradniku ZUS dostępnym na stronie internetowej www.zus.pl.

Pierwszego zgłoszenia danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze płatnicy składek powinni dokonać do 31 marca 2011 r. za 2010 rok. W zgłoszeniu tym muszą przekazać również informacje dotyczące pracowników, którzy w 2009 r. wykonywali prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (także wówczas gdy w 2010 roku nie wykonywali już tej pracy). Kolejnych zgłoszeń płatnicy będą dokonywali do 31 marca każdego następnego roku kalendarzowego za poprzedni rok kalendarzowy.

Ustawa o emeryturach pomostowych przewiduje jednak sytuacje, w których płatnik składek musi przekazać zgłoszenie wcześniej niż po zakończeniu roku. Przede wszystkim musi to zrobić wówczas, gdy w trakcie roku pracownik występuje z wnioskiem o przyznanie emerytury pomostowej. Pracodawca musi wówczas przekazać formularz ZSWA w terminie siedmiu dni od dnia zgłoszenia tego wniosku.

Do czasu przekazania pierwszego zgłoszenia na druku ZUS ZSWA płatnik składek jest zobowiązany do wystawiania zaświadczeń o okresach pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Marek D. przez 16 lat był zatrudniony w szczególnych warunkach w przedsiębiorstwie państwowym zajmującym się m.in. produkcją soli i solanki, na stanowisku operatora urządzeń odwadniających. Zakład pracy stosował (i nadal stosuje) zarządzenie nr 7 ministra przemysłu chemicznego i lekkiego z 7 lipca 1987 r. Wystawiając pracownikowi świadectwo pracy albo świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach, pracodawca powinien więc wskazać stanowisko pracy, na którym zatrudniał pracownika, powołując się na wykaz A dział IV, poz. 10 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. oraz na wykaz A dział IV, poz. 10 punkt 4 zarządzenia ministra przemysłu chemicznego i lekkiego.

Jedna ze spółek kolejowych zatrudnia nieprzerwanie od 1 stycznia 1995 r. w pełnym wymiarze czasu pracy maszynistę lokomotywy. Po ukończeniu 55 lat w styczniu 2011 r. chciałby on przejść na emeryturę pomostową. Stosunek pracy zamierza rozwiązać tuż przed złożeniem wniosku, tj. z dniem 31 grudnia 2010 r. Pracodawca powinien mu wówczas wystawić świadectwo pracy, w którym potwierdzi okres wykonywania pracy w charakterze maszynisty pojazdu trakcyjnego, powołując się na punkt 5 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych.

Marek Opolski

gp@infor.pl

Art. 32, 46, 184 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Art. 4-10, 21-23, 38, 50, 51 ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. nr 237, poz. 1656).

Rozporządzenie Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. nr 8, poz.43 z późn. zm.).